Ακούγοντας λογοτεχνία

3.08.2021

Σήμερα, όταν αναφερόμαστε στον όρο «λογοτεχνία» εννοούμε τα έντυπα βιβλία και ίσως να συμπεριλαμβάνουμε σε αυτά και τις ιστοσελίδες λογοτεχνικού περιεχομένου στο διαδίκτυο, τα ιστολόγια (blogs) συγγραφέων και τις πύλες εκδοτών ή πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Έτσι, τα ηχητικά/ακουστικά βιβλία (“audiobooks”), που εξελίχθηκαν σε μία πολύ δυνατή εμπορική πολιτική και επιλογή (κυρίως για οικονομικούς λόγους), θεωρήθηκαν ιδιαίτερα επαναστατικά.

Η λογοτεχνία παραμένει ακόμη και σήμερα ταυτισμένη με την ανάγνωση που έχει καθιερωθεί ως μία υψηλού επιπέδου ασχολία που αναπτύσσει τις πνευματικές ικανότητες του ατόμου και, σύμφωνα με κάποιους επιστήμονες, συμβάλλει και στην ενδυνάμωση της μνήμης, παράλληλα με το γράψιμο σε παραδοσιακό χαρτί.

Η εμφάνιση των ηχητικών βιβλίων αποτέλεσε όντως μία επανάσταση, καθώς έδωσε πρόσβαση στη γνώση και την πληροφόρηση, αρχικά σε άτομα με προβλήματα όρασης, και, στη συνέχεια, σε άτομα με μαθησιακές δυσκολίες ή, ακόμη, και σε αναλφάβητους ανθρώπους σε όλον τον κόσμο. Τα ηχητικά βιβλία δημιουργήθηκαν από την Αμερικανική Ένωση Τυφλών το 1932 και η αρχική τους μορφή ήταν δίσκοι βινυλίου των 15 λεπτών η κάθε πλευρά.

Ενδεχομένως, πολλοί από εμάς θυμόμαστε να ακούμε παραμύθια από cd και κασέτες ή οι παλιότεροι αναγνώσεις κειμένων στο ραδιόφωνο. Όμως, εάν αναλογιστούμε την ιστορία της λογοτεχνίας θα βρούμε ότι οι ρίζες της από τα αρχαία χρόνια με τον Όμηρο και τους τραγικούς ποιητές μέχρι τα δημοτικά τραγούδια εντοπίζονται στην προφορική παράδοση. Η επικράτηση του βιβλίου με την ανακάλυψη της τυπογραφίας από τον Johannes Gutenberg στάθηκε μάλλον η καμπή στην ιστορία της λογοτεχνίας, ώστε να επικρατήσει η έγχαρτη μορφή ως η πλέον ικανή για τη διάδοση και διαφύλαξη των γνώσεων και των τεχνών.

Στη σημερινή τους μορφή τα ηχητικά βιβλία μοιάζουν πολλές φορές με δραματοποιημένα κείμενα, όπου καταξιωμένοι ερμηνευτές (συνήθως ηθοποιοί) αναλαμβάνουν την ανάγνωση κλασικών αλλά και σύγχρονων λογοτεχνικών έργων. Πρόσφατα, για παράδειγμα, οι εκδόσεις HarperCollins ανακοίνωσαν ότι θα εκδώσει σε νέα ηχητική μορφή την τριλογία του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» του Τόλκιν, επιστρατεύοντας στον ρόλο του αφηγητή τον ηθοποιό Andy Serkins που υποδύθηκε τον εμβληματικό χαρακτήρα του Γκόλουμ στην κινηματογραφική μεταφορά του έργου από τον βραβευμένο Νεοζηλανδό σκηνοθέτη Peter Jackson.

Κι όμως, μερικές δεκαετίες νωρίτερα, όταν εγώ ήμουν ακόμη μαθήτρια, κατά την πρώτη δεκαετία του 2000, όλη η συζήτηση είχε εστιαστεί στα ηλεκτρονικά οπτικά βιβλία (“e-books”) και τον φόβο του μελλοντικού αφανισμού του παραδοσιακού τυπωμένου βιβλίου, αγνοώντας τότε πλήρως τη σημερινή συνεχιζόμενη άνοδο των ηχητικών βιβλίων. Κατά τη γνώμη μου, ο φόβος της απώλειας του «μεγαλείου» της γραπτής λογοτεχνίας δεν είναι ακριβής, δεδομένου ότι η γλώσσα είναι πρωτίστως ένα εργαλείο το οποίο δημιουργήθηκε για να διευκολύνει την επικοινωνία καταρχήν σε προφορικό επίπεδο. Εξάλλου, πολλοί άνθρωποι με προβλήματα συγκέντρωσης «διαβάζουν» κατ’ αυτόν τον τρόπο όλο και περισσότερα βιβλία, όπως και άνθρωποι που διαμαρτύρονται πως δεν έχουν χρόνο ή και αποθέματα ενέργειας για να διαβάσουν ένα βιβλίο. Η μαγεία της ανάγνωσης μπορεί, πράγματι και αναπόφευκτα, να χάνεται σε κάποιον βαθμό κατά την ακρόαση ενός λογοτεχνικού έργου, αυτό, όμως, δεν στερεί τον ακροατή από την απόλαυση του έργου αυτού καθ’ εαυτό.

Αναγνώσεις αποσπασμάτων, μελοποιήσεις, δραματοποίηση μυθιστορημάτων και διηγημάτων: ο προφορικός λόγος βρίσκεται πάντα εκεί, άλλοτε να συνοδεύει το γραπτό κείμενο και άλλοτε να του δίνει ζωή ή να το μεταπλάθει. Η δύναμη της γλώσσας, η τεχνοτροπία των μεγάλων συγγραφέων και η δύναμη των έργων τους δεν φαίνεται να εξαντλείται στον γραπτό λόγο ή να επηρεάζεται αρνητικά από τον προφορικό. Αντιθέτως, οι δύο μορφές λόγου συνδιαλέγονται πολύ συχνά στην πράξη, προσδίδοντας στο έργο διαφορετικά δυνατά χαρακτηριστικά. Ξεχωριστή κατηγορία αποτελεί φυσικά ο ποιητικός λόγος που, κατεξοχήν, διαθέτει μουσικότητα και ρυθμό, γι’ αυτό και πολλοί ποιητές έγιναν γνωστοί χάρη στην απαγγελία των ποιημάτων τους ή και το αντίστροφο.

Σε κάθε περίπτωση, τα ηχητικά βιβλία λειτουργούν όπως και οι μεταφράσεις, υπό την έννοια ότι έχει σημασία ποιος κάνει την ανάγνωση ή τη δραματοποίηση, ποιος αναλαμβάνει τη σκηνοθεσία και την παραγωγή, καθώς και ποιος επιμελείται τον ήχο. Η ταχεία ανάπτυξη αυτού του τομέα, πάντως, δείχνει πόσο μεγάλη είναι η ανάγκη για τέχνη και πως η λογοτεχνία επιβιώνει ανά τους αιώνες προσαρμοζόμενη στις εκάστοτε συνθήκες.

* Σημειώνεται πως πρόσφατα το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού σε μία προσπάθεια τόνωσης της αγοράς των βιβλίων προέβη σε μείωση του ΦΠΑ από 14% σε 6% επί της τιμής πώλησης των ψηφιακών (οπτικών και ακουστικών) βιβλίων (βλ. Ν. 4818/2021, ΦΕΚ 124/Α/18-7-2021).

 

_____

Πηγές:

Audio Publishers Association, https://www.audiopub.org/.

H. Eideneier, Ο προφορικός χαρακτήρας της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων 07.03.1985, https://olympias.lib.uoi.gr.

Α. Mrjoian, A brief 2016 history of the audiobook, https://bookriot.com/a-brief-history-of-the-audiobook/.

Α. Thoet, A short history of the audiobook, 20 years after the first portable digital audio device, 2017, https://www.pbs.org/newshour/arts/a-short-history-of-the-audiobook-20-years-after-the-first-portable-digital-audio-device.

C. Thorp, Audiobooks: The rise and rise of the books you don’t read, https://www.bbc.com/culture/article/20200104-audiobooks-the-rise-and-rise-of-the-books-you-dont-read.

Σ.Ι. Νικολακόπουλος, Προφορική Λογοτεχνία, Ομιλία στην Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών, https://sotiris-i-nikolakopoulos.gr/2017/07/10/προφορικη-λογοτεχνια/

Ακολουθήστε μας

Η Ποίηση στον κινηματογράφο

Η Ποίηση στον κινηματογράφο

- - γράφει η Βάλια Καραμάνου - Όταν η Ποίηση «εισβάλλει» στον χώρο της έβδομης Τέχνης προκύπτουν μικρά αριστουργήματα που συμπληρώνουν την μουσική, τις ερμηνείες και τα σκηνικά υπογραμμίζοντας κάθε καρέ της ιστορίας που λαμβάνει σάρκα και οστά. Παραθέτω μερικές μόνο...

Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν

Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν

  γράφει η Άντια Αδαμίδου - Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν   Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν, είστε ηττημένοι. Ο φίλος σας είναι η αλλαγή. Η συμμαχία σας είναι το δίλλημα. Από το τίποτα, εσείς πρέπει να κάνετε το κάτι. Ωστόσο και το παντοδύναμο οφείλει να...

Πότε γράφτηκαν τα ομηρικά έπη; Οι φιλόλογοι απαντούν

Πότε γράφτηκαν τα ομηρικά έπη; Οι φιλόλογοι απαντούν

Σύμφωνα με το ενδιαφέρον άρθρο του Βαγγέλη Κανσίζογλου στο lavart.gr, "η απόλυτη χρονολόγηση συγκρότησης των ομηρικών επών είναι αδύνατη, εικάζεται ότι αυτά, στη μνημειώδη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, συντέθηκαν ήδη κατά τον 8o προχριστιανικό αιώνα, δηλαδή ακριβώς την...

Ερωτικό

Ερωτικό

  γράφει η Άντια Αδαμίδου - Ερωτικό oι πόλεις συντρίβονται λίγο πριν εκτοξευθούμε στο φως μη με κοιτάζεις έτσι μόνο δώσε μου ένα μενεξέ του απρίλη -μα είναι χειμώνας- μια σταγόνα της αυγής -μα εδώ είναι έρημος- κοίταξε από το παράθυρό σου βλέπεις ό,τι βλέπεις δεν...

Παρ’ ολίγον μέλλον!

Παρ’ ολίγον μέλλον!

Είναι εξόχως αυθαίρετη η σκέψη πως η επιλογή και η ‘διαλογή’ μπορεί να λειτουργήσει θετικά μέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Ακολουθήστε μας στο Google News

Ακολουθήστε μας στο Google News

Διαβάστε κι αυτά

Παρ’ ολίγον μέλλον!

Παρ’ ολίγον μέλλον!

Είναι εξόχως αυθαίρετη η σκέψη πως η επιλογή και η ‘διαλογή’ μπορεί να λειτουργήσει θετικά μέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Θαλασσινοί θρήνοι

Θαλασσινοί θρήνοι

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Η μοναξιά, το αναπόφευκτο του θανάτου και η πανίσχυρη Μοίρα είναι θέματα που απαντώνται συχνά στην λογοτεχνία και μάλιστα συχνά σε ειδυλλιακά φυσικά τοπία. Ίσως γιατί ο αφανισμός είναι κομμάτι της υπόστασής μας και κατ’ επέκταση της φύσης...

Ικέτιδες του Ευριπίδη: «αγώνας λόγων» μεταξύ του Θησέα και του Κήρυκα

Ικέτιδες του Ευριπίδη: «αγώνας λόγων» μεταξύ του Θησέα και του Κήρυκα

- γράφει ο Φιλόλογος & Συγγραφέας Χρίστος Σοροβέλης - Στον Επιτάφιο του Θουκυδίδη ο αγορευτής Περικλής υπερασπίζεται το δημοκρατικό πολίτευμα, διότι η πόλη δεν είναι έρμαιο κάποιου ή κάποιων πολιτικών, αλλά αποφασίζει ο λαός για την τύχη του. Ο Αθηναίος πολιτικός...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου