Το ζητούμενο της μετάφρασης
(με αφορμή τη μελέτη των κριτικών σημειωμάτων του Αλέκου Βασιλείου [1])
δοκίμιο της Ελευθερίας Μπέλμπα
Ο δοκιμιογράφος Αλέκος Βασιλείου καταγίνεται με «Το πρόβλημα της μετάφρασης» (Αλέκου Βασιλείου, «Σκέψεις πάνω στη λειτουργικότητα της κριτικής» (Δοκίμια), Δωδέκατη ώρα, Αθήνα 1976). Επισημαίνεται λοιπόν πως το εγχείρημα της μετάφρασης της λογοτεχνίας αποτελεί μια προσπάθεια όχι μόνο απόδοσης με πιστότητα του νοήματος και της γλώσσας του κειμένου. Επιπλέον χρειάζεται ο μεταφραστής να διεισδύει στο ύφος, τις ιδιαίτερες ιδεολογικές σημάνσεις του συγγραφέα και να προσαρμόζεται στα σχήματα λόγου, τους συγκεκριμένους λεκτικούς χειρισμούς που απεικονίζουν τους συμβολισμούς του γράφοντος.
Ο Α. Βασιλείου απορρίπτει το ενδεχόμενο της πιστότητας της μετάφρασης, κρίνοντας πως τούτο είναι κάπως εξιδανικευμένη άποψη. Τάσσεται υπέρ της δυνατότητας της «μετάπλασης», που συνίσταται στη διατήρηση του ύφους, στην ιδιαίτερη χρήση του λεκτικού οργάνου, την ύπαρξη ρυθμού στο λόγο και στη μεταβίβαση του νοήματος του κειμένου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μάλιστα θεωρείται η ποίηση, όπου οι δυνατότητες της «κατά λέξη» και «κατά το νόημα» απόδοσης του κειμένου είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Η «αναλογία» λοιπόν ενδείκνυται, προκειμένου ο μεταφραστής να επιτύχει περισσότερο τη «μετάπλαση».
Ο δοκιμιογράφος επομένως παρατηρεί την εννοιολογική διαφορά μεταξύ των δυο όρων. Έτσι μετάφραση αποτελεί ως επί το πλείστον την απόδοση της λεκτικής ποιότητας ενός έργου σε άλλη γλώσσα. Ενώ μετάπλαση είναι η απεικόνιση της νοηματικής-υφολογικής-λεκτικής ουσίας του επίσης σε διαφορετική γλώσσα. Πάντως αναγνωρίζουμε ότι το πρόβλημα των πιστών μεταφράσεων, των αισθητικά πλησιέστερων στο νόημα των κειμένων υφίσταται και είναι υπό συζήτηση πάντοτε.
Στο κεφάλαιο, «Οι μεταφράσεις των αρχαίων κειμένων» (Αλέκου Βασιλείου, «Κριτικές σελίδες» (Δοκίμια Α), «Δωδέκατη ώρα», Αθήνα 1980), ο γράφων παραπέμπει στις απόψεις που διατύπωσε στο βιβλίο του «Σκέψεις πάνω στη λειτουργικότητα της κριτικής» και στο ότι τα σχόλιά του αυτή τη φορά αφορούν μόνο τη μετάφραση από τα αρχαία ελληνικά στη νεοελληνική, «την εξελικτική μορφή τους». Σημειώνει ότι στο ζήτημα αυτό πρέπει να παραδεχτούμε ότι δεν πρόκειται για διαφορετικές γλώσσες, αντίθετα η νοηματική, λεξιλογική και συντακτική συνάφειά τους είναι εμφανής. Παρόλα αυτά είναι ενδεικτικό ότι υπάρχει δυσκολία στη μετάφραση των αρχαίων κειμένων, ιδιαίτερα των θεατρικών (κυρίως στα χορικά μέρη των δραμάτων) και των ποιητικών, ενώ όσο αφορά την πεζογραφία η προσέγγιση είναι ασφαλέστερη. Εντούτοις δεν αξιολογούνται παρόμοια όλες οι μεταφράσεις του ίδιου έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Το βασικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο μεταφραστής είναι πως «μεταγλωττίζει τις λέξεις, ξεχνώντας ή αγνοώντας τον εσώτερο δεσμό του κειμένου και το χαρακτήρα του με τη γλωσσική ιδιορρυθμία του», επομένως υποπίπτει στις παγίδες του λεκτικού σχολαστικισμού. Ενδείκνυται λοιπόν την αρχαία ελληνική ποίηση να μεταφράζουν ποιητές, τη φιλοσοφία «φιλοσοφούντες ή στοχαστές», το ρητορικό κείμενο «δικηγόροι ή πολιτικοί», την τραγωδία και την κωμωδία θεατρικοί συγγραφείς «χωρίς μ’ αυτό να αδικούμε τους φιλολόγους που πασχίζουν στη μεταφορά του κειμένου κατά λέξη…ούτε να αδικούμε τους πετυχημένους μεταφραστές». Επιπρόσθετα επικρατεί η εντύπωση ότι «κάθε γενιά επιθυμεί να έχει και μια ανάλογη μετάφραση που «να της πηγαίνει», με συνέπεια «πάμπολλοι να αλωνίσουν πάνω στα κείμενα σε ακατάλληλες ώρες και εποχές», ωστόσο «είναι δύσκολη η σωστή μεταλαμπάδευση του πνεύματος του κειμένου στους απογόνους».
Πάντως πραγματικά οι μεταφράσεις αρχαίων ελληνικών δραμάτων (για παράδειγμα των τραγωδιών) σε μια γλώσσα πλησιέστερη της σύγχρονης καθομιλουμένης είχε ως απόρροια να μη γίνεται κατορθωτό να μεταδίδεται η «ατμόσφαιρα», το στοιχείο της τραγικότητας, οι συγκρούσεις των προσώπων, τα αδιέξοδά τους, η ιδεολογία και οι αξίες τους, το ίδιο το σκεπτικό τους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν σημειώνονται ανάμεσά τους κι αξιόλογες μεταφράσεις. Μάλιστα πολλοί σωστά προασπίζονται ότι η εκλαΐκευση συνιστά το δραματικό ύφος περισσότερο οικείο για τη σημερινή νοοτροπία, τις αξίες και τη στάση ζωής και το δράμα ως είδος διαχρονικό στα μηνύματα, τη φιλοσοφία, τις ιδέες που τελικά εκπέμπει.
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ελευθερίας Μπέλμπα,
«Άσκηση πάνω στα δοκίμια του Αλέκου Βασιλείου», Δοκίμια, Αθήνα, 2003
[1] Ο Αλέκος Βασιλείου (ψευδώνυμο του Βασίλη Ν. Αλεξίου) ασχολήθηκε με τον τομέα που, στη γραμματολογία μας, αποκαλούμε νεοελληνική κριτική. Έγραψε λοιπόν δοκίμια για τη λογοτεχνία, την τέχνη γενικότερα, τη δράση του διανοούμενου, τον πολιτισμό και κριτικά κείμενα σχετικά με τα έργα συγχρόνων του συγγραφέων, καταθέτοντας παρατηρήσεις σχετικά με το ύφος, την ποιότητα της γραφής, τα εκφραστικά σχήματα, το μύθο. Επιπλέον απόψεις του μέσα από κείμενα και κριτικές παρουσιάσεις έργων κατατίθενται σε διάφορα έντυπα και στο λογοτεχνικό έντυπο που εξέδιδε, τις «Πνευματικές Σελίδες». Το δοκιμιακό έργο του Αλέκου Βασιλείου είναι ενδεικτικό των πάγιων απόψεων της νεοελληνικής κριτικής, που επικράτησε τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 και εξής χωρίς να γίνεται διαχωρισμός ανάμεσα στην αριστερή και δεξιά λογοτεχνική οπτική. Με την έννοια αυτή ο συγγραφέας αποδίδει όσο το δυνατό αντικειμενικές απόψεις για την ποιότητα και τα βασικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης λογοτεχνίας.
Εξαιρετικό!