Μακρόθεν ή εκ του μακρόθεν;

«Τον παρακολουθούσε εκ του μακρόθεν», «η κυβέρνηση παρακολουθεί εκ του μακρόθεν τις εξελίξεις»: η φράση ακούγεται συχνά, ιδίως στα δελτία ειδήσεων και στον πολιτικό λόγο. Είναι όμως σωστή; Ή αρκεί το σκέτο μακρόθεν;

Τι σημαίνει η κατάληξη -θεν

Στα αρχαία ελληνικά η κατάληξη -θεν δήλωνε την κίνηση από έναν τόπο, την προέλευση: Ἀθήνηθεν σήμαινε «από την Αθήνα», οἴκοθεν «από το σπίτι», οὐρανόθεν «από τον ουρανό». Με τον ίδιο τρόπο, μακρόθεν σημαίνει «από μακριά».

Αφού λοιπόν το «από» βρίσκεται ήδη μέσα στη λέξη, η πρόθεση εκ (μαζί με το άρθρο του) δεν προσθέτει τίποτα στο νόημα. Το εκ του μακρόθεν είναι, κατά λέξη, «από το από μακριά».

Ένας πλεονασμός με μακρά ιστορία

Ο πλεονασμός αυτός δεν είναι σημερινός. Ήδη στην ελληνιστική κοινή, όταν η κατάληξη -θεν είχε αρχίσει να «ξεθωριάζει», συναντάμε το ἀπὸ μακρόθεν. Στην Καινή Διαθήκη, για παράδειγμα, διαβάζουμε ότι ο Πέτρος «ἠκολούθει αὐτῷ ἀπὸ μακρόθεν» (Ματθ. 26,58).

Στα νέα ελληνικά η κατάληξη -θεν δεν είναι πια ζωντανή· δεν φτιάχνουμε με αυτήν καινούργιες λέξεις. Γι’ αυτό πολλοί ομιλητές δεν αντιλαμβάνονται ότι το μακρόθεν περιέχει ήδη το «από», και η φράση εκ του μακρόθεν λειτουργεί στην πράξη σαν ενιαία, στερεότυπη έκφραση. Αυτό εξηγεί γιατί είναι τόσο διαδεδομένη, όχι όμως ότι είναι η καλύτερη επιλογή.

Τι να γράφουμε

Στον προσεγμένο λόγο (σε ένα κείμενο, μια ομιλία, ένα υπηρεσιακό έγγραφο) προτιμάμε τη λιτή μορφή:

• ✔ Παρακολουθούσε τις εξελίξεις μακρόθεν.
• ✔ Παρακολουθούσε τις εξελίξεις από μακριά.
• ✘ Παρακολουθούσε τις εξελίξεις εκ του μακρόθεν.

Το «από μακριά» είναι συχνά και η πιο φυσική επιλογή, γιατί ταιριάζει με το ύφος της σημερινής γλώσσας.

Το ίδιο ισχύει και για άλλες λέξεις σε -θεν

Η ίδια παρατήρηση αφορά όλα τα λόγια επιρρήματα σε -θεν που χρησιμοποιούμε ακόμη: ανέκαθεν (όχι από ανέκαθεν), άνωθεν, έξωθεν, έσωθεν, εκατέρωθεν, πανταχόθεν, οίκοθεν. Όλα περιέχουν ήδη το «από» και δεν χρειάζονται δεύτερη πρόθεση μπροστά τους.

Προσοχή όμως: η φράση εκ του σύνεγγυς («από κοντά») είναι απολύτως σωστή. Η λέξη σύνεγγυς δεν έχει την κατάληξη -θεν, οπότε η πρόθεση εκ είναι απαραίτητη για να δηλωθεί το «από».

Συχνές ερωτήσεις

Είναι λάθος να πω «εκ του μακρόθεν»;

Αυστηρά μιλώντας είναι πλεονασμός, αφού το «από» λέγεται δύο φορές. Είναι όμως τόσο διαδεδομένο που δεν ενοχλεί τους περισσότερους. Στον γραπτό και επίσημο λόγο προτιμήστε το μακρόθεν ή το από μακριά.

Γιατί τότε λέμε σωστά «εκ του σύνεγγυς»;

Γιατί το σύνεγγυς σημαίνει απλώς «κοντά» και δεν περιέχει το «από». Χρειάζεται λοιπόν το εκ για να πούμε «από κοντά».

Και το «από ανέκαθεν»;

Ισχύει το ίδιο: το ανέκαθεν σημαίνει ήδη «από παλιά, από πάντα». Γράφουμε λοιπόν «ανέκαθεν πίστευε…» και όχι «από ανέκαθεν πίστευε…».