Μικρό σημείωμα για το Ψωμί

του Χρίστου Τσιαήλη

–

γράφει η Σταυρούλα Μπίου

–

Η πρώτη συλλογή διηγημάτων στα ελληνικά του συγγραφέα Χρίστου Τσιαήλη έχει τον τίτλο Ψωμί κι αποτελείται από δεκατέσσερα διηγήματα. Το εξώφυλλο της συλλογής κοσμεί ο πίνακας Memoirs της Ευρυδίκης Μαρίας Βεντούρη· ένας πίνακας με ανδρείκελα που θυμίζει εποχές του μοντερνισμού και κάτι από Νίκο Εγγονόπουλο, και προδιαθέτει ήδη τον αναγνώστη για το τι θα ακολουθήσει στη συλλογή. Ακόμη ένας πίνακας της καλλιτέχνιδος, με τον τίτλο Χοροχώρος, βρίσκεται στο εσωτερικό του βιβλίου.

Διηγήματα ξεχωριστά, μα συνάμα όλα μέρος ενός όλου, διηγήματα που αγγίζουν αλλά και ξεπερνούν την καθημερινότητα ανοίγοντας τις πύλες του υπερπαραγματικού και του σουρεαλιστικού. Βασικό θέμα των διηγημάτων είναι ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος μέσα στη σύγχρονη πραγματικότητα της προσφυγιάς, της τρομοκρατίας, της ολοένα και αναπτυσσόμενης τεχνολογικής κατάρτισης, της παγκοσμιοποίησης και του σύμπαντος. Όπως ορθά παρατηρεί η συγγραφέας Κωνσταντία Σωτηρίου στον πρόλογο του βιβλίου, «Ο Άνθρωπος και το Σύστημα». Αυτό είναι το δίπτυχο μοτίβο πάνω στο οποίο εστιάζονται τα δεκατέσσερα διηγήματα».

Το κάθε ένα από τα διηγήματα έχει τη δική του ιστορία να αφηγηθεί και είναι ικανά να συνταράξουν ώς τα κατάβαθα της ψυχής του τον αναγνώστη. Βασικά χαρακτηριστικά της γραφής του Τσιαήλη είναι η ραγδαία εναλλαγή συναισθημάτων και σκηνών, η περιγραφή της ωμής πραγματικότητας, χωρίς δισταγμούς, χωρίς έλλειψη θάρρους, η χωρίς γλωσσικούς δεσμούς αφήγησή του, ενώ παράλληλα καταφέρνει να συνδέσει τους ήρωες των διηγημάτων, όχι πάντοτε με τη σειρά εξέλιξης των γεγονότων.

Ήρωες που πασκίζουν να απεγκλωβιστούν από την πραγματικότητα και τη ρουτίνα τους. Ήρωες ψυχαναγκαστικοί, που παλεύουν με φαινόμενα όπως η διαφθορά και η γραφειοκρατία, όπως ο ήρωας του πρώτου διηγήματος «Το μολύβι»:

«Έπρεπε οπωσδήποτε να βρω το συγκεκριμένο, το αγαπημένο μου μολύβι, αλλιώς δεν θα διόρθωνα τίποτα! Και ειδικά αυτή τη μικρομεσαία ατασθαλία που διαισθανόμουν ότι θα είχε πολύ σοβαρότερες προεκτάσεις από όσο έδειχνε».

Άλλα διηγήματα εντείνουν τη δημιουργία συναισθημάτων σε κάθε τους πρόταση, σε κάθε τους λέξη. Χαρακτηριστικό είναι το διήγημα «Η σιδηρογροθιά», στο οποίο ο συγγραφέας περνά με έντεχνο τρόπο τις προσωπικές του γνώσεις για τον Μαραθώνιο (κάτι που κάνει σχεδόν σε όλο το βιβλίο). Η εναλλαγή συναισθημάτων στο διήγημα είναι μεγάλη, με τον πρωταγωνιστή να παλεύει με τον εαυτό του, με τους γύρω του, με την εξουσία που τον κατατρέχει, αλλά και τη βία:

«Τι είμ’ εγώ, ρε; Ε λοιπόν, ξέρετε τι είμαι; Ο εφιάλτης σας είμαι, κωλόπαιδα. Ο αστυνομικός που δεν θα φόραγε στολή! Η μοίρα σας. Η τιμωρία σας. Γιατί αν σηκώσω το σορτς μου, θα δείτε την τετραπλή ουλή στο κωλομέρι μου, μ’ αυτήν που με σημάδεψε ένας δικός σας πριν από δυο χρόνια. Με είχε από κάτω, έτσι όπως έχω εγώ εσάς τώρα. Και δεν φεύγει η γαμημένη. Δεν θα φύγει. ΠΟΤΕ! Ήτανε πόλεμος εκείνη την ημέρα, ρε. Πόλεμος! Κι ύστερα γύρισα την πλάτη σε όλα, κι έριξα μαύρη πέτρα. Κι ήθελα να ξεχάσω, και τώρα εσείς…»

Άλλο βασικό, και διάχυτο σε όλη τη συλλογή, χαρακτηριστικό της πένας του Τσιαήλη είναι οι εσωτερικοί διάλογοι των ηρώων. Όλοι οι ήρωες συνομιλούν με τον βαθύτερο εαυτό τους, προβάλλοντας τις σκέψεις τους στον αναγνώστη. Σκέψεις που μοιάζουν παράταιρες με ό,τι συμβαίνει γύρω τους, μα που ακολουθούν με συνέπεια το βαθύτερο εγώ τους, όπως τα λόγια του πρωταγωνιστή στο διήγημα «Το μαύρο βραχιόλι»:

«Ας απολαύσουμε λοιπόν τη ζωή μας, όσο μας αφήνουμε ελεύθερους στο Μάτριξ αυτό που μας στήσανε. Χα χα! Ό,τι θέλω, λέω σήμερα. Χα! Να ζήσουμε! Η ειρωνεία! Μάλλον βρήκα τι κάνει το βραχιόλι. Σε κάνει μαλθακό. Ο μαγνήτης μέσα του. Σίγουρα κάτι κάνει αυτός. Θα πάρω το βραχιόλι και θα το ξηλώσω να τον βρω. Ελπίζω να προλάβω πριν…»

Να προλάβει να βρει απάντηση ο ήρωας πριν έρθει αντιμέτωπος με τη μοίρα του· τη μοίρα που του όρισε το σύστημα, την τρομοκρατία! Ο ίδιος μαγνήτης που βασανίζει τον ήρωα παραπάνω εμφανίζεται και σε άλλα διηγήματα όπως στο «Γύρισμα του Μαγνήτη».

Στέκομαι στο διήγημα «Το φίλτρο», ένα από τα πιο σύντομα, αλλά και πιο θορυβώδη της συλλογής. Ημερολογιακές καταγραφές εθελοντών σε ένα ψυχολογικό πείραμα με βασική την ερώτηση: «Το διάστημα μεταξύ των έξι μηνών είναι μεγάλο ή μικρό για σένα;». Η δύναμη της υποβολής, όπως την χαρακτηρίζει ο Τσιαήλης, δεσπόζει και τελικά κατακλύζει τους εθελοντές, τα ημερολογιακά σημειώματα των οποίων βρίθουν από μοναξιά, μίσος, κατάθλιψη…

Τέλος, μη αμελητέο είναι και το γεγονός ότι ο Τσιαήλης χειρίζεται εξαιρετικά τη σύζευξη πραγματικότητας και επιστημονικής φαντασίας, την αλληλεπίδραση διάφορων κόσμων του σύμπαντος. Έτσι, η αίσθηση του τέλους που μας αφήνουν τα δεκατέσσερα διηγήματα επιδέχεται πάμπολλες ερμηνείες, κάτι που προσθέτει στη γραφή του συγγραφέα, αφήνοντας τον αναγνώστη να οραματιστεί το δικό του τέλος, τη δική του «Αποκάλυψη». Γιατί, άλλωστε, το Ψωμί του ο καθένας το «ζυμώνει»!