γράφει η Βάλια Καραμάνου

–

Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος (1867-1911) υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα με εξαιρετική μόρφωση, που του χάρισε τιμητικούς τίτλους στον χώρο των Γραμμάτων τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Εσωστρεφής, καταθλιπτικός με ένα βαρύ τραύμα από την παιδική του ηλικία, που ήταν καταδικασμένος να κουβαλά ως τον θάνατό του, δεν θα μπορούσε παρά να μας χαρίσει ένα αριστουργηματικό έργο, ζοφερά ατμοσφαιρικό και βαθύτατα κοινωνικό όπως η «Κερένια Κούκλα».

Η ιστορία λαμβάνει χώρα στην Αθήνα της παλιάς εποχής, εκεί κοντά στον λόφο του Φιλοπάππου, σε ένα μικρό σπίτι με μια κάμαρη, ένα υπόγειο και μια αυλή, όπου στεγάζουν τον έρωτά τους οι νιόπαντροι Νίκος και Βιργινία. Ένας έρωτας άνισος, μια και ο όμορφος και εργατικός Νίκος σφύζει από πάθος για την ζωή, ενώ η κατά λίγα χρόνια μεγαλύτερή του και ασθενική Βιργινία φλερτάρει διαρκώς με τον θάνατο. Κι ενώ φαινομενικά ο άντρας είναι ο ισχυρός, η ετοιμοθάνατη και κατόπιν πεθαμένη Βιργινία είναι αυτή που θα καθορίσει τις Μοίρες των ηρώων με τον πιο σκληρό τρόπο.

Το ακραίο δίπολο του Έρωτα και Θανάτου κορυφώνεται όταν μετατρέπεται σε ιψενικό τρίγωνο με την άφιξη της έφηβης Λιόλιας, της ανιψιάς της Βιργινίας, που έρχεται να μείνει ως υπηρέτρια στο μικρό σπίτι. Κατά την διάρκεια της ημέρας το κορίτσι φροντίζει τα πάντα στο νοικοκυριό και κυρίως την κλινήρη κυρία της, ενώ την νύχτα το νεανικό κορμί της πλαγιάζει κατάχαμα στρωματσάδα δίπλα από το συζυγικό κρεβάτι. Όσο η Λιόλια ανθίζει και γεμίζει το σπίτι με φως, τόσο ο πόθος του Νίκου γι’ αυτήν δυναμώνει και μάλιστα με κρυφή και ανομολόγητη ανταπόκριση. Ο ανεκπλήρωτος έρωτας πλημμυρίζει με άρρητο αλλά ταυτόχρονα βροντερό τρόπο την κάμαρα, που μοιάζει με νεκροθάλαμο, σαν ένα ρέμα που είναι αδύνατο να συγκρατηθεί ο όγκος νερού του και παρασύρει τα πάντα στο πέρασμά του. Και μέσα σε αυτό το τραγικό παιχνίδι της Μοίρας, όπου οι εμπλεκόμενοι είναι πιόνια της, κυρίαρχη – αν και φαινομενικά ηττημένη- είναι η ετοιμοθάνατη και ανήμπορη Βιργινία, που τα βλέπει και τα αντιλαμβάνεται όλα με τα πελώρια ανοιγμένα μάτια της, το μόνο πράγμα πλέον πάνω της που είναι σε θέση να κινήσει. Με τον τρόπο της συναινεί και αγκαλιάζει τον θάνατο ως την έσχατη λύση στην περίπλοκη κατάστασή τους, που τελικά έρχεται μέσα σε μια φεγγαρόλουστη επεισοδιακή βραδιά, την ίδια μέρα που έλαβε χώρα το μοιραίο σμίξιμο της Λιόλιας και του Νίκου.

Όμως ο Θάνατος δεν είναι αρκετός, παρότι οι παράνομοι εραστές λίγο καιρό μετά παντρεύονται και φέρνουν πρόωρα στον κόσμο ένα καταδικασμένο παιδί που μοιάζει με «κερένια κούκλα». Η Βιργινία τώρα είναι περισσότερο παρούσα από ποτέ, πανίσχυρη, τυραννική και διεκδικεί αυτό που της ανήκει στον τάφο της: τον άντρα που αγαπά και το παιδί που ήθελε ν’ αποκτήσει μαζί του.

Η γραφή του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, άκρως ποιητική και περιγραφή με γλαφυρό τρόπο (άλλοτε θυμίζει τον Ν. Λαπαθιώτη με τον τρυφερό σπαραγμό της, άλλοτε τον Μ. Καραγάτση με την κυριαρχία του Μοιραίου και θανατηφόρου πάθους) έχει το δικό της ιδιαίτερο ύφος, που είναι βαθιά ανθρώπινο και απεικονίζει όλα τα συναισθήματα, από την αίσθηση της ευτυχίας ως την βαθιά απελπισία. Οι ήρωες σκιαγραφούνται ολοζώντανοι και τοποθετούνται μέσα σε έναν πανίσχυρο κοινωνικό περίγυρο, που διαρκώς είναι παρών στον ρόλο του βοηθού και κυρίως στον ρόλο του αδυσώπητου κριτή.

Πέρα από το κεντρικό δίπολο του Έρωτα- Θανάτου, το έργο βασίζεται σε πλήθος αντιθέσεων: οι εξωτερικοί χώροι είναι γεμάτοι έρωτα και ζωή, όπως ο ανθισμένος λόφος με τις αμυγδαλιές, η αποκριάτικη Αθήνα με τα γλέντια της, ενώ στον αντίποδα η κάμαρη με το φριχτό (νεκρο)κρέβατο είναι γεμάτη σκοτάδι, τύψεις και θάνατο. Σε μια βασική σκηνή του έργου, ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους, υπάρχει το κατώφλι, εκεί που ενώνονται οι δυο ήρωες σε μια αγκαλιά, που θα προκαλέσει μια σωρεία ολέθριων συνεπειών. Ο παντοδύναμος πόθος για τον έρωτα αντιπαραβάλλεται με το αναπότρεπτο του Θανάτου, καθώς η ένωση των ηρώων είναι καταδικασμένη, όπως οι μυγδαλιές που ανθίζουν πρόωρα για να καούν μετέπειτα από την παγωνιά του χειμώνα. Ακόμα και το φως του καλοκαιριού ή της χειμωνιάτικης λιακάδας πάντα επισκιάζεται από το ανελέητο φεγγάρι που μοιάζει τόσο πολύ με το πανιασμένο πρόσωπο της νεκρής Βιργινίας, όπως και με το κορμάκι της κερένιας κούκλας. Οι συγκρούσεις είναι κυρίαρχες μέσα και έξω από την κάμαρα, εντός των ηρώων και ανάμεσα στους φίλους και τους συγγενείς τους. Λαμβάνουν χώρα άλλοτε σιωπηλά και άλλοτε φτάνουν ως την χειροδικία (ακόμα και η ερωτική πράξη μοιάζει με πάλη μέχρι θανάτου).

Ο αναγνώστης από τις πρώτες σελίδες βυθίζεται στην απελπισία των ηρώων του ερωτικού τριγώνου, που προσπαθούν μάταια να ευτυχίσουν, καθώς βρίσκονται αντιμέτωποι με την τραγική μοίρα τους. Οι εκπληκτικές περιγραφές του συγγραφέα αφυπνίζουν κάθε αίσθηση, όπως η ζεστή ανάσα της μικρής ερωμένης, ο ρόγχος της ετοιμοθάνατης Βιργινίας και η αγωνία μέσα στα πελώρια μάτια της, αλλά και η πίκρα του Νίκου που θέλει να ζήσει, αλλά τον ρουφάει στις δίνες της η πανίσχυρη νεκρή σύζυγος. Ο αναγνώστης από την πρώτη σελίδα αισθάνεται το ρίγος του θανάτου, την ανατριχίλα του Μοιραίου που καραδοκεί τους ανυποψίαστους ήρωες μέσα στο κλειστοφοβικό κλίμα της σκοτεινής κάμαρας, όπου όλα τα ερωτικά σύμβολα (το νυφικό πάπλωμα, τα αγριολούλουδα) γίνονται σύμβολα νεκρικού στολισμού. Και όλα αυτά αποδίδονται με βαθιά ανθρωπιστική ματιά και ρεαλισμό σε μια Αθήνα που ζει και ονειρεύεται μέσα στα στενά όρια μιας κλειστής και συντηρητικής κοινωνίας, που μπορεί να δείξει το πιο ανάλγητο πρόσωπό της.

Διαβάζοντας κανείς την «Κερένια Κούκλα» αισθάνεται μια νοσηρή και μελαγχολική αίσθηση που διαταράσσει βαριά την ψυχή του και αποτελεί προβληματισμό για τα κοινωνικά προβλήματα του παρελθόντος και του σήμερα και κυρίως για την εναγώνια αναζήτηση της ανθρώπινης ευτυχίας που συχνά καταλήγει στο άκρως αντίθετο αποτέλεσμα, παρά τις καλές προθέσεις. Ο άνισος αγώνας του ανθρώπου απέναντι στο πεπρωμένο του συνιστά τον πυρήνα της τραγικότητά του, ένα θέμα διαχρονικό και τραγικά επίκαιρο. Δίκαια λοιπόν ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος ανήκει στους κλασικούς συγγραφείς που άφησαν πίσω τους αριστουργήματα τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό μέσα από την πολύχρονη και κοπιώδη πορεία τους στον χώρο των Γραμμάτων και των Τεχνών. Η «Κερένια Κούκλα» είναι ένα τέτοιο έργο, που θα συνεχίζει να «στοιχειώνει» τους αναγνώστες της πέρα από κάθε όριο και εποχή.