O Eπίκουρος εμπνεύστηκε από τις ιδέες του Δημόκριτου. Πίστευε και αυτός πως ο φυσικός κόσμος αποτελείται από τα άτομα, τις αδιαίρετες οντότητες της ύλης που κινούνται μέσα στο κενό. Περαιτέρω ο Επίκουρος πίστευε ότι τα άτομα αυτά έχουν ένα είδος ελεύθερης βούλησης, η οποία έκανε μερικά από αυτά να παρεκκλίνουν από την πορεία τους (συγκεκριμένα από την κάθετη πτώση τους). Η παρέκκλιση αυτών των ατόμων είχε ως αποτέλεσμα τη σύγκρουση τους με άλλα άτομα, από την οποία δημιουργήθηκαν οι διάφοροι συνδυασμοί και οι διάφορες μορφές όντων, που συγκροτούν το φυσικό κόσμο. Η ίδια η ζωή γεννήθηκε συμπτωματικά, ύστερα από αλλεπάλληλες συγκρούσεις και συνεχείς συνδυασμούς, που προκλήθηκαν από την παρέκκλιση των ατόμων. Δεν υπάρχει τίποτα το μυστηριώδες, καμιά υπερφυσική δύναμη πίσω από τη δημιουργία της ζωής και του σύμπαντος ολόκληρου. Όπως τα άτομα ακολουθούν νέες απρόβλεπτες κατευθύνσεις, κατά τον ίδιο τρόπο δεν είναι δυνατόν να είναι η ανθρώπινη συμπεριφορά προκαθορισμένη. Κάθε άτομο παρεκκλίνει από την τροχιά της πτώσης του κατά τον ελάχιστο δυνατό βαθμό, ξεκινώντας μια αλυσιδωτή αντίδραση συγκρούσεων. Η παρέκκλιση αυτή θα πρέπει να είναι γεγονός χωρίς αιτία, γιατί αν υπήρχε κάποια αιτία, αυτή θα μπορούσε να ήταν μόνο η σύγκρουση με κάποιο άλλο άτομο. Κάνοντας λόγο για γεγονότα χωρίς αιτία καταρρίπτει τη θεωρία της αιτιοκρατίας που θα εξαφάνιζε την ανθρώπινη υπευθυνότητα και θα κατέστρεφε το ηθικό σύστημα του Επίκουρου. Αν ο κόσμος λειτουργεί με μια αυστηρή μηχανική αιτιότητα, η ανθρώπινη δράση δεν μπορεί να είναι ελεύθερη. Αν οι άνθρωποι διαλέγουν ελεύθερα, δεν έχουν και καμία ευθύνη. Με την παρέκκλιση στην προκαθορισμένη πορεία των ατόμων δημιουργείται στο σύμπαν ένα είδος ακαθοριστίας. Δεν είναι δυνατό να είμαστε απόλυτα βέβαιοι αν θεωρεί (ο Επίκουρος) ότι ο άνθρωπος είναι απόλυτα ελεύθερος. Θεωρεί πως ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να ζήσει όπως επιθυμεί , αρκεί να συμπεριφέρεται ηθικά, δηλαδή με αταραξία.

Πώς εννοείται η αταραξία; Ιεραρχεί τις ηδονές ως προς τη φύση τους σε καλύτερες και σε χειρότερες. Υπάρχουν οι φυσικές και οι μάταιες ηδονές. Από τις φυσικές άλλες είναι απλώς φυσικές και άλλες αναγκαίες. Η επιθυμία για τροφή είναι φυσική και αναγκαία, η επιθυμία για ακριβά ρούχα είναι φυσική και όχι αναγκαία και η επιθυμία απόκτησης δόξας είναι μάταιη. Η ανώτερη μορφή ηδονής είναι η κατάσταση της ηρεμίας και της γαλήνης που θα επιτευχθεί, όταν ικανοποιεί με μέτρο τις φυσικές και αναγκαίες επιθυμίες τους. Με αυτόν τον τρόπο οδηγείται ο άνθρωπος στην ευδαιμονία του. Βασική προϋπόθεση για την ευδαιμονία είναι η επίτευξη νιας κατάστασης αδιατάραχτης γαλήνης, της αταραξίας. Η ανεξέλεγκτη ικανοποίηση των βασικών αναγκών οδηγεί στη δυστυχία. Ταυτίζει την ευδαιμονία με την ηδονή. Η ηδονή είναι η αρχή και ο σκοπός της μακάριας ζωής. Είναι το πρωταρχικό και έμφυτο αγαθό. Από την ηδονή ξεκινάμε για να επιλέξουμε ή να αποφύγουμε κάτι, και σε αυτήν καταλήγουμε χρησιμοποιώντας τα συναισθήματά μας ως κριτήριο για να κρίνουμε κάθε αγαθό. Ο Επίκουρος όταν κάνει λόγο για την ηδονή ως σκοπό της ζωής δεν εννοεί την ηδονή των άσωτων που ενδιαφέρονται για την ικανοποίηση αλόγιστων επιθυμιών, αλλά την απαλλαγή από τον πόνο του σώματος και από την ταραχή του νου. Για να κατακτηθεί η ηδονή που ταυτίζεται με την ευτυχία θα πρέπει ο σοφός να καταπνίξει τις επιθυμίες, οι οποίες υπερβαίνουν τις άμεσες και απαραίτητες για την επιβίωση υλικές ανάγκες.

του Χρίστου Σοροβέλη