Μια ματιά στην “Τέταρτη Διάσταση” του Γιάννη Ρίτσου

11.11.2017

 

Είναι κοινά αποδεκτό ότι ο Γιάννης Ρίτσος υπήρξε ο ποιητής που μέσα από τα ποιήματά του κατάφερε να “μιλήσει” στην ψυχή του λαού. Ο ιδιαίτερος τρόπος γραφής του, οι θεματικές και τα μηνύματα των ποιημάτων του, καθιστούν το έργο του διαχρονικό. Πολλές οι συλλογές του με αρκετά σπουδαία ποιήματα, αλλά ίσως μια από τις πιο ενδιαφέρουσες είναι η “Τέταρτη Διάσταση”.

Η συλλογή αποτελείται από 17 πολύστιχα ποιήματα που γράφτηκαν από το 1956 εώς το 1975. Στα 13 από αυτά οι πρωταγωνιστές προέρχονται από τον αρχαίο μύθο. Μόνο 4, “Το Παράθυρο” (1960), το “Χρονικό” (1957), η “Χειμερινή Διαύγεια” (1957) και η “Σονάτα του Σεληνόφωτος” (1956) ξεφεύγουν από το αρχαιοελληνικό μυθικό μοτίβο, εντάσσονται όμως στη συλλογή λόγω άλλων κοινών χαρακτηριστικών τους με τα υπόλοιπα ποιήματα. Τελευταία προσθήκη είναι το ποίημα “Φαίδρα”, που εισήχθη πολύ αργότερα, το 1978, λόγω της θεματικής που είναι εμπνευσμένη από τον αρχαίο μυθο (η Φαίδρα κόρη του βασιλιά της Κρήτης Μίνωα που ερωτεύεται τον Ιππόλυτο) και γιατί περιγράφει τον έρωτα που τυφλώνει το νου και μπορεί να οδηγήσει στην εκδίκηση και στο θάνατο.

Όλα τα ποιήματα χαρακτηρίζονται ως θεατρικοί αφηγηματικοί μονόλογοι, γραμμένοι σε ελεύθερο στίχο, με απλό και κάποιες φορές αντιλυρικό λεξιλόγιο και με έντονη μουσικότητα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο πρώτος στίχος της κάθε στροφής δεν ολοκληρώνεται νοηματικά, αλλά αποτελεί τον εισαγωγικό στίχο της νοηματικής ενότητας που ακολουθεί. Μέσα σ’ αυτούς τους μονολόγους, ο πρωταγωνιστής σε μια κατάσταση ενδοσκόπησης, έχει έντονη την ανάγκη για εξομολόγηση. Γι’ αυτό κι απευθύνεται σε ένα βουβό πρόσωπο, που βρίσκεται καθ’ όλη τη διάρκεια παρόν στο σκηνικό, ακούει τα πάντα όμως δεν αντιδρά. Ο μονόλογος πλαισιώνεται από έναν πρόλογο και έναν επίλογο στα οποία παρατίθενται σκηνογραφικές πληροφορίες του χώρου, του χρόνου, των προσώπων και της ατμόσφαιρας. Από αυτή τη δομή αποκλίνουν η “Χειμερινή Διαύγεια” (1957), το “Χρονικό” (1957) και το “Όταν έρχεται ο ξένος” (1958), τα οποία είναι μεν αφηγηματικά ποιήματα, αλλά λείπουν ο πρόλογος και ο επίλογος. 

Ποια είναι όμως η “Τέταρτη Διάσταση”, που έδωσε το όνομά της σε ολόκληρη συλλογή; Σύμφωνα με τον Ρίτσο, είναι ο χρόνος. Όχι όμως ο βιολογικός, αυτός που φθείρει, καταστρέφει και οδηγεί στο θάνατο. Πρόκειται για τον ιστορικό χρόνο, που ταλανίζει τον πρωταγωνιστή και τον βάζει να παλεύει με το παρελθόν ή το παρόν, ώστε “μετρώντας” τις πράξεις του να εξηγήσει τα αίτια που οδήγησαν στην ηθική φθορά του. 

Και σε αυτό το σημείο εξηγείται η επιλογή των αρχαιόθεμων ποιημάτων. Ο Ρίτσος, χρησιμοποιώντας ως πρωταγωνιστές μυθικούς ήρωες, κυρίως πρόσωπα από τον Τρωικό πόλεμο (“Αγαμέμνων” (1972), “Αίας” (1967), “Φιλοκτήτης” (1965), “Η Ελένη” (1972) ) και τη γενιά των Ατρειδών (“Ορέστης”, “Χρυσόθεμις” (1972), Ιφιγένεια –“Επιστροφή της Ιφιγένειας” (1972)-, Ηλέκτρα –“Κάτω από τον ίσκιο του βουνού” (1972)-) προβάλλει τις ιστορίες τους και τους βάζει να παλεύουν με το χρόνο, το θάνατο και την ηθική φθορά. Μέσα από τον απολογισμό της ζωής τους καταλήγουν στο συμπέρασμα της ματαιότητας των θυσιών που έκαναν και του ηρωισμού που έδειξαν κατά τη διάρκεια των πολέμων. Έτσι ο “Αγαμέμνων” (1972) γέρος πια και βαδίζοντας στο τέλος της ζωής του, στοχάζεται για να καταλήξει στο συμπέρασμα της ανωφελιμότητας του πολέμου.

Πέρα όμως από αυτό, ο Ρίτσος προσπαθεί να κάνει τους ήρωες να αναρωτηθούν για το αν πρέπει να συμβιβαστούν με τις κοινωνικές απαιτήσεις των άλλων και δη, των ανωτέρων τους και να αναγκαστούν να δεχτούν την όποια μοίρα τους. Ο “Ορέστης” (1966) και ο “Φιλοκτήτης” (1965) πέφτουν σε αυτή την σκέψη ερωτώμενοι ποια είναι η μοίρα που βαραίνει τον κάθε άνθρωπο και καθορίζει τον προορισμό του. Η “Περσεφόνη” (1965) με τη σειρά της, έχοντας βυθίσει τη ζωή της στο απόλυτο σκοτάδι του Κάτω Κόσμου, σχολιάζει τις καταστάσεις που οδηγούν σε υποταγή στα θέλω των άλλων καταλήγοντας στην αλλοτρίωση του “εγώ”. Κάποιους πάλι από τους ήρωες τούς χρησιμοποιεί αλληγορικά για να σχολιάσει την εποχή του, τους αγώνες που δόθηκαν για την απελευθέρωση του λαού και τις κοινωνικές και ηθικές συνέπειες που αντιμετώπισαν οι άνθρωποι, λόγω των επιλογών ή των ιδεολογιών τους. Όπως “Η Ελένη” (1972), που χρησιμοποιείται σαν σύμβολο για να γίνουν έμμεσοι υπαινιγμοί κατά της δικτατορίας και μοιρολογεί για την ομορφιά και τα χρόνια που θυσίασε εξαιτίας ενός ανώφελου, μακροχρόνιου πολέμου, χωρίς κανένα νικητή στο τέλος. Ή η Ηλέκτρα στο ποίημα “Κάτω από τον ίσκιο του βουνού” (1962), που παρατηρεί την παρακμή της παλαιάς γενιάς και την προσπάθεια να γεννηθεί μέσα από τα απομεινάρια της μια νέα γενιά, που όμως έχει εμφανή τα κατάλοιπα του παρελθόντος. 

Γίνεται σαφές λοιπόν, ότι αυτή η τάση των πρωταγωνιστών για αναπόληση είναι το αποτέλεσμα της φυσιολογικής φθοράς που επιφέρει ο χρόνος. Το μεγάλο της ηλικίας ξυπνάει τη μνήμη, κάνοντάς τους στοχαστικούς και μελαγχολικούς. Πάσχουν από μοναξιά, υποτονικότητα και αδράνεια. Έχουν φτάσει σε ένα τέλμα και αυτό τους προκαλεί ανασφάλεια για το μέλλον τους. Η “Ισμήνη” (1972) βυθισμένη στη μοναξιά μετά το χαμό της αδερφής της αντιλαμβάνεται οτι ζει μια ζωή χωρίς σκοπό. Το ίδιο και η “Χρυσόθεμις” (1972) που ζει στη δική της μοναξιά μετά τον θάνατο των δικών της, όμως έχει καταφέρει να συμφιλιωθεί με το χρόνο, τη φθορά και το θάνατο. Ή τέλος η Ιφιγένεια, στο ποίημα “Επιστροφή της Ιφιγένειας” (1972) που επιστρέφει στην αλλοτριωμένη πατρίδα της και την βρίσκει σε πλήρη αποσύνθεση και εντελώς ρημαγμένη από καταστάσεις και ανθρώπους που την εκμεταλλεύτηκαν και την οδήγησαν στην απόλυτη φθορά. Έτσι η Ιφιγένεια αντιλαμβάνεται ότι τα πάντα στη ζωή είναι μάταια.

Τα γεγονότα σε όλα τα ποιήματα εκτυλίσσονται σε ένα σκηνικό σκοτεινό και στενάχωρο. Επικρατεί πάντα νύχτα και η μόνη πηγή φωτός είναι το φεγγάρι ή η λάμπα. Το φεγγάρι έχει δεσποτικό ρόλο σε όλα τα ποιήματα, καθώς είναι διαρκώς παρόν, γνωρίζει και παρατηρεί τα πάντα δημιουργώντας ένα περίεργο κλίμα που δίνει έναυσμα στον πρωταγωνιστή για εξομολόγηση. Η θέση του είναι καθαρά συμβολική. Φορτίζει άλλοτε αρνητικά και άλλοτε θετικά την ατμόσφαιρα, καθώς αντιπροσωπεύει την αλήθεια που κρύβεται πίσω από τα πράγματα και αλλοιώνει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα.

Γενικά όλα τα αντικείμενα λειτουργούν σαν σύμβολα. Έχουν αναχρονιστικό χαρακτήρα, καθώς μέσω αυτών ο Ρίτσος αναφέρεται σε καταστάσεις της σύγχρονης εποχής και σε όσα είδε, έζησε και έπραξε ο ίδιος. Δεν είναι τυχαίο που πολλά από τα ποιήματα της συλλογής είναι τρόπον τινά βιωματικά, για παράδειγμα το “Νεκρό σπίτι” (1962), που αναφέρεται στο πατρικό του σπίτι και τον τόπο γέννησής του, ή το “Όταν έρχεται ο ξένος” (1958). Ας επιστρέψουμε όμως στα αντικείμενα, τα οποία γίνονται το μέσο για να κινηθεί η σκέψη συνειρμικά προς το παρελθόν. Η διάσταση που παίρνουν μέσα στα ποιήματα τα κάνει να αποδεσμεύονται από τα όρια της ορατής ύλης και να ερμηνεύονται από μια άλλη οπτική γωνία. Για παράδειγμα το Παράθυρο στο ομώνυμο ποίημα (1960) λειτουργεί σαν μέσο που προστατεύει τον πρωταγωνιστή από τον έξω κόσμο και ταυτόχρονα σαν το μέσο που μπορεί να τον οδηγήσει στην ελευθερία, αρκεί να πάρει την απόφαση να το σπάσει.

Πρώτο ποίημα της συλλογής και χρονολογικά αλλά και κατά σειρά τοποθέτησης είναι η “Σονάτα του σεληνόφωτος” (1956). Κεντρική ηρωίδα μια ηλικιωμένη γυναίκα που ζει σε ένα σκοτεινό και έρημο δωμάτιο, στο οποίο υπάρχει μόνο ένα πιάνο και μια πολυθρόνα. Τα γηρατειά την έχουν καταβάλει ψυχολογικά και εκλιπαρεί τον αόρατο βουβό νεαρό που βρίσκεται στο χώρο, να μη την εγκαταλείψει αλλά να μείνει μαζί της, προσφέροντας της τη συντροφιά του για να την απαλλάξει από τη μοναξιά και τα οράματα του μυαλού της. Μέσα στο ποίημα γίνεται μια απόπειρα να γίνει φανερό πως μπορεί να ξεπέσει αρχικά ο άνθρωπος και σε δεύτερο επίπεδο μια ολόκληρη κοινωνία. Το φεγγάρι και εδώ κάνει ερωτική την ατμόσφαιρα και ταυτόχρονα ενισχύει το αίσθημα μοναξιάς της ηρωίδας. Η γυναίκα δεν έχει όνομα, γιατί είναι ένα σύμβολο. Είναι η οποιαδήποτε γυναίκα που έχοντας περάσει μια ζωή άδεια από εμπειρίες, δράση και συναισθήματα, φτάνει στο σημείο εκείνο που γυρίζει στο παρελθόν και κάνει τον απολογισμό της. Εξ ου και η έντονη εξομολογητική της διάθεση. Η μοναξιά και το σπίτι που την πνίγουν ασφυκτικά, την οδηγούν να μιλήσει για τη ζωή της, το θάνατο, την αγάπη της για το Θεό που την κράτησε μακριά από κάθε είδους απόλαυση οδηγώντας την στη μοναξιά και στην κοινωνική απομόνωση.

Η συλλογή κλείνει με το ποίημα “Όταν έρχεται ο ξένος” (1958). Ο ποιητής προσπαθεί να καταπιαστεί με μεγάλη υπαρξιακά θέματα. Στο επίκεντρο ο έρωτας, ο θάνατος, η φθορά, η μνήμη. Ο ποιητής έχοντας συμμετάσχει πολλές φορές σε κοινωνικά, ιστορικά και πολιτισμικά δρώμενα της εποχής του, έχει έρθει αντιμέτωπος με την ιδέα του θανάτου και μέσα από αυτό το ποίημα θέλει να συμφιλιωθεί με το χρόνο και το θάνατο, υπερτονίζοντας πόσο πρωτεύον είναι το αγαθό της ζωής, το οποίο ενισχύεται από τον έρωτα που μένει αναλλοίωτος στο χρόνο εξαιτίας της μνήμης. Τέλος, θέλει να δείξει πως κάθε άνθρωπος ουσιαστικά ζει τη γέννηση, τη φθορά, το θάνατο και την ιστορία του και φτάνοντας στο τέλος κάνει τον απολογισμό του. Γιατί η ζωή είναι ένας κύκλος. Δεν υπάρχει ουσιαστικά Αρχή και Τέλος, αλλά μια αιώνια κίνηση, όπου φτάνοντας σε ένα σημείο που θεωρείται τέρμα, δίνεται ώθηση για να ξεκινήσει πάλι από την αρχή.

Διαβάζοντας λοιπόν τα ποιήματα της συγκεκριμένης συλλογής που προσπαθήσαμε, όσο ήταν δυνατό, να αναλύσουμε, οι αισθήσεις ενεργοποιούνται, δημιουργούν εικόνες, πλάθουν το σκηνικό και τα πρόσωπα όπως αυτές επιθυμούν, εξυπηρετώντας τις ανάγκες του εκάστοτε αναγνώστη.

 

_

γράφει η Μαριλένα Γιαννάκου

 

_____

Πηγές:

1. “Αφιέρωμα στο Γιάννη Ρίτσο”, επιμέλεια Μακρυνικόλα Αικατερίνη. Αθήνα 1981, Εκδόσεις Κέδρος
2. Κώστας Παπαγεωργίου, 1981. Προτάσεις για τη Σονάτα. Στο: Αφιέρωμα στο Γιάννη Ρίτσο. Αθήνα: Κέδρος
3. Χρίστος Αλεξίου, 2008. Μια απόπειρα ανάλυσης της Τέταρτης Διάστασης. Στο: Διεθνές Συνέδριο, Ο ποιητής και ο πολίτης Γιάννης Ρίτσος. Αθήνα: Κέδρος
4. Στ. Διαλησμάς, 1981. Εισαγωγή στην ποίηση του Γ. Ρίτσου. Αθήνα: Επικαιρότητα

Ακολουθήστε μας

Ο Ουγκώ για την Ελληνική Επανάσταση

Ο Ουγκώ για την Ελληνική Επανάσταση

Το όνομα του Βίκτωρος Ουγκώ (1802-1885) είναι περισσότερο συνδεδεμένο με τα μυθιστορήματά του, όπως «Η Παναγία των Παρισίων» και «Οι Άθλιοι», ωστόσο το έργο του περιλαμβάνει, επίσης, δοκίμια, διηγήματα, θεατρικά  και ποιήματα, με μία ευρεία θεματολογία γύρω από τις...

Οι μικροί γαλαξίες – Νικηφόρος Βρεττάκος

Οι μικροί γαλαξίες – Νικηφόρος Βρεττάκος

γράφει η Άντια Αδαμίδου - Οι μικροί γαλαξίες Του Νικηφόρου Βρεττάκου Πᾶνε κι ἔρχονται οἱ ἄνθρωποι πάνω στὴ γῆ. Σταματᾶνε γιὰ λίγο, στέκονται ὁ ἕνας ἀντίκρυ στὸν ἄλλο, μιλοῦν μεταξύ τους. Ἔπειτα φεύγουν, διασταυρώνονται, μοιάζουν σὰν πέτρες ποὺ βλέπονται. Ὅμως, ἐσύ, δὲ...

15 Απριλίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι

15 Απριλίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι

- γράφει η Άννα Αργύρη - Οι μορφές χάνονται η μια μέσα στην άλλη, καθώς οι χρωματικοί τόνοι μεταβαίνουν απαλά από τη σκιά στο φως, "σαν τον καπνό που διαλύεται" (Sfumato). Τα περιγράμματα σβήνουν και δημιουργείται το ασαφές. Το αίνιγμα. 15 Απριλίου 1452 γεννιέται ο...

Πληγωμένη Άνοιξη

Πληγωμένη Άνοιξη

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Η Άνοιξη, ως περίοδος Αναγέννησης και άνθησης, συχνά αποτελεί συνώνυμο της ζωής και της ευτυχίας. Ωστόσο, καμιά γέννα δεν προκύπτει χωρίς ωδίνες και μάλιστα – σε ορισμένες περιπτώσεις- ο πόνος ξεπερνά κατά πολύ και επισκιάζει την ακμή της...

30 Μαρτίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ

30 Μαρτίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ

- γράφει η Άννα Αργύρη - 1888. Ο Σερά απασχολεί με τον Pointillism τα φιλότεχνα καφενεία στη Rive Gauche του Παρισιού. Ο Σεζάν από την άλλη απομονώνεται δημιουργικά στο Αιξ. Κι ένας νέος με ασκητική μορφή και γεμάτος πάθος αναχωρεί από το Παρίσι για τη Νότια Γαλλία....

Διαβάστε κι αυτά

30 Μαρτίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ

30 Μαρτίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ

- γράφει η Άννα Αργύρη - 1888. Ο Σερά απασχολεί με τον Pointillism τα φιλότεχνα καφενεία στη Rive Gauche του Παρισιού. Ο Σεζάν από την άλλη απομονώνεται δημιουργικά στο Αιξ. Κι ένας νέος με ασκητική μορφή και γεμάτος πάθος αναχωρεί από το Παρίσι για τη Νότια Γαλλία....

Ο Τζόναθαν Κόου, ο κ. Γουάιλντερ και η Ελλάδα

Ο Τζόναθαν Κόου, ο κ. Γουάιλντερ και η Ελλάδα

Ο Τζόναθαν Κόου είναι ένας ευφυής συγγραφέας που δεν αρκείται στο να αφηγηθεί απλώς μια ιστορία. Καταβάλλει πάντα κόπο ως προς την επιλογή και τη δόμηση των χαρακτήρων του, στην επιλογή της γλώσσας και τη διερεύνηση των πολιτικών γεγονότων που συνιστούν τη συνήθη...

Το 1821, η ιστορία, και η πρόσληψη του από τον ποιητή Βαγγέλη Χρόνη

Το 1821, η ιστορία, και η πρόσληψη του από τον ποιητή Βαγγέλη Χρόνη

  Βαγγέλης Χρόνης Κωνσταντίνος Μπούρας ‘Μελλοντική ελευθερία’   «Ο χορευτής αφού λειτούργησε στην σκηνή υπό τον ήχο των στίχων αποχώρησε εξαντλημένος. Είχε καταφέρει να προσθέσει νέες λέξεις όπως δεν τις είχε διανοηθεί ο ποιητής. Γράφει και ο χορευτής...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου