Περί της εαυτού ψυχής, του Ισίδωρου Ζουργού

γράφει η Ελένη Σαββίδου

Ένα μυθιστόρημα με φόντο τη Μέση Βυζαντινή περίοδο, αποτελεί το τελευταίο βιβλίο του Ισίδωρου Ζουργού: «Περί της εαυτού ψυχής». Συγκεκριμένα στο παρόν έργο γίνεται λόγος περί της ψυχής του Σταυράκιου Κλαδά, όπου ο κεντρικός ήρωας, νοτάριος δηλαδή αντιγραφέας, φτάνοντας πια στη δύση της ζωής του, αποφασίζει να αξιοποιήσει το δώρο της κόρης του και να συγγράψει την αυτοβιογραφία του.

Πρόκειται ουσιαστικά για ένα χρονογράφημα που καλύπτει την εποχή της βασιλείας των Κομνηνών. Τρεις ήταν οι Κομνηνοί -πατέρας, γιος, εγγονός- τρεις κι οι αδερφοί Κλαδά, όπως χαρακτηριστικά παρατηρεί ο Σταυράκιος. Πιο συγκεκριμένα η ιστορική αφήγηση ξεκινά το 1071, όπου μετά την ήττα των Βυζαντινών στη μάχη του Μαντζικέρτ, επί βασιλείας του Ρωμανού Δ’, σηματοδοτείται η μόνιμη εγκατάσταση των Σελτζούκων Τούρκων στη Μ. Ασία. Το παραπάνω γεγονός στιγματίζει δια παντός την οικογένεια Κλαδά που ζει στο Δορύλαιο. Οι γονείς βρίσκουν μαρτυρικό θάνατο, στην προσπάθειά τους να σωθούν από τους εχθρούς, ενώ τα παιδιά κι ο υπηρέτης της οικογένειας κατορθώνουν να διαφύγουν.

Πρόκειται για το σημείο- ορόσημο, όπου το κουβάρι της ζωής του Σταυράκιου αρχίζει να ξετυλίγεται. Στη διάρκεια του ογδοντάχρονου βίου του ο ήρωας θα έρθει σε επαφή με πολλές προσωπικότητες, κάποιες από αυτές θα επιδράσουν καταλυτικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του, ενώ άλλες θα αλλάξουν τον ρου της ζωής του, όπως για παράδειγμα θα συμβεί όταν ο Ψελλός θα του ζητήσει, έναντι αδράς αμοιβής, να κλέψει για λογαριασμό του το χειρόγραφο του Πυθέα από τη Μονή Στουδίου.

Το τελευταίο γεγονός θα αναγκάσει τον ήρωα να εγκαταλείψει δια παντός το μοναστήρι και να κάνει ένα νέο ξεκίνημα στην πόλη της Καστοριάς. Θα διασταυρωθεί με προσωπικότητες όπως ο Πόθος, οι οποίες θα αναδείξουν τη βαθύτερη ευαισθησία του χαρακτήρα του, αλλά και με πρόσωπα που θα σημαδέψουν για πάντα το πεπρωμένο του, όπως η Θεολένια.

Άλλοι πάλι, θα σταθούν δίπλα του σαν δεύτεροι γονείς, ορμώμενοι από ανιδιοτελή κίνητρα, αλλά και προσπαθώντας ενίοτε μέσω αυτού να εξασφαλίσουν τα συμφέροντά τους. Στην πορεία της ζωής του, ο Σταυράκιος θα ζήσει σε διάφορες περιοχές της Αυτοκρατορίας: στη Βέροια, στα Σέρβια, στο Κίτρος, στη Θεσσαλονίκη, στην Κωνσταντινούπολη, ενώ το τέλος θα τον βρει σε μια έρημη ακτή της Προποντίδας, «στο σπίτι του πανουκλιασμένου».Η ιστορία της ζωής του κλείνει κυκλικά, δηλαδή όπως ακριβώς ξεκίνησε, με τα τρία αδέρφια της οικογένειας Κλαδά, να βρίσκονται στο προσκήνιο.

Η πλοκή της ιστορίας είναι σχεδιασμένη έτσι ώστε να κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Ο Ζουργός επινοεί έναν ξεχωριστό τρόπο παρουσίασης των γεγονότων, εναλλάσσοντας την οπτική γωνία της εξιστόρησης. Συγκεκριμένα τα κεφάλαια παρουσιάζονται διαδοχικά: αφενός τα γεγονότα εξιστορούνται σε τριτοπρόσωπη αφήγηση- μάλιστα αξίζει να σημειωθεί πως ο συγγραφέας επιστρατεύει για το πρόσωπο του αφηγητή κάποιο πνεύμα, γεγονός που δίνει μια ιδιαίτερη διάσταση στην οπτική γωνία και καθιστά το αφήγημα ακόμη πιο ελκυστικό- αφετέρου η αφήγηση επιστρέφει στην πένα του ίδιου του ήρωα, γίνεται πρωτοπρόσωπη και ξεχειλίζει από συναισθήματα, αποκτώντας έτσι έναν τόνο πιο εξομολογητικό. Τα εν λόγω κεφάλαια τιτλοφορούνται ως “χαρτώος κώδικες” αφού πρόκειται για το σύγγραμμα του Σταυράκιου. Το αποτέλεσμα είναι μοναδικό: τα γεγονότα δίνονται από διαφορετική σκοπιά. Έτσι ο αναγνώστης θα καταστεί μέρος του προβληματισμού, θα αισθανθεί πως κι ο ίδιος συμμετέχει στην ιστορία, θα πλημμυρίσει από συναισθήματα συμπάθειας για τις περιπέτειες του ήρωα, θα βιώσει τους φόβους και τις ανησυχίες του, με δυο λόγια, θα γίνει ένα με αυτόν, ένα με την ιστορία.

Ιδιαίτερη εντύπωση δημιουργεί το ξεκίνημα του κάθε “κώδικα”. Ο Σταυράκιος, σαν άλλος Όμηρος, επικαλείται αυτή τη φορά τον Κύριο, ώστε να του δώσει την κατάλληλη έμπνευση για να γράψει, να φωτίσει τις πιο σκοτεινές γωνιές της μνήμης του, προκειμένου να συμπεριλάβει όλα τα αξιομνημόνευτα γεγονότα που σημάδεψαν τον βίο του. Η παραπάνω τεχνική, υπενθυμίζει την έντονη θρησκευτικότητα του ήρωα- χαρακτηριστικό των περισσότερων ανθρώπων που έζησαν στη βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Σε ό, τι αφορά τις γλωσσικές επιλογές του Ζουργού, θα σταθώ στον άπταιστο χειρισμό της ελληνικής γλώσσας. Η τελευταία μάλιστα, διανθίζεται με λέξεις της μεσαιωνικής ελληνικής φιλολογίας, ταξιδεύοντας τον αναγνώστη στην εποχή του 11ου αιώνα. Εξίσου βοηθητικοί είναι οι αναλυτικοί πινάκες που παρατίθενται στο τέλος του βιβλίου, επεξηγώντας όσα ενδεχομένως δυσκολέψουν τον αναγνώστη, αναφορικά με την περίοδο κατά την οποία εκτυλίσσεται η αφήγηση.

Και τελικά τι ακριβώς είναι το Περί της εαυτού ψυχής; Η απάντηση ίσως να μην είναι τόσο απλή. Όπως γράφτηκε νωρίτερα, πρόκειται για ένα μυθιστόρημα, στο οποίο διαπλέκονται με τρόπο αριστοτεχνικό, υπαρκτά πρόσωπα και γεγονότα του 11ου αιώνα με πρόσωπα και γεγονότα της συγγραφικής φαντασίας. Περισσότερο όμως θα έλεγα ότι έχουμε να κάνουμε με ένα άρτιο ψυχογράφημα. Ο Ζουργός ανατέμνει διακριτικά την ψυχή του Σταυράκιου. Μας τον συστήνει ως οκτάχρονο αγόρι και κλείνει την ιστορία με τον ηλικιωμένο νοτάριο και πλέον συγγραφέα, που ζει αποτραβηγμένος από όλους. Σε όλη τη διάρκεια της ανάγνωσης οι μύχιες σκέψεις, τα συναισθήματα, οι κρυφοί πόθοι του ήρωα, είναι παρόντα, γεγονός το οποίο προκαλεί τη συμπάθεια, ενδεχομένως και την ταύτιση του αναγνώστη με τον τελευταίο, από τις πρώτες κιόλας σελίδες του αναγνώσματος.

Ένας στίχος, γραμμένος στο περιθώριο ενός χειρογράφου, θα εμπνεύσει τον έρωτά του με κάποια άγνωστη κοπέλα και θα σταθεί η αφορμή για μια σειρά αλλαγών στη ζωή του. Από εκεί κι έπειτα όλα παίρνουν τον δρόμο τους, καθώς η ζωή του Σταυράκιου φαίνεται να σχηματίζει ομόκεντρους κύκλους, με σημείο αναφοράς την πόλη του Κωνσταντίνου: αλλεπάλληλες μετεγκαταστάσεις, γάμος, οικογένεια, συναντήσεις με προσφιλή πρόσωπα, απώλειες και δοκιμασίες είναι μόνο μερικά από τα σπουδαιότερα βιώματα του ογδοντάχρονου βίου του.

Ο Σταυράκιος λοιπόν είναι ένας απλός, ίσως κι ασήμαντος άνθρωπος. Ταπεινός, δεν ξεχνά ποτέ τις ρίζες του, τρέφει μεγάλη αγάπη για τα αδέρφια του κι έπειτα για την οικογένειά του. Δε διστάζει να θυσιάσει τις προσωπικές του επιθυμίες, προκειμένου να βοηθήσει στην κοινωνική ανέλιξη των παιδιών του. Δεν ζητά τίποτε για τον ίδιο, είναι ολιγαρκής και δεν έχει φιλοδοξίες. Είναι μια ευαίσθητη ψυχή, μα παράλληλα κι ένας ειλικρινέστατος άνθρωπος που εκφράζεται χωρίς φόβο κι ενδοιασμούς. Διαθέτει μεγαλείο ψυχής και χωρίς πολλή σκέψη αποφασίζει να υιοθετήσει τον ανιψιό του, αποτελώντας υπόδειγμα ανιδιοτέλειας.

Ωστόσο δεν είναι άγιος. Διαθέτει πάθη, στα οποία συνήθως ενδίδει, μα η φωνή της συνείδησης -μέσω των προσφιλών του πρόσωπων- τον επαναφέρει στην τάξη. Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με έναν κοινό θνητό, ο οποίος παιδιόθεν αγαπούσε να ονοματίζει καθετί γύρω του, ορίζοντας τον κόσμο όπως θα ήθελε να είναι από την αρχή. Έτσι μάλλον θα προκύψει αργότερα κι η ενασχόλησή του με τη συγγραφή. “Γραφώ σημαίνει ονοματίζω για να σωθεί το ίχνος μου”, λέει χαρακτηριστικά. Αποφασίζει έτσι να αφήσει το δικό του στίγμα, “να φωνάξει κατάμουτρα πως ήταν κι ο ίδιος παρών, αφού τώρα το χέρι του θα γράφει όσα αυτός του υπαγορεύει”.

Κλείνοντας θα ήθελα να σταθώ σε τρία διαφορετικά, αλλά άξια αναφοράς, συμπεράσματα που αποκόμισα χάρη σε καθεμία από τις ιδιότητες μου: ως ιστορικός, ως φιλόλογος κι ως αναγνώστρια. Επικαλούμενη την πρώτη μου ιδιότητα, θα σημειώσω πως εξεπλάγην ευχάριστα παρατηρώντας την ευλαβική τήρηση της χρονικής ακολουθίας των ιστορικών γεγονότων. Ο συγγραφέας κατορθώνει με τον καλύτερο τρόπο να μας ταξιδέψει στους χρόνους της Μέσης βυζαντινής περιόδου, χαρίζοντας μας απλόχερα εικόνες, που ξεχειλίζουν από ήθη κι έθιμα, δοξασίες και γενικότερα πολιτισμικά στοιχεία της εποχής, καθιστώντας μας έτσι κοινωνούς της.

Ως φιλόλογος, αισθάνθηκα ενθουσιασμένη με την άψογη χρήση της γλώσσας, την τήρηση των συντακτικών και γραμματικών κανόνων, την εναλλαγή της αφήγησης με τις πλούσιες περιγραφές, τη χρήση εικόνων, την πληθώρα των σχημάτων λόγου. Το αποτέλεσμα του συνδυασμού των στοιχείων αυτών είναι ένα άρτιο, καλογραμμένο κείμενο που διαβάζεται ευχάριστα. Θα σταθώ σε αυτό, καθώς ως αναγνώστρια κι ως άνθρωπος που αγαπά τη λογοτεχνία θεωρώ, χωρίς ίχνος υπερβολής, ότι το εν λόγω μυθιστόρημα εύλογα κατατάσσεται ανάμεσα στα καλυτέρα συγγραφικά έργα των τελευταίων ετών.

Η γραφή του Ζουργού συναρπάζει, δημιουργεί εικόνες, προβληματίζει, διδάσκει, ταξιδεύει. Το “Περί της εαυτού ψυχής ” πρέπει οπωσδήποτε να διαβαστεί από όσοι αγαπούν την μεσαιωνική ιστορία, τις γλαφυρές περιγραφές, την λεπτομερή, αλλά καθόλου κουραστική πλοκή της υπόθεσης. Πρέπει οπωσδήποτε να διαβαστεί από όσους συγκινούνται με την περιπέτεια κι από εκείνους που συχνά ταυτίζονται με τον πρωταγωνιστή. Πρέπει οπωσδήποτε να διαβαστεί από όλους εσάς!

_____

Η Ελένη Σαββίδου γεννήθηκε και κατοικεί στην Κοζάνη. Είναι φιλόλογος κι ιστορικός. Έχει συμμετάσχει ως εισηγήτρια σε Επιστημονικά Συνέδρια, σε Συμπόσια Λογοτεχνίας και σε παρουσιάσεις βιβλίων. Το ανωτέρω κείμενο εκφωνήθηκε από την ίδια στο πλαίσιο της βιβλιοπαρουσίασης του μυθιστορήματος του Ισίδωρου Ζουργού στην Κοζάνη, στις 15/10/2022. Η εκδήλωση διοργανώθηκε από τον Σύνδεσμο Φιλολόγων Κοζάνης.

Ακολουθήστε μας

Οι προσφορές των εφημερίδων για το Σαββατοκύριακο 2 – 3 Μαρτίου 2024

Οι προσφορές των εφημερίδων για το Σαββατοκύριακο 2 – 3 Μαρτίου 2024

Real News https://youtu.be/hOMlcAy2RLgΚαθημερινή Πρώτο Θέμα Το Βήμα της Κυριακής Δώστε μας το email σας και κάθε Παρασκευήθα έχετε στα εισερχόμενά σας τις προσφορές των εφημερίδων (Δεν στέλνουμε ανεπιθύμητη αλληλογραφία ενώ μπορείτε να...

Σκέψεις που έγιναν λέξεις, της Γιούλης Τσακάλου

Σκέψεις που έγιναν λέξεις, της Γιούλης Τσακάλου

Η Γιούλη Τσακάλου, που διατηρεί μία από τις παλιότερες βιβλιοφιλικές ομάδες στο facebook με το όνομα «Βιβλίο-Παρουσιάσεις-Κριτικές», μέσα από την πορεία της στον χώρο του βιβλίου ήρθε σε επαφή με ανθρώπους της τέχνης και του πνεύματος, τους γνώρισε, της μίλησαν και το...

Α΄ στον έρωτα, του Γιώργου Αγγελίδη

Α΄ στον έρωτα, του Γιώργου Αγγελίδη

Ένα νεαρό έγχρωμο παιδί νιώθει μπερδεμένο στη σχέση του κι αποφασίζει να χωρίσει με την κοπέλα του. Ταυτόχρονα ένα συνομήλικό του αγόρι προσπαθεί να ανακαλύψει την ερωτική του ταυτότητα. Γνωρίζονται μέσω μιας εφαρμογής κι από την αρχή η χημεία μεταξύ τους χτυπάει...

Ακολουθήστε μας στο Google News

Επιμέλεια άρθρου

Διαβάστε κι αυτά

Βιβλιοκριτικές
Σκέψεις που έγιναν λέξεις, της Γιούλης Τσακάλου
Σκέψεις που έγιναν λέξεις, της Γιούλης Τσακάλου

Σκέψεις που έγιναν λέξεις, της Γιούλης Τσακάλου

Η Γιούλη Τσακάλου, που διατηρεί μία από τις παλιότερες βιβλιοφιλικές ομάδες στο facebook με το όνομα «Βιβλίο-Παρουσιάσεις-Κριτικές», μέσα από την πορεία της στον χώρο του βιβλίου ήρθε σε επαφή με ανθρώπους της τέχνης και του πνεύματος, τους γνώρισε, της μίλησαν και...

Βιβλιοκριτικές
Α΄ στον έρωτα, του Γιώργου Αγγελίδη
Α΄ στον έρωτα, του Γιώργου Αγγελίδη

Α΄ στον έρωτα, του Γιώργου Αγγελίδη

Ένα νεαρό έγχρωμο παιδί νιώθει μπερδεμένο στη σχέση του κι αποφασίζει να χωρίσει με την κοπέλα του. Ταυτόχρονα ένα συνομήλικό του αγόρι προσπαθεί να ανακαλύψει την ερωτική του ταυτότητα. Γνωρίζονται μέσω μιας εφαρμογής κι από την αρχή η χημεία μεταξύ τους χτυπάει...

Βιβλιοκριτικές
Το αίμα της αμαρυλλίδας, του Μιχάλη Παπαγεωργίου
Το αίμα της αμαρυλλίδας, του Μιχάλη Παπαγεωργίου

Το αίμα της αμαρυλλίδας, του Μιχάλη Παπαγεωργίου

Ένας νεαρός άντρας που ασχολείται με τη μουσική ταξιδεύει σε διάφορα μέρη της Ευρώπης και της Αμερικής ώστε με αφορμή διάφορα γκρουπάκια που προμοτάρει να γνωρίζει τον τόπο και τους ανθρώπους του. Ποιος όμως είναι πραγματικά ο σκοπός των ταξιδιών του; Θα καταφέρει...

Βιβλιοκριτικές
Ηλίας Τσέχος: ‘Ο Λωτός δεν Ξεχνά’
Ηλίας Τσέχος: ‘Ο Λωτός δεν Ξεχνά’

Ηλίας Τσέχος: ‘Ο Λωτός δεν Ξεχνά’

Ηλίας Τσέχος Ο Λωτός δεν Ξεχνά _ γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης - Από τις εκδόσεις ‘Φεγγίτη’ με έδρα την πόλη της Θεσσαλονίκης, κυκλοφορεί η 14η ποιητική συλλογή του Ηλία Τσέχου, που εν προκειμένω φέρει τον τίτλο ‘Ο Λωτός Δεν Ξεχνά.’ Θα μπορούσαμε κάλλιστα να αναφέρουμε...

Βιβλιοκριτικές
Λένια, μια ιστορία με όνομα, της Αλεξάνδρας Συρίγου
Λένια, μια ιστορία με όνομα, της Αλεξάνδρας Συρίγου

Λένια, μια ιστορία με όνομα, της Αλεξάνδρας Συρίγου

- γράφει η Κατερίνα Σιδέρη - Σε ένα σπίτι που ξεχειλίζει η αγάπη και η καλοσύνη γεννήθηκε η μικρή Γιασεμή. Το όνομά της κρύβει μια ιστορία και το άρωμα του γιασεμιού θα χαρακτηρίζει τόσο την ίδια όσο και τους οικείους της. Μητέρα της η Ελενίτσα, πατέρας της ο...

ΒιβλιοκριτικέςΠαιδική λογοτεχνία
Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς
Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς

Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς

Τι είναι κατάσκοπος; Ποια είναι τα προσόντα και ποιοι οι δώδεκα χρυσοί κανόνες του καλού κατασκόπου; Τι τεχνικές κατασκοπείας να ακολουθήσω και τι λάθη γίνονται συνήθως; Τι περιέχει η βαλίτσα του κατασκόπου; Ποιοι είναι οι θρυλικότεροι κατάσκοποι; Αυτά και άλλα...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου