Μεχμέτ Γιασίν: Ιχθύς ομογενής, Ένας Ευρωπαίος Χωρίς Πατρίδα

31.07.2020

σχόλια

 

Μεχμέτ Γιασίν

Ιχθύς ομογενής, Ένας Ευρωπαίος Χωρίς Πατρίδα

(μτφρ. Ροδή Τομουρτζούκγκιουλ)

Εκδόσεις Αστάρτη

γράφει ο Αιμίλιος Σολωμού

Το βιβλίο του Μεχμέτ Γιασίν Ιχθύς ομογενής είναι ένα μυθιστόρημα για τον παραλογισμό της εποχής μας. Ένα ιδιαίτερο, ασυνήθιστο βιβλίο, μια σπαρακτική φωνή του συγγραφέα. Βαθιά βιωματικό, φέρνει στην επιφάνεια αλήθειες και θέτει ερωτήματα που δεν είναι εύκολο ν’ απαντηθούν. Είναι ερωτήματα και θέματα ταμπού για τη σύγχρονη Τουρκία, αλλά και συνακόλουθα την Ελλάδα και την Κύπρο.

Αξιοποιώντας τις τεχνικές του μεταμοντερνισμού, ο Μεχμέτ Γιασίν έγραψε, με αφοπλιστική ειλικρίνεια, μια λογοτεχνική πραγματεία για το ζήτημα της ταυτότητας: εθνικής, θρησκευτικής, πολιτικής ακόμα και σεξουαλικής. Γόνος οικογένειας με πολυπολιτισμικό υπόβαθρο, υιοθετεί στο κείμενό του προσωπεία-διπλότητες. Στη σ. 33-34 θα δηλώσει: «Αισθάνομαι ότι δεν ανήκω σε καμιά κοινότητα. Όταν μιλάω για την Τουρκία, τη Γαλλία, την Αγγλία και το Ισραήλ μιλάω πάντα με αγάπη. Τις περισσότερες φορές λέω ότι είμαι Ευρωπαίος, κάποτε λέω ότι είμαι Τούρκος και κάποτε ότι είμαι Εβραίος. Μου αρέσει να κάνω τις διακοπές μου στην Ελλάδα». (Ως συγγραφέας αυτού του βιβλίου επιφυλάσσομαι να εκφράσω την προσωπική μου άποψη. Μ. Γ.). Πέντε διαφορετικές χώρες σημαίνει πέντε διαφορετικές ζωές». Αλλού, στη σ. 105, θα σημειώσει με ειρωνεία: «Είμαι Εβραίος… είμαι Εβραίος…», για να συμπληρώσει στη σ. 136, μπροστά στο Τείχος των Δακρύων στην Ιερουσαλήμ: «Δεν προέρχομαι από πουθενά και από κανέναν, τίποτα δεν είναι αληθινό, τίποτα…». Ο Μεχμέτ Γιασίν θα αναφερθεί σε κατασκευασμένες εθνικές ταυτότητες και τεχνητά σύνορα: «Στην αρχή σε έκαναν Γάλλο, κατόπιν Εβραίο και μετά Τούρκο. Κι εσύ, αφού απαρνιέσαι οποιαδήποτε εθνική ταυτότητα, ανακαλύπτεις ξαφνικά ότι στην πραγματικότητα δεν είσαι κανένας». Στο μυθιστόρημα η όποια ταυτότητα τίθεται υπό διαρκή διερεύνηση και αμφισβήτηση. Και αυτή είναι η πραγματικότητα του Γιασίν. Αισθάνεται πως δεν ανήκει πουθενά, απεχθάνεται τον φανατισμό, το μίσος που εδράζεται σε φυλετικούς, θρησκευτικούς διαχωρισμούς. Γι’ αυτό, όπως και ο κεντρικός ήρωας, ο Μισέλ, το alter ego του συγγραφέα, δεν απορρίπτεται μόνο από τους εθνικά φανατικούς, αλλά προδίδεται και από τους φίλους και τους σύντροφους κομμουνιστές. Ο Μισέλ, και ο Μεχμέτ Γιασίν, αισθάνεται πολίτης του κόσμου που αντιπαραθέτει στο μίσος την αγάπη, όπως στον διάλογο (σ. 191-193) ανάμεσα στην Αντιγόνη και στον Κρέοντα, ο οποίος εκπροσωπεί το κράτος, το έθνος, την εξουσία, τη διχόνοια, την αυταρχικότητα. Είναι, επομένως, το μυθιστόρημά του βαθιά ανθρώπινο, καθώς αναδεικνύει την πίστη στον άνθρωπο και την ιδιαιτερότητα και τη μοναδικότητα του ατόμου, την ανεκτικότητα και τον σεβασμό.

Για τον συγγραφέα είναι αδιανόητο το προαιώνιο μίσος ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους και κατακρίνει όσους, και από τις δύο πλευρές, τροφοδοτούν και εκδηλώνουν αυτή την έχθρα. Προσπαθεί παράλληλα να υπογραμμίσει τις ομοιότητες και όσα βαθιά ανθρώπινα ενώνουν τους δύο λαούς, ενώ φαίνεται να πιστεύει πως οι άνθρωποι σ’ αυτή τη γωνιά της γης είναι αιχμάλωτοι της ιστορίας τους. Ο συγγραφέας είναι γνώστης όχι μόνο του τούρκικου αλλά και του ελληνικού σύγχρονου ψυχισμού. Στην Ελλάδα ζει άλλωστε τα τελευταία χρόνια, ενώ στο παρελθόν έζησε στην Τουρκία, στη Βρετανία και πηγαινοέρχεται στην Κύπρο, την ιδιαίτερη πατρίδα του. Ο κοσμοπολιτισμός του, η αυτοεξορία του, άλλοτε οικειοθελής, άλλοτε αναγκαστική, η αίσθηση ότι δεν ανήκει πουθενά, η φιλειρηνική του στάση, είναι βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και του δικού του ψυχισμού. Κι έτσι, εν τέλει, ο Μεχμέτ Γιασίν, όπως σημειώνει στον υπότιτλο του βιβλίου, παραμένει ένας Ευρωπαίος χωρίς πατρίδα.

Ένα μεγάλο μέρος του μυθιστορήματος εξελίσσεται παράλληλα με τις ερωτικές ιστορίες, τις συζητήσεις και τις εμπειρίες μιας ομάδας νεαρών κατά την περιπλάνησή τους στην Κωνσταντινούπολη, την Τραπεζούντα και αλλού. Είναι ο Μισέλ, από Τούρκο πατέρα και Εβραία μάνα, ο οποίος γεννήθηκε στο Παρίσι, η Ντενίζ με την τούρκικη και τη γαλλική της καταγωγή, ο Αλέξανδρος, Έλληνας της Πόλης, ο Βρετανός Τζέιμς, Ο Ουλούς και η Εσέρ˙ ο καθένας με διπλή ή και πολλαπλή ταυτότητα. Μέσα από τους διαλόγους και τη φιλία τους αναδεικνύονται ζητήματα που αφορούν την ιστορία, την ταυτότητα και την πολιτική στη σύγχρονη Τουρκία. Τι είναι πατρίδα, τι σημαίνει πατριωτισμός, εθνικισμός και εθνική συνείδηση, τι ρόλο διαδραματίζουν οι ιστορικές διεργασίες, η θρησκεία, το κράτος, πώς γεννιέται και τρέφεται το φυλετικό μίσος και ποια είναι η θέση του ατόμου μέσα σ’ αυτές τις συμπληγάδες; Αυτά είναι τα αμείλιχτα ερωτήματα που απασχολούν τον συγγραφέα από παιδί ακόμα. Τα μέρη όπου διαδραματίζονται όσα εξιστορεί ο Μισέλ-Μεχμέτ Γιασίν είναι κυρίως η Αθήνα, η Κωνσταντινούπολη, το Λονδίνο, η Ιερουσαλήμ και η Λευκωσία. Η αφήγηση μετατίθεται από το παρόν στο παρελθόν και στις παιδικές αναμνήσεις του Μεχμέτ Γιασίν στην Κύπρο της δεκαετίας του 1960 και 1970. Κι εδώ ο συγγραφέας φαίνεται να ασπάζεται τη ρήση του Ρολάν Μπαρθ πως «η πραγματική μας πατρίδα είναι η παιδική μας ηλικία».

Ο Μεχμέτ Γιασίν πραγματεύεται θέματα ταμπού για την τούρκικη κοινωνία και ασκεί σκληρή κριτική. Ίσως νωρίτερα και από τον Ορχάν Παμούκ, έκανε λόγο στο βιβλίο του για «τα εγγόνια των πασάδων της Επιτροπής Ένωσης και Προόδου, που εκτόπισαν τους Αρμένιους, […] τα παιδιά των Κεμαλιστών δασκάλων που εκτόπισαν τους Ρωμιούς, και αυτοί οι ίδιοι αυτοπροσώπως είναι οι κεντροαριστεροί που εκτόπισαν τους Κούρδους» (σ. 92-93). Για τις προοδευτικές θέσεις του, που διατρέχουν και την ποίησή του, απελάθηκε από την Τουρκία το 1986. Ο Γιασίν δεν μασά τα λόγια του, καθώς αναφέρεται και στους μουσουλμάνους στη Δυτική Θράκη και στο δικαίωμά τους στον αυτοπροσδιορισμό, αντικρίζοντας τα θέματά του μέσα από μια πολυπρισματική και καθόλου μονοδιάστατη θεώρηση. Ιδιαίτερα στηλιτεύει την καταπάτηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων στη σύγχρονη Τουρκία, τον συντηρητισμό και την κοινωνική υποκρισία. Το ζήτημα της ταυτότητας εξετάζεται σε σχέση με την πρόσφατη ιστορία του 20ού αιώνα, και τις κοινές επώδυνες εμπειρίες Ελλήνων και Τούρκων: οι μουσουλμάνοι πρόσφυγες από την Κρήτη, η Μικρασιατική Καταστροφή, οι διώξεις των Ελλήνων το 1963-64, οι Νεότουρκοι, οι Κεμαλιστές, οι μεταρρυθμίσεις του Ατατούρκ, η προσωπολατρία, ο προοδευτισμός και η συντηρητικότητα. Αλλά και θέματα όπως ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, το Ολοκαύτωμα και οι σύγχρονες σχέσεις και διενέξεις Εβραίων-Αράβων αναπτύσσονται παράλληλα, έτσι που οι εθνικές ιστορίες στην Ανατολική Μεσόγειο να τέμνονται και να σφραγίζονται από μια κοινή μοίρα. Η Κύπρος, όπως είναι φυσικό και αναμενόμενο, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο. Το ιστορικό περίγραμμα πλαισιώνεται από αναφορές  στην Αικατερίνη Κορνάρο, την τελευταία βασίλισσα της Κύπρου (1474-1489), στα Οκτωβριανά του 1931, στη βία από τη μεριά των τουρκοκυπριακών οργανώσεων Βολκάν, ΤΜΤ και της ελληνοκυπριακής ΕΟΚΑ, στην τούρκικη εισβολή, στα ψυχολογικά και ανεπούλωτα τραύματα των ανθρώπων και από τις δύο κοινότητες εξαιτίας των συγκρούσεων στις δεκαετίες του 1960 και 1974, αλλά και στη δράση (αφισοκολλήσεις για μια ανεξάρτητη Κύπρο) και στη σύλληψη κομμουνιστών φοιτητών στην Άγκυρα το 1979. Ο Μεχμέτ Γιασίν βίωσε τις διακοινοτικές συγκρούσεις στο νησί. Έζησε τραυματικές εμπειρίες με τις συλλήψεις μελών της οικογένειάς του και την εκτέλεση εξάδελφών του. Ενθυμούμενος εκείνα τα σκληρά χρόνια, θα πει στο βιβλίο: «[…] μέχρι πριν λίγους μήνες, δεν ήξερα ότι η θεία Ελένη και η οικογένειά της ήταν Ελληνοκύπριοι και ότι εμείς είμαστε Τουρκοκύπριοι».

Ζώντας αυτόν τον παραλογισμό, ο ήρωας του βιβλίου φαίνεται να κλονίζεται, βασανίζεται από παραισθήσεις, σκέφτεται την αυτοκτονία. Δεν είναι τυχαίο που αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στα ψυχικά τραύματα των ανθρώπων της Κύπρου, στη μετατραυματική διαταραχή, το «Σύνδρομο της Κύπρου».

Τα θέματα που επέλεξε να πραγματευτεί στο βιβλίο του ο Μεχμέτ Γιασίν δεν είναι εύκολα, καθώς συχνά εξάπτουν τα πάθη, πυροδοτούν τα μίση και την έχθρα. Παρόλα αυτά, το βιβλίο δεν «βαραίνει». Το χιούμορ και η ειρωνεία, ως στοιχεία κριτικής τοποθέτησης και σχολιασμού, είναι διάχυτα στο έργο και ελαφρύνουν τους επώδυνους προβληματισμούς. Οι μεταμοντέρνες τεχνικές που υιοθετούνται καταφέρνουν να αποτυπώσουν το πνεύμα του συγγραφέα αναφορικά με τα ζητήματα ταυτότητας[1]. Ο διχασμός και η απροσδιοριστία εντείνονται με τη χρήση προσωπείων, την αφήγηση του Μισέλ, του alter ego του Μεχμέτ Γιασίν, και τη δήλωση της παρουσίας του συγγραφέα ως ήρωα του βιβλίου. Σε αυτόν τον χαρακτήρα επιπλέον συντείνουν τα γλωσσικά επίπεδα από διάφορες εποχές και γλώσσες που δίνουν την αίσθηση του πολυπολιτισμικού υποστρώματος και της πολλαπλής ταυτότητας, καθώς και οι λεκτικοί πειραματισμοί, η προσπάθεια διερεύνησης του εσώτερου εαυτού, ο εσωτερικός μονόλογος και η αυτοαναφορικότητα, οι φαινομενικά ασύνδετες και αποσπασματικές ιστορίες, η καταφυγή σε έναν ονειρικό και παραμυθικό κόσμο, οι διπλότητες, τα ρευστά όρια ανάμεσα στον χώρο και στον χρόνο της αφήγησης, η ανάπτυξη μυθιστορήματος μέσα στο μυθιστόρημα και το σχόλιο πάνω στην ίδια τη γραφή, η συνύπαρξη διαφορετικών ειδών κειμένων στο βιβλίο (δοκίμιο, ημερολογιακή καταγραφή, επιστολικός χαρακτήρας, ντοκουμέντα, αποσπάσματα και παραπομπές σε εφημερίδες, θεατρικές τεχνικές, κινηματογραφικό σενάριο), οι πολλές αμφισημίες, οι ερμηνείες και το ανοικτό τέλος, αλλά και οι προτάσεις για εναλλακτικούς τρόπους ανάγνωσης του βιβλίου. Όλα αυτά υπηρετούν με επιτυχία τον σκοπό του συγγραφέα: Τίποτα δεν είναι μονοδιάστατο και απλοϊκό˙η αλήθεια δεν είναι μία αλλά πολλές σ’ έναν πολύπλοκο κόσμο.

Το υβριδικό και πολυεπίπεδο αυτό βιβλίο αντέχει στον χρόνο. Η πρώτη έκδοσή του στην Τουρκία έγινε το 1994  και η τέταρτη το 2014. Σήμερα ιδιαίτερα καθίσταται εξαιρετικά επίκαιρο, με όσα τεκταίνονται στην Τουρκία και την Ανατολική Μεσόγειο και τα οποία επηρεάζουν τις σχέσεις με την Ελλάδα και την Κύπρο.

_____

[1] Ο Ιχθύς Ομογενής θυμίζει τα αντίστοιχα μεταμοντέρνα μυθιστορήματα του Φίλιπ Ροθ ως προς τις θεματικές και τις τεχνικές: αναζήτηση ταυτότητας-εβραϊκότητα, σεξουαλικότητα, alter ego συγγραφέα, μυθιστόρημα μέσα στο μυθιστόρημα, ρευστότητα χρόνου, ρευστά όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, αυτοβιογραφικά στοιχεία, υβριδικά κείμενα.

Ημερολόγιο 2021 – Πρόσκληση

Ακολουθήστε μας!

Κερδίστε το!

Κερδίστε το!

Κέρδισέ το!

Οδηγός ιστοσελίδας

Αρχείο

Επιμέλεια άρθρου Κώστας Θερμογιάννης

Επιμέλεια άρθρου

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου