Ο πολιτισμός βρέθηκε στο επίκεντρο της πανδημίας τόσο όσον αφορά τις κοινωνικές της συνέπειες όσο και τις οικονομικές. Από τη μία πλευρά ήδη από τον καιρό της πρώτης καραντίνας διαπιστώθηκε ένας παγκόσμιος οργασμός πολιτιστικών δρωμένων που στην πλειοψηφία τους παρέχονταν δωρεάν στους χρήστες του διαδικτύου ανεξαρτήτως του τόπου κατοικίας τους. Οι «έγκλειστοι» πολίτες απάντησαν στην πληθώρα των προτεινόμενων δράσεων με έναν πρωτοφανή ζήλο για την πολιτιστική τους καλλιέργεια, αναζητώντας να παρακολουθήσουν τις πιο πρωτότυπες παραστάσεις και κυνηγώντας να προλάβουν το επόμενο «on line» έργο που θα εμφανιζόταν σαν σε διαγωνισμό όπου κερδίζει όποιος δει, ακούσει ή διαβάσει πρώτος και τα πιο πολλά έργα κάθε είδους τέχνης.

Η κατάσταση αυτή άρχισε να αλλάζει όσο η πανδημία επέμενε και οι επιχειρήσεις του πολιτισμού παρέμεναν κλειστές με ελάχιστη οικονομική βοήθεια από το κράτος. Το δωρεάν αντικαταστάθηκε από το «σε χαμηλή τιμή» ή «σε προσφορά», ενώ επαγγελματίες καλλιτέχνες και επιχειρήσεις άρχισαν σε όλον τον κόσμο έναν αγώνα διεκδίκησης χρηματικής αρωγής τους από το κράτος το οποίο ήταν αυτό που τους στέρησε ουσιαστικά το δικαίωμα στην εργασία, με σκοπό να προστατεύσει τη δημόσια υγεία. Σε αυτό το πλαίσιο, παρατηρήθηκε αύξηση της συζήτησης για τα βιβλία και στην Ελλάδα, που έχει παραδοσιακά πλέον μικρό αριθμό αναγνωστών[1], ενώ μεγάλες αλυσίδες βιβλιοπωλείων με ηλεκτρονικά καταστήματα δήλωναν ότι δυσκολεύονταν να ανταπεξέλθουν στον όγκο των παραγγελιών που δέχονταν, σε συνδυασμό και με την έλλειψη διαθεσιμότητας των υπηρεσιών ταχυμεταφορών.

Κάτω από αυτές τις πρωτόγνωρες συνθήκες η Γενική Διεύθυνση Εσωτερικών Πολιτικών της Ευρωπαϊκή Ένωσης (Θεματικό Τμήμα: Διαρθρωτική Πολιτική και Πολιτική Συνοχής) συνέταξε μία Έκθεση απολογισμού της κατάστασης που έχει διαμορφωθεί σε όλους του τομείς του πολιτισμού μετά το ξέσπασμα της πανδημίας του κορωνοϊού και των πιθανών πρωτοβουλιών που μπορούν και πρέπει να ληφθούν για την ενίσχυση αυτού του τομέα οικονομικής δραστηριότητας[2]. Ειδικά για την αγορά του βιβλίου δίνονται τα παρακάτω συγκλονιστικά στατιστικά δεδομένα:

• Πτώση των αγορών στα βιβλιοπωλεία σε ποσοστό από 75% έως 95% κατά τη διάρκεια των lockdowns.
• Πτώση του εισοδήματος των συγγραφέων και των μεταφραστών κατά 97% λόγω ακύρωσης προγραμματισμένων ή αναμενόμενων εκθέσεων βιβλίων και σεμιναρίων.
• Πτώση του εισοδήματος των συγγραφέων και των μεταφραστών κατά 40% λόγω αναβολής των συμβολαίων τους ή πληρωμής των πνευματικών τους δικαιωμάτων.
• Αύξηση της ηλεκτρονικής αγοράς βιβλίων σε ποσοστό 52% τον Μάρτιο του 2020 και κατά 180% τον Απρίλιο του 2020. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι τα ποσοστά αυτά δεν συνεπάγονται γενικότερη αύξηση στην αγορά του βιβλίου στην Ευρώπη και κρίνεται ότι σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να καλύψουν τη ζημία που προκλήθηκε στα φυσικά καταστήματα. Στον αντίποδα, ο αμερικανικός τύπος κάνει λόγο για αύξηση στην αγορά βιβλίων στις ΗΠΑ σε σχέση με το 2019 (σε ποσοστό 9% περίπου), η οποία αποδίδεται, κυρίως, στην αύξηση του ελεύθερου χρόνου των πολιτών και στη μεγαλύτερη προώθηση των βιβλίων κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

Περαιτέρω συνέπειες της αιφνίδιας οικονομικής ύφεσης που επήλθε στον χώρο του βιβλίου ήταν να ακυρωθούν πολλές προγραμματισμένες εκδόσεις, να γίνουν πολλές εκδηλώσεις ηλεκτρονικά και πολλοί συγγραφείς και εκδότες να στραφούν στην έκδοση ηλεκτρονικών βιβλίων[3]. Ειδικά για την Ελλάδα η Έκθεση αναφέρει ότι η παραγωγή νέων τίτλων μειώθηκε κατά 75% στα τέλη Μαρτίου και συνολικά στο ένα πέμπτο περίπου για όλο το έτος του 2020.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες, όπως στη Γαλλία, οι εκδότες λειτούργησαν υπέρ του βιβλίου και υπέρ του αναγνώστη, χαλαρώνοντας τις άδειες εκμετάλλευσης των βιβλίων τους. Η δημοσιογράφος Kate Dwyer γράφει στο “Literary Hub” ότι λόγω της πανδημίας σημειώθηκε αύξηση των ηλεκτρονικών λεσχών ανάγνωσης, ενώ η προώθηση των βιβλίων φαίνεται να έχει ανατεθεί πλέον στους «επιδραστικούς χρήστες» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπως οι λεγόμενοι “bookstagrammers” και οι “BookTokkers”. Εν προκειμένω, είναι σημαντικό να επιστήσουμε την προσοχή στη διαφορετική κουλτούρα που επικρατεί μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής σε  σχέση με το βιβλίο. Συγκεκριμένα, στην Ευρώπη τα λογοτεχνικά περιοδικά και οι εκδηλώσεις εξακολουθούν να συνεισφέρουν στον πλουραλισμό της αναγνωσιμότητας, παρά την ύπαρξη των «ευπώλητων» βιβλίων. Αντιθέτως, στην Αμερική το βιβλίο τείνει στην πλήρη εμπορευματοποίηση και αντιμετωπίζεται όπως ένα οποιοδήποτε καταναλωτικό αγαθό. Εξ ου και πολλοί διάσημοι καλλιτέχνες, αθλητές και τηλεπερσόνες μπροστά στα φυσικά εμπόδια που έβαλε ο κορωνοϊός στην απόλαυση ταξιδιών, εστιατορίων, ακόμη και προϊόντων ένδυσης και υπόδησης που συνήθιζαν να προμοτάρουν με το αζημίωτο στα μέσα κοινωνικής τους δικτύωσης στράφηκαν τον τελευταίο καιρό στη διαφήμιση βιβλίων.

Η πανδημία κατάφερε, μεταξύ άλλων, να αναδείξει τη σημασία του πολιτισμού για την ψυχική υγεία των ανθρώπων, καθιστώντας τα προϊόντα της τέχνης και, ιδίως, το βιβλίο ως είδη πρώτης ανάγκης. Είναι, επομένως, επιτακτική ανάγκη της κοινωνίας να στηριχθεί ο πολιτισμός σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο και να τεθούν ειδικότεροι κανόνες για την προστασία των δημιουργών και των υπόλοιπων παραγόντων της τέχνης ως ισάξιων εργαζόμενων πολιτών. Όπως τόσο όμορφα έχει γράψει στο ποίημά της η ποιήτρια Έμιλυ Ντίκινσον:

Κανένα δεν θα βρεις ποτέ να ταξιδέψεις πλοίο

τόσο μακριά και γρήγορα όσο μ΄ ένα βιβλίο.

Ακόμα και το πιο γοργό άλογο αν διαλέξεις

δε θα υπερβείς της ποίησης τις φτερωτές τις λέξεις

Ταξίδια που κι οι πιο φτωχοί τολμούν χωρίς εφόδια

χωρίς να λογαριάζουνε τα ναύλα, τα διόδια.

Πόσο λιτό κι ανάλαφρο το άρμα που οδηγεί

πέρα από κάθε σύνορο του ανθρώπου την ψυχή!

(«Έμιλυ Ντίκινσον ΠΟΙΗΜΑΤΑ», επιλογή-μετάφραση Αγγελική Σιδηρά, εκδ. Ἑρμείας, 1996)

[1] Βλ. αποτελέσματα της έρευνας της EUROSTAT για την Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου 2018 στη διεύθυνση: https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/-/edn-20180423-1

[2] Η Έκθεση τιτλοφορείται «Πολιτιστικοί και δημιουργικοί τομείς στην Ευρώπη μετά την COVID-19. Επιπτώσεις της κρίσης και συστάσεις πολιτικής» (Φεβρουάριος 2021) και εκδόθηκε κατόπιν σχετικού αιτήματος της Επιτροπής Πολιτισμού και Παιδείας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Είναι διαθέσιμη στα αγγλικά στη διεύθυνση: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2021/652242/IPOL_STU(2021)652242_EN.pdf

[3] Στην Έκθεση αναφέρεται, συναφώς, ότι διαπιστώθηκε σημαντική αύξηση της πειρατείας στα ηλεκτρονικά βιβλία.