Select Page

Η Μετάφραση στην Ποίηση: Νόημα και Ομορφιά

Η Μετάφραση στην Ποίηση: Νόημα και Ομορφιά

 

 

«Translation is like a woman.

If it is beautiful, it is not faithful.

If it is faithful, it is most certainly not beautiful»

Yevgeny Yevtushenko

 

Σχετικά πρόσφατα διάβασα κάποια «μανιφέστα» για την έννοια της μετάφρασης και για το πως πρέπει να μεταφράζουμε τα ξενόγλωσσα κείμενα, ιδιαίτερα τα κείμενα λογοτεχνίας. Παρόλη την επιστημονική και φιλολογική κατάρτιση των κειμένων αυτών, πιστεύω πως υπάρχει ένα σημαντικό κενό, όσον αφορά την ουσία της μετάφρασης, τόσο από φιλολογικής πλευράς όσο και από την πλευρά της κοινής γνώμης.

Τι είναι «μετάφραση». Ένας πολύ εύκολος ορισμός είναι: «η μεταφορά ενός νοήματος από μία γλώσσα σε μια άλλη». Οι πιο ειδικοί για να μιλήσουν για αυτόν τον ορισμό είναι οι φοιτητές των κλασσικών σπουδών, οι οποίοι είναι αναγκασμένοι να μεταφράζουν σελίδες επί σελίδων αρχαίων ελληνικών και λατινικών κειμένων, χρησιμοποιώντας κάθε πιθανό λεξικό, γραμματική και συντακτικό που υπάρχει. Βέβαια, παρόλη την φιλότιμη προσπάθεια που κάνουν (όσοι κάνουν) πάντα υπάρχει μια παγίδα στην οποία όλοι λίγο πολύ πέφτουν.

Πολλές μεταφράσεις, παρόλο που είναι ακριβείς ως προς την μεταφορά του νοήματος από την μία γλώσσα στην άλλη, κρίνονται ως «αδόκιμες». Η δικαιολόγηση δεν έχει να κάνει με την ακρίβεια της μετάφρασης, αλλά με την απόδοση του αρχικού – πρωτότυπου νοήματος. Ο λόγος της μετάφρασης πρέπει να είναι στρωτός και να διαβάζεται άνετα από τον αναγνώστη. Με άλλα λόγια για μια μετάφραση απαιτείται, όχι μόνο καλή γνώση της γλώσσας του πρωτοτύπου, αλλά επίσης καλή γνώση της γλώσσας στην οποία γίνεται η μετάφραση.

Ως εδώ τα πράγματα ωραία και καλά. Βάση αυτής της λογικής η μετάφραση παραμένει ένα ζήτημα γλωσσικό, όπου η γλωσσική επάρκεια είναι το κριτήριο της μετάφρασης. Όποιος γνωρίζει δύο τουλάχιστον γλώσσες καλά, μπορεί να μεταφράζει ελεύθερα ό,τι θέλει.

Βέβαια, αυτό αφορά κυρίως τον πεζό λόγο ή καλύτερα τον καθημερινό λόγο, γιατί το γλωσσικό επίπεδο της μετάφρασης αντιστοιχεί στην καθαρά επικοινωνιακή χροιά του λόγου που είναι η γλώσσα της καθημερινής επικοινωνίας. Αφορά καθαρά το εργαλειακό χαρακτήρα της γλώσσας ως μέσο μεταφοράς μηνυμάτων – νοημάτων. Το μεγάλο πρόβλημα με την μετάφραση ξεκινά από αυτό ακριβώς το σημείο γιατί το φάσμα της μετάφρασης δεν καλύπτει μόνο την εργαλειακή χροιά της γλώσσας.

Η μονομερής αυτή θεώρηση της μετάφρασης επεκτείνεται δυστυχώς και στην λογοτεχνία. Κάποιος, θεωρώντας πως η γνώση γλωσσών είναι επαρκής παράγοντας για να μεταφράσει κάποιο πεζό ή κάποιο ποίημα, επιδίδεται σε αυτή την ασχολία μεταφράζοντας ό,τι πέσει στα χέρια του. Αυτό που καταλήγει να κάνει όμως είναι να μεταφέρει απλώς το νόημα ενός πεζού ή (ακόμη χειρότερα) ενός ποιήματος από την μία γλώσσα στην άλλη. Η ουσιαστική δουλειά, που θα έκανε την μετάφραση όντως αξιόλογη, δεν τίθεται καν προς συζήτηση.

«Μα γιατί;» θα ρωτήσετε. «Δεν είναι αυτό το πράγμα η μετάφραση»; Η μετάφραση είναι αυτό το πράγμα (η μεταφορά νοημάτων μεταξύ γλωσσών). Η Τέχνη όμως δεν έχει να κάνει με το νόημα.

Ένα λογοτεχνικό κείμενο δεν είναι μόνο ένα νόημα προς μετάφραση. Είναι παράλληλα και φορέας ομορφιάς. Η ομορφιά ενός κειμένου δεν είναι απλό επιγιγνόμενο, αλλά η βαθύτερή του ουσία. Η ομορφιά του φαινομένου και η βαθύτερη ουσία συγκλίνουν στο έργο τέχνης. Δηλαδή δεν μπορεί να μείνει εκτός η ομορφιά του κειμένου από την μετάφραση. Επομένως όταν κάποιος μεταφράζει ένα ποίημα, δεν οφείλει να μεταφράσει απλά το νόημα του αλλά να αποδώσει παράλληλα και την ομορφιά του. Αν παραμείνει μόνο στην μεταφορά του νοήματος, αλλά αποτύχει να μας δώσει ένα κείμενο αισθητικά άρτιο, τότε στην ουσία ακρωτηριάζει την λογοτεχνία από το πιο ουσιαστικό της στοιχείο.

Οι λόγοι για τους οποίους σήμερα υφιστάμεθα την κακή μετάφραση είναι, κατά τη γνώμη μου δύο.

dokimio1_bΗ πρώτος έχει να κάνει με την φιλολογική δουλειά του μεταφραστή και την φύση του νοήματος. Το νόημα μπορεί να κατανοηθεί από τον φιλόλογο για αυτό και η μετάφρασή του είναι εύκολη δουλειά. Ακόμη και το google translate μπορεί να θεωρηθεί ως μεταφραστής, εφόσον μεταφέρει νοήματα από μια γλώσσα σε άλλη. Μια λέξη είναι αντίστοιχη με μια άλλη, μια φράση ισοδύναμη με μια άλλη. Ακόμη και κάποιος που δεν ήξερε γρι αγγλικά π.χ με ένα λεξικό και αντιστοιχίζοντας τις λέξεις θα μπορούσε να μεταφράσει, έστω και πρωτογενώς κάτι. Η αντιστοιχία είναι κάτι κατανοητό και ο μεταφραστής μπορεί να το κάνει με την λογική του και την γνώση του. Η ομορφιά όμως ενός κειμένου δεν είναι κατανοητή. Δεν βρίσκεται «εδώ» ή «εκεί», όπως ένα νόημα. Διέπει ολόκληρο το ποίημα και για αυτό δεν μπορεί να την καταδείξει κάποιος. Η ομορφιά δεν μπορεί να κατανοηθεί με φιλολογικούς όρους και για αυτό δεν μπορεί μπει στην «νοηματική εξίσωση» της μετάφρασης.

Ο δεύτερος λόγος έχει να κάνει με την απεμπόληση της ομορφιάς στην σύγχρονη λογοτεχνία. Μετά τον μοντερνισμό η λογοτεχνία εστίασε την προσοχή της στο νόημα. Προσπάθησε να αποκτήσει βάθος και προβληματισμό. Προσπάθησε να στηλιτεύσει τα κακώς κείμενα, να προτάξει τις γυμνές αλήθειες και στην προσπάθειά της αυτή έβγαλε το όμορφο πέπλο με το οποίο έντυνε μέχρι πρότινος τα ποιήματά της. Όταν λοιπόν μετέτρεψε την ποίηση σε πεζό λόγο, σε πεζοποίημα και μάλιστα χωρίς καμία αισθητική αξίωση, η μετάφραση βρήκε το έργο της εξαιρετικά ευκολότερο. Αυτός είναι ο λόγος που ποιητές όπως ο Καβάφης ή η Δημουλά μεταφράζονται πάρα πολύ εύκολα στο εξωτερικό, ενώ άλλοι αξιόλογοι ποιητές όπως ο Καββαδίας (στο ποιητικό έργο είναι αμετάφραστος, ενώ υπάρχουν μεταφράσεις της Βάρδιας και της Λι) παραμένουν ακόμη και σήμερα αμετάφραστοι.

Η μετάφραση συμπερασματικά είναι ένα πεδίο μάχης στο ζήτημα της λογοτεχνίας ανάμεσα στο λογικά κατανοητό νόημα από την μια και στην αισθητικώς κατανοητή ομορφιά. Και το νόημα κερδίζει κατά κράτος μέχρι σήμερα.

Ποια είναι η λύση; Πώς μπορούμε να γεφυρώσουμε αυτό το χάσμα και τι έχουμε να αντιπροτείνουμε; Η ουσία του προβλήματος είναι η μονομερής θεώρηση της ποίησης ως απλού φορέα νοήματος. Η φιλολογία, επειδή ανήκει στις επιστήμες και όχι στις τέχνες, εμμένει στο νόημα και τις περισσότερες φορές παραβλέπει εντελώς την ομορφιά της τέχνης, παρόλο που θεωρητικά το αναγνωρίζει ως ουσιώδες. Ένας κλασσικός φιλόλογος φέρ΄ ειπειν όταν μεταφράζει Όμηρο, απλά μεταφέρει το νόημα στην νεοελληνική, αλλά δεν ενδιαφέρεται καθόλου να μεταφέρει την μαγεία του ομηρικού λόγου.

Προκειμένου να υπερπηδήσουμε αυτό το πρόβλημα, πρέπει να βάλουμε την φιλολογία στα ορθά της όρια και να επαναφέρουμε την λογοτεχνία στο προσκήνιο. Η μετάφραση της λογοτεχνίας μπορεί να γίνει μόνο από ανθρώπους που αντιλαμβάνονται την ουσία της λογοτεχνίας και μπορούν να την αναδείξουν ως τέτοια. Αρμόδιος για την μετάφραση της ποίησης δεν είναι επομένως ο φιλόλογος, αλλά ο λογοτέχνης και ο προηγούμενος αιώνας μας έχει αφήσει πολλά παραδείγματα μεταφραστικών προσπαθειών από λογοτέχνες. Οι μεταφράσεις του Καρυωτάκη ή του Εφταλιώτη είναι υποδείγματα για το πως πρέπει να μεταφράζεται η ποίηση.

Πώς πρέπει να μεταφράζεται η ποίηση; Η ποίηση δεν μεταφράζεται. Αν η μετάφραση είναι η μεταφορά νοημάτων, τότε στην ποίηση δεν γίνεται καμία μεταφορά. Η μετάφραση στην ποίηση είναι η δημιουργία εκ νέου του ποιήματος σε άλλη γλώσσα, πολλές φορές εις βάρος του νοήματος. Ο λογοτέχνης που μεταφράζει ένα ποίημα το ξαναγράφει από την αρχή, αλλάζει την σειρά των στίχων, αλλάζει λέξεις βρίσκοντας παρόμοιες, πιο ποιητικές. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλά μια «ελεύθερη μετάφραση» αλλά μια μετάφραση όμορφη, μια μετάφραση όχι πιστή αλλά αντάξια του πρωτοτύπου.

 

_

γράφει ο Ανδρέας Αντωνίου

Μην ξεχνάτε πως το σχόλιό σας είναι πολύτιμο!

Επιμέλεια κειμένου

2 Σχόλια

  1. drmakspy

    Δεν είναι πολλές μέρες που είχα μια “διαμάχη” πάνω σε αυτό το θέμα…. Αυτό το άρθρο μου είναι πολύτιμο σαν οδηγός… Ευχαριστώ πολύ!!!!!

    Απάντηση
  2. Βάσω Αποστολοπούλου-Αναστασίου

    “Η ποίηση δεν μεταφράζεται”
    ” Ο λογοτέχνης που μεταφράζει ένα ποίημα το ξαναγράφει από την αρχή, αλλάζει την σειρά των στίχων, αλλάζει λέξεις βρίσκοντας παρόμοιες, πιο ποιητικές. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλά μια «ελεύθερη μετάφραση» αλλά μια μετάφραση όμορφη, μια μετάφραση όχι πιστή αλλά αντάξια του πρωτοτύπου”

    Με βρίσκεις απόλυτα σύμφωνη, φίλε μου Ανδρέα. Μεταφράζω η ίδια τα ποιήματά μου και, πίστεψέ με, δεν είναι καθόλου εύκολη δουλειά! Πόσο μάλλον όταν μεταφράζει κανεις τα συναισθήματα ενός άλλου -γιατί, τι άλλο είναι η ποίηση εκτός από συναίσθημα!

    Τα συγχαρητήριά μου για το εξαιρετικό σου άρθρο!

    Απάντηση

Υποβολή σχολίου

Ερωτηματολόγιο 2017

Βοηθήστε μας να γίνουμε καλύτεροι!

Εγγραφείτε στο newsletter

Έλληνες εκδότες

Έλληνες εκδότες

Υποβολή συμμετοχής!

Ακολουθήστε μας!

Ακόλουθοι

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!