Select Page

Δοκίμιο στον πλατωνικό διάλογο Λύσις

Δοκίμιο στον πλατωνικό διάλογο Λύσις

 

 

Το σύνολο σχεδόν του έργου αυτού του Πλάτωνα αναφέρεται στον διάλογο του Σωκράτη με δύο νεαρούς συνομιλητές, τον Λύσιδα και τον Μενέξενο. Αφού αρχικά ο Σωκράτης δηλώνει ότι θεωρεί την φιλία ύψιστη αξία και πολύ ευφραίνεται που τους βλέπει μονιασμένους και αχώριστους, ρωτά στην συνέχεια, αν η φιλική σχέση είναι αμφίδρομη. Εάν δηλαδή, στην περίπτωση που κάποιος διάκειται φιλικά προς κάποιον, θα εισπράξει και την ανάλογη ανταπόδοση της φιλίας. Η αν θελήσουμε να ξεφύγουμε από το επίπεδο των ανθρώπων, όταν κάποιος αγαπά τα άλογα (είναι φίλιππος), τον λόγο (φιλόλογος) ή την γυμναστική (φιλογυμναστικός), τότε και αυτά θα του αντιγυρίζουν την αγάπη, με την έννοια δηλαδή ότι θα είναι δεινός ιππεύς, ικανός ρήτωρ ή καλός αθλητής αντίστοιχα. Κατέληξαν στο έκδηλο συμπέρασμα ότι είναι αδύνατο η παραπάνω σχέση να είναι πάντα ισοζυγισμένα αμφίδρομη, επομένως είναι αναπόφευκτο να αγαπούμε κάποιες φορές τους εχθρούς μας(αυτούς που μας μισούν0 ή να μισούμε τους φίλους μας(αυτούς που θέλουν το καλό μας). Κατά συνέπεια, όσο πάθος και ζήλο μπορεί να έχει κάποιος για κάτι, για την μουσική για παράδειγμα, μπορεί η ίδια η μουσική μα μην τον θέλει, να είναι δηλαδή ατάλαντος και άμουσος.

Η συλλογιστική αυτή καταλήγει σε τέλμα και ο Σωκράτης επιχειρεί στην συνέχεια να προσεγγίσει το ζήτημα μέσω κάποιος διαφορετικής οδού. Επικαλείται τα λόγια ποιητών και άλλων σοφών, σύμφωνα με τα οποία, το όμοιο είναι αναγκαστικά φίλος με το όμοιό του (ΤΟ ΟΜΟΙΟΝ ΤΩ ΟΜΟΙΩ ΑΝΑΓΚΗ ΑΕΙ ΦΊΛΟΝ ΕΙΝΑΙ). Αλλά και αυτός ο δρόμος αδυνατεί να καταλήξει κάπου. Ο πονηρός και φαύλος δεν μπορεί να είναι φίλος με τον όμοιό του, γιατί θα τον αδικήσει, με συνέπεια ο έτερος πονηρός και φαύλος να τον εχθρευτεί. Κατά κάποια έννοια είναι λογικό να ισχύει αυτό, γιατί ο πονηρός έχει τέτοιον ασταθή, αστάθμητο και ανισόρροπο χαρακτήρα, ώστε ούτε με τον εαυτό του δεν μπορεί να τα βρει, είναι σε σύγκρουση και διχάζεται μέσα του, παύει να είναι όμοιος με τον εαυτό του. Απομένει να δούμε αν ο αγαθός είναι φίλος με τον όμοιόν του. Πρέπει εδώ να δεχτούμε ότι η φιλία πάντα εμπεριέχει την έννοια της έλλειψης, γινόμαστε φίλοι, για να καλύψουμε κάποιες ανάγκες. Στην περίπτωση του αγαθού, τέτοιο ενδεχόμενο δεν υφίσταται, το αγαθό είναι αύταρκες, χωρίς ελλείψεις. Ο αγαθός άρα δεν προσδείται της φιλίας του αγαθού, γιατί δεν υπάρχουν κενά να συμπληρωθούν, αλλά και αν ακόμη υπήρχαν, θα ήταν αδύνατον να καλυφθούν από κάποιον όμοιο, γιατί είναι προφανές ότι ο όμοιος θα παρουσιάζει τα ίδια ακριβώς κενά. Στο φάσμα λοιπόν ενός νέου αδιεξόδου, που παρουσιάζεται εμπρός στον Σωκράτη και τους συνομιλητές του, αυτός αποφασίζει να κάνει στροφή 180 μοιρών. Επικαλούμενος τον Ησίοδο, ισχυρίζεται ότι το όμοιο πολεμά το όμοιό του (ΚΕΡΑΜΕΥΣ ΚΕΡΑΜΕΙ ΚΟΤΕΕΙ ΚΑΙ ΑΟΙΔΟΣ ΑΟΙΔΩ ΚΑΙ ΠΤΩΧΌΣ ΠΤΩΧΩ). Ο κεραμεύς δηλαδή εχθρεύεται τον κεραμέα, ο τραγουδιστής τον τραγουδιστή και ο φτωχός τον φτωχό. Τα όμοια διακατέχονται αναμεταξύ τους από φιλονικία, φθόνο και έχθρα. Και εφόσον το όμοιο εχθρεύεται το όμοιό του, είναι φανερό ότι θα είναι φίλος προς το αντίθετο του, προς το ανόμοιό του δηλαδή. Ο φτωχός θα προσεγγίσει τον πλούσιο, ο αδύνατος τον ισχυρό, ο αμαθής τον σοφό και ούτω καθεξής. Και στη φύση όμως βλέπουμε πως αυτό επιβεβαιώνεται: το θερμό κινείται προς το ψυχρό, το υγρό προς το ξερό, το κενό τείνει προς την πλήρωση και το πλήρες προς την κένωση. Ωστόσο εδώ, νέα παγίδα ελλοχεύει. Αν παραδεχτούμε ότι κάθε τι είναι φιλικό προς το ανόμοιό του, τότε πρέπει και η φιλία να τείνει προς το αντίθετό της, που είναι η έχθρα, θα πρέπει επομένως κάποιος να είναι φίλος με τον εχθρό του. Και αν μάλιστα θελήσουμε να το επεκτείνουμε, θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι η δικαιοσύνη είναι φίλη της αδικίας, η σωφροσύνη της ακολασίας και το αγαθό φίλος του κακού, όπερ άτοπο. Νέο αδιέξοδο διαγράφεται και ο Σωκράτης αναγκάζεται να επικαλεστεί την αρχαία παροιμία σύμφωνα με την οποία φιλικό είναι κάτι το όμορφο, μαλακό και λείο, που έχει την τάση να γλιστράει. (ΤΟ ΚΑΛΟΝ ΦΙΛΟΝ ΕΙΝΑΙ ΕΟΙΚΕ ΓΟΥΝ ΜΑΛΑΚΩ ΚΑΙ ΛΕΙΩ ΚΑΙ ΛΙΠΑΡΩ, ΡΑΔΙΩΣ ΔΙΟΛΙΣΘΑΙΝΕΙ). Για τον λόγο αυτό η έννοια του φιλικού, τους ξεφεύγει διαρκώς και δεν μπορούν να την ορίσουν.

Είναι εμφανές στο σημείο αυτό, ότι ο Σωκράτης εξετάζει παράλληλα τις δύο αντικρουόμενες ρήσεις. «ΌΜΟΙΟΣ ΟΜΟΙΩ ΑΕΙ ΠΕΛΑΖΕΙ» και «Τα ετερώνυμα έλκονται». Είναι μια αρκετά περίεργη αντίφαση, που εκφράζεται ποικιλοτρόπως στην καθημερινή ζωή μας, ακόμη και με τις λαϊκές παροιμίες: «Δείξε μου τον φίλο σου να σου πω ποιος είσαι» και «κύλισε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι του». Αν προσπαθήσουμε να αναλύσουμε το φαινόμενο του πώς γίνεται να ισχύουν ταυτόχρονα δύο αντίθετες διαπιστώσεις, το πρώτο πράγμα που θα διακρίνουμε είναι η έλξη των ανομοίων. Η έλξη και η επιθυμία πάντα καλύπτουν κάποιο κενό, κάποια έλλειψη. Έτσι το θετικά φορτισμένο σωματίδιο(κατιόν) έλκεται από το αρνητικά(ανιόν), ο άντρας έλκεται από τη γυναίκα ή ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων κάνει συχνά παρέα με φωνακλάδες. Αλλά τότε, πως εξηγείται η φιλία μεταξύ ομοίων; Μια πιθανή αιτιολόγηση είναι η εξής. Κάθε άνθρωπος εκτός από τις άλλες ανάγκες και ελλείψεις, έχει και την ακόλουθη: Θέλει να νιώθει ότι δεν βρίσκεται μόνος του σε ένα τεράστιο, παράλογο σύμπαν, αλλά ότι αντίθετα υπάρχουν συνοδοιπόροι, οι όμοιοί του, που σκέφτονται σαν κι αυτόν, λειτουργούν σαν κι αυτόν και θα προστρέξουν σε επικουρία αυτού, όταν τα βάρη της ζωής συνθλίβουν δυσβάσταχτα τους ώμους του. Το αίσθημα της μοναξιάς είναι ανυπόφορο και κάποιος μπορεί να ξεφύγει από αυτό, μόνο βρίσκοντας ομοίους του, τους οποίους και εντέλει πλησιάζει.

Στην εξέλιξη τώρα της συζήτησής μας, ανακεφαλαιώνοντας ο Σωκράτης συμπεραίνει από τα έως τώρα λεχθέντα, ότι ούτε με το όμοιο είναι φίλος το όμοιο, ούτε με το ανόμοιο. Κατ’ αναλογία, το αγαθό δεν είναι φίλος ούτε με το αγαθό, ούτε με το κακό, ούτε το κακό με το κακό, ούτε το κακό με το αγαθό. Μπορεί να είναι φίλος με το αγαθό μόνο κάτι που δεν είναι ούτε αγαθό, ούτε κακό, κάτι ουδέτερο. Αν εφαρμόσουμε τον παραπάνω συλλογισμό στην υγεία του σώματος θα δεχτούμε τα εξής: Το υγιές σώμα(αγαθό) δεν έχει ανάγκη την ιατρική(αγαθή επιστήμη). Η νόσος είναι προφανές ότι αντιπροσωπεύει το κακό. Το σώμα σαν έννοια δεν είναι ούτε κακό, ούτε καλό, αλλά ουδέτερο. Όταν η νόσος(κακό) εισβάλλει στο σώμα(ουδέτερο), τότε το στρέφει προς την ιατρική(καλό). Η φιλία επομένως δεν είναι τίποτα διαφορετικό από το φαινόμενο, που κάτι ουδέτερο δέχεται την επίδραση του κακού και για να την αντιπαρέλθει γίνεται φίλος με το καλό. Ο μόνος τρόπος να δημιουργηθεί φιλία προς το αγαθό είναι να εισβάλλει το κακό σε κάτι ουδέτερο και να το κάνει φίλο προς το αγαθό, για να αποφύγει το κακό. Το αγαθό άρα είναι ένα είδος φαρμάκου και έχει αξία μόνον με την παρουσία του κακού, ειδάλλως επί απουσία κακού, δεν επιφέρει κανένα όφελος.

Πρόκειται για έναν αρκετά δυσνόητο συλλογισμό, παρόλα ταύτα δεν απέχει τόσο, όσο φαίνεται από την πραγματικότητα. Πόσες φορές δύσκολες καταστάσεις, δεν έγιναν αφορμή να αρχίσει μια ωραία φιλία; Εγώ προσωπικά θυμάμαι από την στρατιωτική μου θητεία, ότι τις δύσκολες ώρες που κάθε νεοσύλλεκτος περνά έκανα εξαιρετικές φιλίες, που τις διατηρώ μέχρι σήμερα. Οι αναποδιές και οι κακοτυχίες δένουν με ισχυρούς δεσμούς τους ανθρώπους. Ωραιότατες φιλίες έχουν ξεκινήσει από αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις. Ακόμη, πόσες φορές ένα δυσάρεστο γεγονός στη ζωή κάποιου ανθρώπου, δεν έγινε αφορμή κάποιος που δεν ήταν ούτε καλός ούτε κακός, να γίνει αληθινά καλός άνθρωπος; Ή το αντίθετο να γίνει κακός; Εδώ επιβεβαιώνεται ο ισχυρισμός του Σωκράτη ότι φίλος του αγαθού, δεν είναι ούτε το αγαθό, ούτε το κακό, αλλά το ουδέτερο. Και φίλος του κακού, δεν είναι ούτε το κακό, ούτε το αγαθό, αλλά το ουδέτερο. Ένας άνθρωπος ουδέτερος λοιπόν, μετά από μια μεγάλη δυστυχία γίνεται αληθινά καλός ‘η αληθινά κακός.

 

_

γράφει ο Βασίλης Γιοντζής

Επιμέλεια κειμένου

2 Σχόλια

  1. Άιναφετς

    Αχ! αυτός ο Σωκράτης είναι απίστευτο πως βάση λογικών συλλογισμών σε βάζει να παρα-δεχτείς τα πιο απίθανα και ετερόκλιτα!
    Προσωπικά, ίσως από τύχη (που ο Σωκράτης δεν τη δέχεται!), οι λιγοστοί μου φίλοι απ΄τη πρώτη στιγμή που τους συνάντησα (ακόμα και μέσω διαδικτύου) η “αίσθηση” μου, παρέμεινε ίδια! 🙂

    Απάντηση
  2. ΓΙΟΝΤΖΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

    Πολύ εύστοχο αυτό που είπες για τον Σωκράτη, Στεφανία. Πράγματι, με τα συμπεράσματά του σε τρελαίνει, αλλά η μέθοδος προσέγγισης της θεματολογίας με την οποία καταπιάνεται είναι εκπληκτικός. Μήπως εν τέλει σημασία έχει ο τρόπος σκέψης και όχι το συμπέρασμα?

    Απάντηση

Υποβολή σχολίου

Ακολουθήστε μας!

Follows

Κερδίστε το!

Εγγραφείτε στο newsletter

Εκδηλώσεις

Φόρτωση περισσότερων

Διαγωνισμοί σε εξέλιξη

Υποβολή συμμετοχής!

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!