Select Page

Ισμήνη-Χρυσόθεμις: Τα πρόσωπα πίσω από δύο βασικές ηρωίδες Αρχαίων Ελληνικών Τραγωδιών

Ισμήνη-Χρυσόθεμις: Τα πρόσωπα πίσω από δύο βασικές ηρωίδες Αρχαίων Ελληνικών Τραγωδιών

Κεφάλαιο αρχαία ελληνική τραγωδία. Σίγουρα κάποιοι από εμάς έχουμε εν μέρει διδαχτεί ορισμένες σε σχολικό ή πανεπιστημιακό επίπεδο, κάποιοι ίσως έχουμε διαβάσει τις πιο γνωστές ή έχουμε παρακολουθήσει κάποια παράσταση συνήθως σε καλοκαιρινή περιοδεία ενός θεατρικού θιάσου. Πάντως σε όλους μας είναι γνωστές.

Για όσους όμως δεν γνωρίζουν κάτι επί του θέματος, η τραγωδία είναι ένα δραματικό είδος ποιητικού λόγου που άνθισε στην Αρχαία Ελλάδα. Ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του έχει δώσει τον πιο αντιπροσωπευτικό ορισμό του είδους αυτού: «Ἔστιν οὖν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας, μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένω λόγω, χωρίς ἑκάστω τῶν εἰδών ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων και οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου και φόβου περαίνουσα την τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Μίμηση, λοιπόν, την χαρακτηρίζει ο Αριστοτέλης. Όχι όμως μια οποιαδήποτε μίμηση, αλλά μιας ανθρώπινης πράξης που μεταφέρεται στην σκηνή. Μιας πράξης που δεν ξεφεύγει πολύ από την πραγματικότητα, γεννά στον θεατή ορισμένα συναισθήματα και έχει ένα συγκεκριμένο μέγεθος («μέγεθος ἐχούσης»), δηλαδή αποτελείται από αρχή, μέση και τέλος. Μόνο έτσι μπορεί να είναι ολοκληρωμένη, χωρίς να είναι απαραίτητα μεγάλη, ώστε να γίνεται απόλυτα κατανοητή από τον θεατή και να μην του προκαλεί πλήξη.

Σκοπός της τραγωδίας είναι να οδηγήσει τον θεατή, μέσα από το έλεος και τον φόβο, στην κάθαρση. Πώς γίνεται αυτό; Μα φυσικά συμπάσχοντας με τα «παθήματα» του ήρωα. Στις τραγωδίες, ο κεντρικός τραγικός ήρωας, περνάει μια σειρά δοκιμασιών που «παιδεύουν» το ήθος του, το οποίο διέπεται από τους ηθικούς και θρησκευτικούς κανόνες της κοινωνίας της εποχής εκείνης και διακατέχεται από ένα βαθύ αίσθημα δικαιοσύνης. Αυτές οι δοκιμασίες τον εξιδανικεύουν στα μάτια του θεατή, ο οποίος συμμετέχει λογικά και συναισθηματικά στα δρώμενα, ανησυχεί για την τύχη του ήρωα και συμπάσχει με τα βάσανά του. Γι’ αυτό το λόγο, ο ήρωας δεν θα πρέπει να είναι κακός και ανέντιμος, γιατί ο θεατής θα θεωρήσει αναπόφευκτη την τιμωρία του και δεν θα συμπάσχει μαζί του. Έτσι με την αποκατάσταση της ηθικής τάξης, την λύτρωση και την ηθική και πνευματική ανάταση του ήρωα, ο θεατής οδηγείται στην κάθαρση. Ηρεμεί ψυχικά γιατί διαπιστώνει είτε την ηθική νίκη του τραγικού ήρωα, είτε, όπως έγραψα και λίγο πιο πάνω, την αποκατάσταση της ηθικής τάξης. Ζώντας λοιπόν έντονα τον ανθρώπινο μύθο μέσα από την έκβαση του τραγικού έργου, οι θεατές γίνονται ελεύθεροι και ανώτεροι άνθρωποι.

Αυτό είναι το μοτίβο που ισχύει σε όλες τις τραγωδίες, οι οποίες είναι ουκ ολίγες σε αριθμό. Βέβαια διαφέρουν ως προς τη θεματολογία, τα πρόσωπα και τον χώρο που διαδραματίζονται, όμως το αποτέλεσμα όλων στο τέλος είναι το ίδιο. Τρεις είναι οι βασικοί εκπρόσωποι του είδους, ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης.

Δύο από τις πιο γνωστές τραγωδίες είναι η Αντιγόνη και η Ηλέκτρα, δημιουργήματα και οι δύο του Σοφοκλή. Κεντρικές ηρωίδες δύο γυναίκες που είναι διατεθειμένες να κάνουν τα αδύνατα, δυνατά προκειμένου να πετύχουν την αποκατάσταση της ηθικής τάξης και της δικαιοσύνης. Η καθεμία ενεργεί από τη δική της σκοπιά, αλλά και οι δύο κινούνται με βάση τις θεϊκές βουλές (όπως ισχυρίζονται). Γενικά, βλέπουμε σε αρκετές τραγωδίες τον πρωταγωνιστικό ρόλο να κατέχουν γυναίκες. Σαν γεγονός είναι ιδιαίτερα ρηξικέλευθο, γιατί με αυτό τον τρόπο η γυναίκα αποκτά άλλη δυναμική και συγκεκριμένο ρόλο μέσα στην κοινωνία. Βγαίνει από την αφάνεια και συμμετέχει ενεργά έχοντας λόγο, πυγμή, θάρρος και δύναμη ώστε να μπορεί να στέκεται ισάξια έναντι των ανδρών και να τους αντιμετωπίζει.

Η Αντιγόνη λοιπόν, απόγονος του Οίκου των Λαβδακιδών και κόρη του Οιδίποδα, αποφασίζει, ενάντια στις διαταγές του Βασιλιά της Θήβας Κρέοντα, να θάψει τον νεκρό αδελφό της Πολυνείκη, βάζοντας πάνω από όλα την υπακοή στους θεϊκούς νόμους και την αγάπη για τον αδερφό της, αρετές οι οποίες είναι πάνω από τους ανθρώπινους νόμους. Η απόδοση νεκρικών τιμών με την τελετή της ταφής, ήταν ένας νόμος που ίσχυε καθολικά. Μόνο όσοι θεωρούνταν ιερόσυλοι ή προδότες της πατρίδας στερούνταν αυτού του δικαιώματος. Ο Κρέοντας, επικαλούμενος τον ανθρώπινο νόμο, χαρακτηρίζει τον Πολυνείκη προδότη, λόγω της επιθετικής στάσης που κράτησε απέναντι στη Θήβα, και αποφασίζει να εφαρμόσει στο έπακρο τον νόμο. Τον αφήνει άθαφτο έξω από τα τείχη της πόλης, ώστε να γίνει βορά για τα άγρια όρνια και θηρία. Ξεχνάει όμως τον άγραφο θεϊκό νόμο και τον νόμο της συγγενικής αγάπης, τους οποίους έρχεται η Αντιγόνη να φέρει στην επιφάνεια και παρακούοντας τις εντολές του βασιλιά να αποκαταστήσει την ηθική τάξη. Δεν την ενδιαφέρουν οι νόμοι του κράτους, ούτε η τιμωρία που θα της επιβληθεί για αυτή της την ανταρσία. Για εκείνη πάνω από όλα υπάρχουν οι θεοί, οι οποίοι καθορίζουν τις τύχες των ανθρώπων, και η ηθική υποχρέωση απέναντι στον αδερφό της.

Η Ηλέκτρα από την άλλη, κόρη του Αγαμέμνονα, κατηγορεί ευθέως την μητέρα της Κλυταιμνήστρα για την δολοφονία του πατέρα της και ετοιμάζεται να εκδικηθεί αυτήν και τον εραστή της Αίγισθο, σκοτώνοντας τους. Κινούμενη κάτω από τα δικά της κίνητρα, «αυτοχρήζεται» τιμωρός και ετοιμάζεται, έχοντας σαν σύμβουλο τον αυθορμητισμό και την αμέριστη αγάπη για τον πατέρα της, να αποκαταστήσει την ηθική της οικογένειάς της που διασαλεύτηκε. Θέλει να αποδώσει δικαιοσύνη καταδικάζοντας το αδίκημα της μοιχείας, ξεχνώντας βέβαια, ότι με αυτή της την πράξη γίνεται ηθικός αυτουργός μιας άλλης ανόσιας, τόσο ανθρώπινης όσο και θεϊκής, πράξης, αυτή της μητροκτονίας.

Εδώ, όμως δεν είμαστε για να ερμηνεύσουμε ή να κρίνουμε τις πράξεις των δύο ηρωίδων, ως προς το αν είναι ηθικά σωστές ή όχι, ούτε βέβαια για να σχολιάσουμε το ήθος των ηρωίδων. Είμαστε εδώ για να δούμε τα πρόσωπα που βρίσκονται στην αφάνεια, «πίσω» από τις βασικές ηρωίδες, στερούνται της δόξας, αλλά με τη στάση τους παίζουν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας.

Ισμήνη για την Αντιγόνη και Χρυσόθεμις για την Ηλέκτρα. Δύο γυναίκες που και στις δύο περιπτώσεις παίζουν τον ίδιο ρόλο: τη φωνή της λογικής. Απόλυτα αφοσιωμένες στα πρέπει και έντονα υποταγμένες στους ανθρώπινους νόμους, χαρακτηρίζονται από φόβο και αβουλία. Με τη στάση τους και τις συμβουλές τους προσπαθούν να νουθετήσουν τις κεντρικές ηρωίδες και να τις αποτρέψουν από τις αποφάσεις τους. Πάμε όμως να τις δούμε αναλυτικά.

Η Ισμήνη, έχοντας απόλυτη επίγνωση της κοινωνικής της θέσης και του ρόλου που έχει η γυναίκα την εποχή εκείνη, προσπαθεί, επικαλούμενη την αδυναμία της γυναικείας φύσης να ταχθεί ενάντια στην ανδρική, να πείσει την Αντιγόνη να υποταχθεί στις διαταγές του βασιλιά. Είναι χρέος των γυναικών να υπακούουν στη θέληση των ανδρών χωρίς να αντιδρούν, γιατί τόσο από άποψη ανατομική όσο και κοινωνική είναι αδύναμες. Παρακινούμενη βέβαια και από την αδελφική αγάπη, θέλει να προστατεύσει την αδερφή της από αυτή την παράτολμη ενέργεια. Αντιλαμβάνεται ότι αν η Αντιγόνη προβεί σε αυτή την πράξη, στην ουσία βάζει τέλος στην συνέχεια της οικογένεια τους, καθιστώντας την Ισμήνη τον μοναδικό συνεχιστή του Οίκου τους.

Όπως ακριβώς η Ισμήνη, έτσι και η Χρυσόθεμις στην περίπτωση της Ηλέκτρας, στέκεται απέναντί της ως η φωνή της φρόνησης. Με κυρίαρχο στοιχείο του χαρακτήρα της το φόβο και την αβουλία και χρησιμοποιώντας αντίστοιχο επιχείρημα του τύπου «είσαι γυναίκα και όχι άντρας για να προβείς σε μια τέτοια ενέργεια», προσπαθεί απελπισμένα να τη νουθετήσει για να την αποτρέψει να κάνει αυτή την τρέλα. Ισμήνη και Χρυσόθεμις με τα λόγια τους προσπαθούν να πείσουν τις δύο ηρωίδες ότι πρέπει να σκεφτούν τη θηλυκή τους πλευρά και τον προορισμό τους που είναι η δημιουργία οικογένειας, άσχετα αν αυτές αποφάσισαν να απαρνηθούν τη γυναικεία φύση για να γίνουν «νεκρή νύφη» στο πλάι του πατέρα και του αδερφού τους αντίστοιχα.

Εδώ όμως υπάρχει μια βασική διαφορά. Ναι μεν και οι δύο δευτεραγωνίστριες παρακινούμενες από την αδελφική αγάπη και με μοναδικό επιχείρημα τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, προσπαθούν να συνετίσουν τις παράτολμες αδερφές τους, στην περίπτωση της Χρυσόθεμις υπάρχει και κάτι άλλο. Αυτή δεν σιωπά μόνο από φόβο και αβουλία. Η ίδια έχει βολευτεί στη χλιδή που της έχουν προσφέρει η μητέρα της και ο εραστής της προκειμένου να την έχουν σύμμαχο των πράξεών τους. Ενώ βλέπει τι γίνεται, επιλέγει με γνώμονα το προσωπικό της όφελος να σιωπήσει και να παρακινήσει την Ηλέκτρα να σκεφτεί και εκείνη με τον ίδιο πονηρό τρόπο, για να λάβει αντίστοιχες απολαβές. Πράγμα φυσικά που δεν φαίνεται να ισχύει στην περίπτωση της Ισμήνης. Αυτή δεν έχει ανάγκη από χρήματα, στολίδια και άλλου είδους υλικές απολαύσεις. Το μόνο που την ενδιαφέρει είναι το καλό της αδερφής της.

Βλέποντας ο θεατής αυτούς τους χαρακτήρες αποστασιοποιημένα και χωρίς να επηρεαστεί από το ήθος των κεντρικών ηρωίδων, θα αντιληφθεί ότι στην ουσία δεν στερούνται τίποτα από τις πρωταγωνίστριες. Αντίθετα θα διαπιστώσει ότι οι δεύτεροι ρόλοι ανταποκρίνονται περισσότερο στην πραγματικότητα. Μήπως και στη ζωή δεν υπάρχουν άνθρωποι υποταγμένοι, που στερούνται θέλησης και που φοβούνται τις συνέπειες; Μήπως δεν υπάρχουν άνθρωποι που νουθετούν και κινούνται πάντα με βάση τη λογική; Ή μήπως δεν υπάρχουν άνθρωποι που σκέφτονται το προσωπικό τους συμφέρον; Σκεφτόμενος λοιπόν αυτή την παράμετρο, ο θεατής ίσως συμφωνήσει ότι καλή η παρόρμηση, αλλά όλες οι πράξεις πρέπει να πραγματοποιούνται με γνώμονα το κομμάτι της λογικής. Καλή η θέληση και το θάρρος, αλλά πάντα υπάρχει μέσα μας και μια φωνή που λέει ότι πρέπει να μπουν τα πράγματα σε μια σειρά, ώστε να σκεφτεί ο καθένας ψύχραιμα τις συνέπειες των πράξεων του. Αυτή η εσωτερική φωνή είναι η Ισμήνη και η Χρυσόθεμις, που μπορεί ο Σοφοκλής να έκανε μια μικρή έκπτωση στο ήθος τους προκειμένου να ανυψώσει τις κεντρικές ηρωίδες, αλλά δεν παύουν να είναι εκεί για να μας υπενθυμίζουν ότι πάντα πρέπει να «ζυγιάζουμε» τις πράξεις μας. Να μην αφήνουμε να υπερτερεί πάντα η καρδιά έναντι του μυαλού, αλλά αυτά τα δύο μέρη να συνεργάζονται αρμονικά για να βγει μια τελική απόφαση, της οποίας οι συνέπειες να μην είναι και τόσο καταστροφικές.

_

γράφει η Μαριλένα Γιαννάκου

Μην ξεχνάτε πως το σχόλιό σας είναι πολύτιμο!

Επιμέλεια κειμένου

Υποβολή σχολίου

Ακολουθήστε μας!

Follows

Εγγραφείτε στο newsletter

Εκδηλώσεις

Φόρτωση περισσότερων

Διαγωνισμοί σε εξέλιξη

Υποβολή συμμετοχής!

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!