Έλενα Λύτρα: ‘Μαργαριτάρι’

Έλενα Λύτρα

Μαργαριτάρι

_

γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης

Η ποιητική συλλογή της Έλενας Λύτρα που εν προκειμένω φέρει τον τίτλο ‘Μαργαριτάρι’, κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2019, από τις εκδόσεις ‘Χάρη Τζο Πάτση’ και επανεκδόθηκε το 2023, πάλι από τις ίδιες εκδόσεις.

Σε αυτό το πλαίσιο, δύναται να αναφέρουμε πως η Έλενα Λύτρα (δεν θα διστάσουμε να την χαρακτηρίσουμε ως ‘ποιήτρια’), δεν έχει δώσει ποιητικά δείγματα γραφής στο παρελθόν. Πρόσφατο και μη.

Υπό αυτό το πρίσμα, η ποιητική συλλογή ‘Μαργαριτάρι’ συνιστά το πρώτο της ποιητικό δείγμα γραφής, στο εγκάρσιο σημείο όπου αυτό (το δείγμα) φέρει εντός του την ερωτική μνήμη.

Εάν δε, επιχειρήσουμε να εμβαθύνουμε περισσότερο, τότε θα επισημάνουμε, θεωρητικώ τω τρόπω, πως η ποιητική συλλογή της Έλενας Λύτρα, ουσιαστικά καθίσταται μονοθεματική, δίχως όμως κάτι τέτοιο να λειτουργεί εις βάρος της συλλογής και της ποιητικής αφήγησης.

Αντιθέτως, η ποιήτρια προσφέρει την ‘ευκαιρία’[1] στους αναγνώστες της συλλογής να εμβαθύνουν στα του έρωτα και των διαφόρων όψεων του έρωτα. Να επαναδιαπραγματευθούν το δικό τους ερωτικό παρελθόν, χωρίς να εμπλακούν στη διαδικασία εύρεσης άλλοθι.

Και γιατί λέμε κάτι τέτοιο; Διότι και η Έλενα Λύτρα δεν αναζητεί κανένα «αφηγηματικό άλλοθι»,[2] για να παραπέμψουμε στην ανάλυση της Άννας Αφεντουλίδου για το πεζογραφικό έργο του Δημήτρη Νόλλα, αδημονώντας να αποκαλύψει τον εσώτερο εαυτό της, το ότι εκλαμβάνει τον έρωτα ως τον βασικό «οίκο του είναι της»,[3] σύμφωνα με την διατύπωση του Γερμανού φιλοσόφου Μάρτιν Χαϊντέγγερ, για τον οποίο μπορεί ή επιθυμεί να γράψει ποίηση και όχι απαραίτητα σπαρακτική ποίηση. Τι θα μπορούσε να πράξει για τον έρωτα της; Να χορέψει, ή αλλιώς, διαφορετικά ειπωμένο, να ‘σωματοποιήσει’ και να ‘οργανώσει’ τα συναισθήματα της.

Τι άλλο θα μπορούσε να πράξει προκειμένου να εκτονώσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την συσσωρευμένη αρνητική ενέργεια που μπορούν να προκαλέσουν ο χωρισμός και η συνακόλουθη απουσία; Και πάλι να χορέψει.

Από τα παραπάνω καθίσταται σαφές πως χορός και έρωτας συνυπάρχουν στο ‘Μαργαριτάρι’ (όχι πάντα βέβαια), όπως μπορεί να συνυπάρχουν ο έρωτας μαζί με την αγάπη. Εάν ο έρωτας είναι αυτός που μπορεί να φέρει εγγύτερα δύο πρόσωπα, η αγάπη είναι αυτή που θα συμβάλλει ώστε να συγκροτηθεί ένας στέρεος δεσμός, ένα ισχυρό συναισθηματικό δέσιμο μεταξύ των δύο προσώπων που θέλουν ακόμη να δηλώνουν ‘ερωτευμένοι’. Και, ένα χαρακτηριστικό δείγμα συνύπαρξης χορού και έρωτα εντός της ποιητικής συλλογής, καθίσταται ένα από τα μεγαλύτερα σε έκταση ποιήματα της συλλογής. Ήτοι, το ποίημα ‘Πυροτέχνημα του Ρόδου’.

Παραθέτουμε ένα απόσπασμα: «Σήμερα ακόμη μέσα μου είσαι Άνοιξη και μου χαμογελάς. Χρυσές οι γιρλάντες των μαλλιών σου. Τώρα έχεις και μια σταγόνα θάλασσα στα χείλη. Το φιλί που δεν εξατμίστηκε ακόμα γεννιέται πάλι σ’ εκείνο το τρυφερό σημείο της δόνησης του ήχου. Εκεί. Να ενώνει τις αναπνοές σου. Τις συστολές σου. Πόσο διαστέλλεται η καρδιά σου όταν σου ψιθυρίζω; Στιγμές επιστρέφω. Ξανά προτάσσω αυτό το Ρόδο το ολάνοιχτο κατά τον ουρανό κι άξαφνα ακούγεται το κρακ. Σπάσιμο; Ξύπνημα; Ανοίγομαι ξανά στο άπειρο και σου χορεύω!».[4]

Επιχειρώντας μία συγκριτική προσέγγιση, θα ισχυρισθούμε πως αυτό είναι το ‘είδος’ του έρωτα που συναντά κάποιος αναγνώστης στην ερωτική ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη, ο οποίος, αν και ήσαν αρκετά ηδονικός, συσχέτιζε τον έρωτα και την ερωτική πράξη με το στιγμιαίο και το παροδικό, όταν δεν επένδυε πλήρως στην μνήμη.

Αντιθέτως, για την Έλενα Λύτρα, ο έρωτας συσχετίζεται με την ολοκλήρωση ενός ατόμου ή και των δύο εραστών, με την αντιμετώπιση του άγχους και την υπέρβαση της επίσης φθοροποιού και στρεσογόνου, μοναξιάς. Για τον Αλεξανδρινό ποιητή, η διαμόρφωση συνθηκών απόλυτης μοναξιάς ήσαν αποτελούσε προϋπόθεση για την επίκληση της ερωτικής μνήμης και για την σκιαγράφηση ‘ελκυστικών’ ανδρικών (και όχι γυναικείων), σωμάτων.

Εν αντιθέσει με τον Καβαφικό ερωτικό ποιητικό λόγο, η Έλενα Λύτρα αποκλίνει δραστικά από την μοναξιά (‘όπου υπάρχει μοναξιά, δεν μπορεί να υπάρξει και έρωτας’), προσκαλώντας ένα πάντα απροσδιόριστο, στον αναγνώστη,[5] ‘εσύ’: Όσο πιο έντονο το κάλεσμα, τόσο περισσότερο διαφαίνονται οι προθέσεις της. Η επιδίωξη της να προσφέρει την πρωτοβουλία των κινήσεων στον εραστή.

Η αδημονία της να εκδηλωθεί (να εκδηλώσει το πάθος της) με τρόπο ώστε όλα να ‘χωρέσουν’ μέσα σε ένα φιλί. Η άμεση κλήση («φίλα με»), συνιστά εκείνο το μεταιχμιακό σημείο όπου η μνήμη μπορεί να υποκατασταθεί πλήρως από την πραγματικότητα.

Να τι σημαίνει ο έρωτας: Δυνατότητα δημιουργίας νέων εμπειριών και, σε ένα δεύτερο επίπεδο, δυνατότητα υπέρβασης ενός παρελθόντος το οποίο συχνά επικαλούμαστε και που δεν μας επιτρέπει να προχωρήσουμε μπροστά. «Φίλα με. Ακούς τον παφλασμό; Ένα κοχύλι έσπασε. Φίλα με. Ο βυθός είναι πολύς για μένα μόνο. Φίλα με. Τις ωδίνες ακούς; Μια Αφροδίτη γεννήθηκε. Ποιος κόσμος να σε χωρέσει; Μόνο μια θάλασσα. Σε αγκαλιάζω. Χωράς. Με φοράς».[6]

Συνεχίζοντας την ανάλυση μας, θα στραφούμε στην θεώρηση της καθηγήτριας Συγκριτικής Φιλολογίας στο πανεπιστήμιο Πατρών Άννα Κατσιγιάννη, λέγοντας πως στο ‘Μαργαριτάρι’ συναντούμε και ποιήματα «σαρκολατρικά».[7]

Δηλαδή, ποιήματα που περιστρέφονται γύρω από την ‘λατρεία’ του σώματος, σε ένα πολύ λεπτό σημείο όπου κάτι τέτοιο διαφαίνεται εναργώς κατά την διάρκεια περιγραφής μίας ερωτικής πράξης. Μπορούμε να εστιάσουμε στο ποίημα «Όταν είσαι μέσα μου», στο οποίο, τίτλος και περιεχόμενο ενώνονται πλήρως.

«Όταν είσαι μέσα μου… θέλω να ακούω τη φωνή μου. Τους τόνους και τα λεγκάτα των δικών σου υποήχων. Όταν είσαι μέσα μου κτήνη σε ένωση. Πάλη. Το σώμα να μην έχει άλλο κραυγή. Να έχει στερέψει από ιδρώτα. Και τότε οι λύκοι… Φωνήεντα σε οργασμό. Λέξεις υγρές πάνω στο σεντόνι. Δύο τα αρχικά. Πλημμύρα. Ο λύκος σώπασε».[8]

Σε αυτό το ποίημα, η ‘λατρεία’ ή αλλιώς, η εξύμνηση της σάρκας φθάνει σε άλλο επίπεδο (δίχως ‘σάρκα’ ή σώμα δεν μπορεί να υπάρξει πλήρης έρωτας/Όλα εκκινούν από το σώμα’), με την ποιήτρια να περιγράφει, και μάλιστα λεπτομερειακά, μία ερωτική πράξη, με όρους κορύφωσης. Ας το δούμε αναλυτικότερα.

Πρώτον, παρατηρούμε την ύπαρξη δύο παρόμοιων σημασιολογικά εκφράσεων («το σώμα να μην έχει άλλο κραυγή», «να έχει στερέψει από ιδρώτα»), που δείχνουν εξάντληση, κόπωση τέτοια που να μην ‘μπορείς να μιλήσεις’, προϋποθέσεις απαραίτητες προκειμένου να επέλθει ο οργασμός.

Δεύτερον, παρατηρούμε την ύπαρξη της μεγάλης ερωτικής επιθυμίας, η οποία μετονομάζεται ή αλλιώς, αποκτά την μορφή «λύκου»: Έτσι όπως ο σαρκοβόρος λύκος είναι έτοιμος να επιτεθεί στο θήραμα του και να το σκοτώσει, έχοντας την μεγάλη επιθυμία να καταναλώσει κρέας, έτσι και η ερωτική επιθυμία του ατόμου είναι τόσο μεγάλη, ώστε δεν διστάζει να ‘παλέψει’ με τον Άλλον για να ‘πάρει αυτό που θέλει’. Ξανά και ξανά. Τρίτον, επέρχεται ολοκλήρωση, ήτοι οργασμός που υποκαθιστά την γλώσσα με κραυγές από φωνήεντα και με σωματικά υγρά.

Και σε αυτό το σημείο οφείλουμε να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί, ακριβώς διότι μόνο μία τέτοια εξέλιξη (οργασμός), μπορεί να κατευνάσει την ερωτική επιθυμία και να επιφέρει την ηρεμία. Ή αλλιώς, να κάνει τον ‘λύκο να σωπάσει’ (ας θυμηθούμε εδώ τον στίχο του Γιάννη Ρίτσου ‘Και σε πεινάω’). Οριστικά. Η ποίηση αποτελεί μορφή αφηγηματικής έκφρασης που μπορεί να υποδεχθεί εντός της τον ‘άγριο’ έρωτα.

Τι δεν υπάρχει σε αυτό το ποίημα; Ο φετιχισμός, για να στραφούμε εκ νέου στην ανάλυση της Άννας Κατσιγιάννη.

Το ‘Όταν είσαι μέσα μου’ αποτελεί ποίημα που «μιλά αυτό το ίδιο για τον εαυτό του»,[9] κατά την προσέγγιση του Γάλλου φιλοσόφου Ζακ Ντερριντά για την ποίηση του Εβραϊκής καταγωγής, Paul Celan. Πράγμα που σημαίνει πως ίσως οποιαδήποτε ανάλυση περισσεύει.

Αυτό το ποίημα διαθέτει τους δικούς του χρόνους, μία τελείως απροσποίητη τόλμη που το καθιστά ‘γοητευτικό’, δύο άτομα που ούτε υποδύονται ούτε όμως και υποκρίνονται, έναν εύκολα αναγνωρίσιμο ρεαλισμό που την ίδια στιγμή, διαδραματίζει ιδιαίτερο ρόλο ώστε να καταστεί προσβάσιμο από τον αναγνώστη.

Και από τον αναγνώστη εκείνο που δεν είναι συνηθισμένος σε μία τέτοια τολμηρή περιγραφή μίας ερωτικής σκηνής μέσα σε ένα δωμάτιο ή κάπου άλλου. Και μέσα σε αυτή την σκηνή που αποδίδεται ποιητικά, ο αναγνώστης δεν είναι απαραίτητο να ‘βρει τον εαυτό του’.

Μπορεί όμως να κατανοήσει την σημασία που αποδίδει η ποιήτρια στην ερωτική-σαρκική ένωση ως βασική προϋπόθεση για την επίτευξη της επιθυμητής αυτο-πραγμάτωσης. Άρα, μπορούμε να μιλήσουμε για την συγκρότηση ενός διαλεκτικού σχήματος τύπου ‘ερωτική ολοκλήρωση ίσον ανθρώπινη αυτο-πραγμάτωση’.[10]

Στην κατηγορία των ‘σαρκολατρικών’ ποιημάτων, θα μπορούσαμε να εντάξουμε και το ποίημα ‘Λέξεις,’ στο οποίο δεν υπάρχουν ‘ίχνη’ ανησυχίας και ‘βασανισμού.’ Απεναντίας, υπάρχουν πολλές περιστροφές, με τις γλωσσικές ανταλλαγές, προτού ‘χαθούν’ λόγω ερωτικής συνεύρεσης, να ‘υφαίνουν’,[11] για να θυμηθούμε και την Καναδή συγγραφέα Μάργκαρετ Άτγουντ, τον πόθο που για κάποιους θεωρείται ‘αμαρτία’.

Όχι όμως και για την ποιήτρια. «Με κοιτάς και τον κάθε πόθο πάνω μου τον κάνεις λέξη. Λέξη-λέξη με τα δάχτυλα σου τον αγγίζεις. Λέξη-λέξη με τα χείλη σου τον φιλάς. Ύστερα καταπίνεις τις συλλαβές και του κάνεις έρωτα (σ.σ: τον πόθο). Λ-έ-ξ-η!».[12]

Σύμφωνα με τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη, «στην ποίηση, όπως και στα όνειρα, δεν γερνάει κανένας».[13] Εμπλουτίζοντας την σκέψη του, θα υπογραμμίσουμε πως για την ποιήτρια ‘στην ποίηση, στα όνειρα και στον έρωτα, δεν γερνάει κανένας.’

Το ‘Μαργαριτάρι’ που συντίθεται από λέξεις που η κάθε μία μπορεί και επιτελεί διαφορετική λειτουργία, καταλαμβάνει μία ιδιαίτερη θέση μέσα στη σύγχρονη ελληνική ερωτική (και όχι ομο-ερωτική) ποίηση, παρέχοντας στον αναγνώστη την δυνατότητα της επαφής με όλα όσα δημιουργούν έξαψη και ευεξία. Με όλα όσα ‘αναγεννούν’ το σώμα και το μυαλό.

 

_____

[1] Η λέξη-‘ευκαιρία’ που συνιστά λέξη’-κλειδί’, απαντάται και στη θεωρία των κοινωνικών κινημάτων. Πιο συγκεκριμένα, ήσαν οι Doug Mc Adam και Sydney Tarrow αυτοί που κόμισαν στη θεωρία των κοινωνικών κινημάτων και της συλλογικής δράσης, την έννοια της «δομής πολιτικών ευκαιριών». Και τι σημαίνει κάτι τέτοιο; Σημαίνει πως εντός μίας δεδομένης χρονικής συγκυρίας, μπορεί να προκύψουν, ακόμη και ξαφνικά και τελείως απροειδοποίητα, ‘ευκαιρίες’ για δράση και για την διεκδίκηση αλλαγών, τις οποίες οι κινηματικοί δρώντες οφείλουν να αξιοποιήσουν άμεσα και αποφασιστικά, προτού αυτές οι ‘ευκαιρίες’ καταστούν ‘χαμένες’. Όμως, στην ανάλυση μας δεν μας ενδιαφέρει η συγκεκριμένη έννοια. Ή αλλιώς, η έννοια της «δομής πολιτικών ευκαιριών». Δεν θα διστάσουμε να συνδέσουμε την λέξη (ή τον όρο) ‘ευκαιρία’ με την ποίηση της Έλενας Λύτρα, με τις δικές της αρκούντως στοχευμένες αναφορές, τονίζοντας πως η ανάγνωση του ‘Μαργαριταριού’, συνιστά μείζονα ‘ευκαιρία’ για τους αναγνώστες προκειμένου αυτοί να πραγματοποιήσουν ένα «εσωτερικό ταξίδι», να θέσουν τις βάσεις για την «αναγνώριση του τραύματος» και δη του δικού τους τραύματος, να ‘αποδεχθούν’ και να ‘αγαπήσουν’ (παραφράζουμε ελαφριά την ποιήτρια), τον ‘εαυτό τους’ «για αυτό που πραγματικά είναι». Βλέπε σχετικά, Mc Adam, Doug., ‘Conceptual Origins, Current Problems, Future Directions,’ στο: Mc Adam, D., & Mc Carthy, J., & Zald, M.N., (επιμ.), ‘Comparative Perspectives on Social Movements: Political Opportunities, Mobilizing Structures, and Cultural Framings’, Cambridge, Cambridge University Press, 1996. Και, Tarrow, S., ‘States and Opportunities: The Political Structuring of Social Movements,’ στο: Mc Adam, D., & Mc Carthy, J., & Zald, M.N., (επιμ.), ‘, Mobilizing Structures, and Cultural Framings…ό.π. Βλέπε και την συνέντευξη της Έλενας Λύτρα η οποία καταπιάνεται με διάφορα είδη τέχνης, στο ‘Polis Magazino’. Σε αυτή την συνέντευξη ουσιαστικά αυτο-συστήνεται, θέτοντας στο επίκεντρο όλα εκείνα τα ερεθίσματα που την παρακινούν να δημιουργεί. Και όχι μόνο ποίηση. ‘ΕΛΕΝΑ ΛΥΤΡΑ: «Η Ψυχή αναπνέει. Άκου…»,’ ‘Polis Magazino,’ ΕΛΕΝΑ ΛΥΤΡΑ: «Η Ψυχή αναπνέει. Άκου…» – Polis Magazino

[2] Βλέπε σχετικά, Αφεντουλίδου, Άννα., ‘Ιστορία και Μυθοπλαστική Συνθήκη ως αφηγηματικό άλλοθι (στα 3+1 πεζογραφήματα της δεκαετίας 2013-2022 του Δημήτρη Νόλλα), Περιοδικό ‘Νέα Εστία,’ Τεύχος 1896, 2023. Κινούμενοι σε ένα καθαυτό θεωρητικό επίπεδο, δεν θα διστάσουμε να εντάξουμε την συγκεκριμένη ποιητική συλλογή στην κατηγορία της ‘αφιερωματικής ποίησης’. Όμως, η και χορεύτρια Έλενα Λύτρα διαφοροποιείται ως προς τους ομοτέχνους τους που αφιερώνουν σε διάφορα πρόσωπα, ως επί το πλείστον, ποιήματα και ποιητικές συλλογές (βλέπε την περίπτωση του ποιητή Δημήτρη Μιχελουδάκη, και όχι μόνο βέβαια), καθότι δεν αφιερώνει μόνο σε αγαπημένα πρόσωπα (δεν είναι σύνηθες στην εγχώρια ποιητική παραγωγή της τελευταίας δεκαπενταετίας, η αφιέρωση της συλλογής στη μητέρα και στον πατέρα), αλλά, και σε καταστάσεις, γεγονότα, συναισθήματα, στον έρωτα και στην αγάπη. «Αφιερώνω το Μαργαριτάρι μου: Στους επίγειους αγγέλους της ζωής μου. Στην πρώτη μου σχέση αγάπης, τη σχέση με τη μητέρα μου και τον πατέρα μου. Στην ψυχολόγο, θεραπεύτρια, δασκάλα και άγγελο μου, που με γνωρίζει περισσότερο από τον καθένα και μαζί της μαθαίνω από την αρχή, να αγαπώ με τιμιότητα τον εαυτό μου και τους άλλους. Στο τραύμα μέσα μου και μέσα σου και στη δημιουργική ορμή του καθενός να αγαπηθεί. Στον ψυχικό κόσμο του ανθρώπου που μέσα από τη συνειδητοποίηση και την αποδοχή, ζητά να φθάσει στη θεραπεία και την αυτοπραγμάτωση. Στον εχθρό του καλού, που είναι το καλύτερο. Στον αγνό Έρωτα, στην Αγάπη άνευ όρων, στο Φως και στη Δύναμη μέσα μας». Βλέπε σχετικά, Λύτρα, Έλενα., ‘Μαργαριτάρι,’ Εκδόσεις Χάρη Τζο Πάτση,’ Δεύτερη Έκδοση, Αθήνα, 2023, σελ. 10.

[3] Αναφέρεται στο: Χατζόπουλος, Θανάσης., ‘Το ιδεόγραμμα της γλώσσας,’ στο: Χατζόπουλος, Θανάσης., ‘Αναγραμματισμοί στη σιωπή (δοκίμιο ποιητικής),’ Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, 2002, σελ. 72. Στην Άννα Κατσιγιάννη, οφείλουμε την πολύ σημαντική παρατήρηση πως ο Adolphe Rette είναι ο πρώτος ίσος που διακρίνει μεταξύ «ελευθερωμένου στίχου» (vers lebere) και «ελεύθερου στίχου» (vers libre). Δεν θα διστάσουμε να προβούμε στη χρήση αυτής της τυπολογικής κατά βάση διάκρισης, επισημαίνοντας πως αυτή είναι έντονη στην ποιητική συλλογή ‘Μαργαριτάρι’. Και τι εννοούμε λέγοντας κάτι τέτοιο; Εννοούμε πως η ποιήτρια κατά κύριο λόγο επενδύει πόρους προς την κατεύθυνση του «ελευθερωμένου» από οποιεσδήποτε συμβατικές γλωσσικές και ποιητικές συμβάσεις και από την συναισθηματική αυτο-συγκράτηση, στίχου, ομνύοντας σε εκείνη την αίσθηση ελευθερίας που μπορεί να προκύψει από το φιλί που επισφραγίζει το ξεκίνημα μίας σχέσης και κατ’ επέκταση μίας νέας ζωής, από τα αγγίγματα στο κρεβάτι. Εάν η Έλενα Λύτρα απέδιδε έμφαση μόνο στην απόκλιση από γλωσσικές και ποιητικές συμβάσεις ή νόρμες, τότε σαφώς, θα μπορούσαμε να κάνουμε λόγο για ‘vers libre.’ Δηλαδή, για «ελεύθερο στίχο». Όμως, δεν ισχύει κάτι τέτοιο, εφόσον μία εκ των ουκ άνευ προϋποθέσεων για την επίτευξη του στόχου της ‘αναγέννησης’ είναι το να είναι πλήρως ‘απελευθερωμένος’ ο στίχος. Ή ο ποιητικός λόγος. Τίποτε δεν μπορεί να συγκρατήσει την ποιήτρια όταν αυτή στηρίζεται στη ‘δύναμη’ του έρωτα και στην βαθιά πεποίθηση πως κανένα ‘τραύμα’ στη ζωή δεν είναι ανώφελο. Αντιθέτως, μπορεί να συμβάλλει στην επίτευξη της ‘αυτογνωσίας,’ εκεί όπου, με αυτόν τον τρόπο, μεταβαίνουμε σε ένα σχήμα τύπου ‘αυτογνωσία-αναγέννηση’. Και στο μέσον αυτών, η άνευ όρων ποίηση. Βλέπε σχετικά, Κατσιγιάννη, Άννα., ‘Μορφικές μεταρρυθμίσεις στην ελληνική ποίηση του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα,’ Παλίμψηστον, 5, 1987, σελ. 166. Έχοντας κατά νου την προσέγγιση του P. Draper, θα τονίσουμε πως εντός της συλλογής υπάρχουν και «ατομιστικά ποιήματα», τα οποία, γραμμένα σε πρώτο πρόσωπο, φανερώνουν μία δυναμική κατάσταση και διαρκώς εξελισσόμενη κατάσταση. Σε αυτή την περίπτωση, κάποιες εκ των λέξεων καθίστανται διακεκομμένες («Με συγ-χωρώ», «παρα-δέχομαι», «σ-ώμα», «παρά-πονο»), ακριβώς διότι αφενός μεν καταδεικνύουν την δυνατότητα της μετάβασης από το ‘πριν’ στο ‘μετά’, ιδίως τα ρήματα (το ρήμα για το ποίημα είναι ό,τι και η ανάσα για το σώμα: Του προσδίδει ‘ζωή’, κίνηση), και, αφετέρου δε, αναδεικνύουν στην επιφάνεια την έννοια της ροής: Ποίηση που ΄ρέει,’ ζωή που ‘κυλά’, έρωτας που εξελίσσεται και μετασχηματίζει ακόμη και εν τη απουσία κάποιου. Βλέπε σχετικά, Draper, P., ‘Concrete Poetry,’ New Literary History, 2, 2, 1971, σελ. 329. Και, Λύτρα, Ελένη, ‘Αυτοκαταστροφή,’ Ποιητική Συλλογή ‘Μαργαριτάρι…ό.π., σελ. 32. Και, της ιδίας, ‘Προσ-φώνηση…ό.π., 51. Με γλωσσικούς όρους, η λέξη, προσφώνηση ‘κόβεται’ ακριβώς στο μέσον της, υποδηλώντας ενέργεια: ‘Φωνάζω προς. Φωνάζω προς εσένα. Που είσαι; Με ακούς’;

[4] Βλέπε σχετικά, Λύτρα, Ελένη., ‘Πυροτέχνημα του Ρόδου…ό.π., σελ. 42-43. Το ‘Μαργαριτάρι’ φέρει και μερικές μη-ποιητικές καινοτομίες, με κυριότερη εξ αυτών την παρουσίαση του στη Μέθοδο Braille, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα να καθίσταται προσβάσιμος ο ποιητικός λόγος και σε συμπολίτες μας που αντιμετωπίζουν προβλήματα με την όραση τους. Ως προς αυτό μάλιστα, θα πούμε πως η όλη προσέγγιση της Έλενας Λύτρα βοηθά τα άτομα με προβλήματα όρασης να μπορέσουν να κατανοήσουν πληρέστερα το περιεχόμενο της συλλογής, εφόσον αυτή εδράζεται πρωταρχικά στο άγγιγμα, στην οσμή του σώματος, στην αφή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, κάνοντας γλωσσική χρήση ενός όρου που έχει κερδίσει έδαφος τα τελευταία χρόνια, θα σπεύσουμε να χαρακτηρίσουμε την ποιητική συλλογή ως ‘συμπεριληπτική’.

[5] Μέσω της μη απαρίθμησης ονομάτων, η ποιήτρια επιθυμεί να καταδείξει πως ο έρωτας συνιστά κατάσταση που μπορούν και ‘πρέπει’ να την βιώσουν όλοι. Και όχι λίγοι. Εάν χρησιμοποιούσε ονόματα, ίσως ‘γείωνε’ τα συναισθήματα της, ίσως ‘καθημερινοποιούσε’ τον έρωτα της, κάτι ασύμβατο με έναν ποιητικό λόγο που από την αρχή έως το τέλος του, θέλει να είναι υπερβατικός.

[6] Βλέπε σχετικά, Λύτρα, Ελένη., ‘Θάλασσα μέσα μου…ό.π., σελ. 22. Η επανάληψη (τρεις συνεχόμενες στροφές ξεκινούν με το «Φίλα με»), προσδίδει έναν οιονεί σπαρακτικό (να πως προκύπτει το ‘σπάραγμα’ εντός της ποιητικής συλλογής), και παρακλητικό τόνο στο ποίημα, επιτρέποντας στην ποιήτρια να σταθεί και να δει μπροστά, να βιώσει ‘ό,τι δεν βίωσε ποτέ ξανά.’ Εμβαθύνοντας όμως στην ανάλυση μας, θα υπογραμμίσουμε πως η επανάληψη από κοινού με την χρήση σημείων στίξης (κυρίως της τελείας), μετά από το «Φίλα με», σημαίνει και κάτι άλλο. Πως η ποιήτρια και κατ’ επέκταση η κάθε γυναίκα (μην υποτιμούμε αυτή την διάσταση), θέλει να νοιώσει ξανά και ξανά το φιλί. Το ίδιο υγρό φιλί. Σε αυτό το σύντομο ποίημα, εντοπίζουμε και την περιώνυμη δια-κειμενικότητα, καθότι, ο τίτλος αυτού, είναι σχεδόν ίδιος με τον τίτλο της γνωστής Ισπανικής κινηματογραφικής ταινίας (‘Η Θάλασσα μέσα μου’). Ναι μεν ο τίτλος όμως είναι σχεδόν ίδιος, από την άλλη όμως δε, το περιεχόμενο διαφέρει αισθητά. Επ’ ουδενί η Έλενα Λύτρα δεν πραγματεύεται με τον θάνατο στην ποιητική της συλλογή. Εν αντιθέσει με τον ερωτικό ποιητικό λόγο του Κωστή Παλαμά, η Έλενα Λύτρα δεν θα πει και δεν μπορεί να πει «κατάρα στα φιλιά σου», όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Κωστής Παλαμάς. Και όμως, αυτή η εξόχως ποιητική έκφραση που φέρει μία Μπωντλερική ‘αγριότητα’ και όχι έναν ρομαντισμό, συνιστά δηλωτική της ερωτικής παραζάλης και της φυγής από την πραγματικότητα που μπορεί να επιφέρει ο βαθύς έρωτας. Η διαφορά γλωσσικού ύφους μπορεί να οφείλεται στη διαφορετική ιδιοσυγκρασία και στις διαφορετικές προσλαμβάνουσες δύο ποιητών διαφορετικών γενεών. «Α! μη με σφίγγεις, τέρας! / Πονώ, πονώ, πονώ. / Γη και ουρανός το λένε,/ η λευτεριά είμαι, ξένε/ η λευτεριά είμαι· τρέμε!/ Στ’ απέραντα άφησέ με/ παντού να τρέξω, αγέρας,/ να πάω ψυχή και νά μπω/ παντού, να καίω, να λάμπω./ Μέσα στην αγκαλιά σου/ ματώνομαι, πονώ,/ γη χάνω και ουρανό…/ Κατάρα στα φιλιά σου!».

[7] Βλέπε σχετικά, Κατσιγιάννη, Άννα., ‘ «Η αλχημεία του έρωτα και του πόνου: μια επανεκτίμηση της ποίησης του Κωστή Παλαμά»,’ Περιοδικό ‘Ο Αναγνώστης,’ 2018, Διαθέσιμο στο:  «Η αλχημεία του έρωτα και του πόνου: μια επανεκτίμηση της ποίησης του Κωστή Παλαμά»(της Άννας Κατσιγιάννη) | ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΕΧΝΕΣ (oanagnostis.gr) Πολύ περισσότερα για την ερωτισμό στην ποίηση του Κωστή Παλαμά, μας λέει ο Παντελής Βουτουρής, συγγραφέας του δοκιμίου με τίτλο ‘Ο ερωτικός Παλαμάς,’ Εκδόσεις Μελάνι, 2018. Χρήζει θεωρητικής επισήμανσης το γεγονός πως ο Κωστής Παλαμάς διαφοροποιείται αισθητά από τον ρομαντισμό της εποχής του, ρομαντισμό ευδιάκριτο και στην ‘ερωτική’ ποίηση, παραδίδοντας ποιήματα που αναβλύζουν ‘πάθος’. Που ομνύουν στον ‘πόθο’ (λέξη την οποία χρησιμοποιεί και η Έλενα Λύτρα). Γιατί, πως αλλιώς να εκλάβουμε την έκφραση «στη στενή φυλακώσου/στη ρουφήχτρα αγκαλιά μου», από ‘Τα Παράκαιρα’ του 1919; Ο ποιητής επιθυμεί να ‘μεταμορφωθεί’ σε ένα αδηφάγο ερωτικό υποκείμενο που θα απομυζήσει όλη την ενέργεια της αγαπημένης του, μη αφήνοντας την παρά ‘ίχνη’ πάνω στο σώμα: Δηλαδή, τις λεγόμενες ‘πιπιλιές’.

[8] Βλέπε σχετικά, Λύτρα, Έλενα., ‘Όταν είσαι μέσα μου…ό.π., σελ. 39. Το διαλεκτικό σχήμα ‘παρουσία-απουσία’ διαφαίνεται παραστατικά στα ποιήματα ‘Αυτοκαταστροφή’ και ‘Ποιητική Αδεία’ που από κοινού συγκροτούν μία ενδιαφέρουσα ενότητα. Στο πρώτο ποίημα, η συγχώρεση αποτελεί το ‘προϊόν’ μίας διαδικασίας βαθιάς ενδοσκόπησης στον εαυτό και συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση ώστε η ποιήτρια να επανασυνδεθεί με τον κόσμο (με το περιβάλλον) και με τους γύρω. Μόνο όταν καταφέρει να δηλώσει «Με συγ-χωρώ» (καταληκτικό ρήμα), αποκτά την δυνατότητα (έννοια για την οποία μας έχει παραδώσει εμβριθείς αναλύσεις ο Γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χαϊντέγγερ), να επαναδιαπραγματευτεί με άλλους όρους την απουσία του άλλου. Είναι δε ενδεικτικός ο τρόπος με τον οποίο η ποιήτρια περνά από μία κατάσταση πανικού σε μία κατάσταση απόλυτης ηρεμίας, εκεί όπου η διαρκής αναζήτηση του Άλλου (μέσα στα ποιήματα), η αναζήτηση της μυρωδιάς του, το άγγιγμα στο κενό, οι φαντασιακές συνερεύσεις, δίνουν την θέση τους στη ‘συγχώρεση’ του εαυτού. Τότε, η ποιήτρια βρίσκει ξανά τις λέξεις που δεν μπορούσε να προφέρει επί μακρόν και προχωρά, όντας δοσμένη σε έναν «ανώτερο εαυτό». Το ερωτικό ‘σκοτάδι’ έχει διαλυθεί και αντικαθίσταται από την αυτοπεποίθηση. Στο ποίημα ‘Ποιητική Αδεία’ ξεχωρίζει ο επαναπροσδιορισμός των εννοιών της απουσίας (και του συμβολικού ‘βάρους’ που αποκτά), και της παρουσίας. Η δεύτερη και τελευταία στροφή του ποιήματος εμπεριέχει εντός της την ρητορικού τύπου ερώτηση. «Παρουσία. Αναρωτιέμαι… τι ποιήματα θα έρρεαν στα δάκτυλα»; Τα αποσιωπητικά που τοποθετούνται μετά από την λέξη ‘Αναρωτιέμαι’, φανερώνουν εκείνη την απαραίτητη περίσκεψη (δεν μιλάμε για την σιωπή μετά τον οργασμό), που οδηγεί στην εκδήλωση της απορίας. Όχι της προοπτικής ή της ελπίδας (η κατάσταση είναι τελειωτική: «Λείπεις»). Αλλά, της απορίας και μόνο αυτής. Τι «ποιήματα θα έρεαν στα δάκτυλα»; Ήγουν, πόσα πολλά και ωραία ποιήματα, καμωμένα από πάθος και αγάπη, θα μπορούσαν να προκύψουν εάν ήσουν εδώ; Βλέπε και, Λύτρα Ελένη., ‘Αυτοκαταστροφή…ό.π., σελ. 32. Και, Ποιητική Αδεία…ό.π., σελ. 33. Μπορούμε να δούμε το πόσο ωραία (‘τρομερά’, θα μας έλεγε ο Ντερριντά), ο όρος ‘αυτοκαταστροφή’ μετατρέπεται, μετά την διαγραφή του ‘κατα’, σε ‘αυτοστροφή’. Σε βαθιά αλλαγή που έλαβε χώρα χωρίς την βοήθεια τρίτου. Η αλλαγή βρίσκει πεδίο εφαρμογής και στη γλώσσα. Ορθότερα, εκκινεί από αυτή.

[9] Βλέπε σχετικά, Derrida, Jacques., ‘Κριοί. Διάλογος ατέρμων: Μεταξύ δύο απείρων το ποίημα,’ Πρόλογος-Μετάφραση: Αγκυρανοπούλου, Χρυσούλα. Επίμετρο: Βέλτσος Γιώργος. Εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήνα, 2008, σελ. 39.

[10] Στην έννοια της ‘αυτο-πραγμάτωσης’ αποδίδει μεγάλη σημασία η Έλενα Λύτρα, επικεντρώνοντας όλες τις δυνάμεις της ώστε να την πετύχει. Είτε μέσω της ποίησης, είτε μέσω του χορού και των άλλων καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων με τις οποίες καταπιάνεται.

[11] Βλέπε σχετικά, Atwood, Margaret., & Preston, Douglas., ‘Fourteen Days,’ Harper Large Print, 2024. Επρόκειτο για μία σειρά διηγημάτων, γραμμένα από Αμερικανούς και Καναδούς συγγραφείς εν καιρώ πανδημικής κρίσης. Η δημοσιογράφος της εφημερίδας ‘Τα Νέα’ Έφη Φαλίδα μας προσφέρει μία πρώτη παρουσίαση της συλλογής. Φαλίδα, Έφη, ‘ «Fourteen Days». Το μυθιστόρημα που δεν μπορεί να σώσει ούτε η Μάργκαρετ Άτγουντ,’ Εφημερίδα ‘Τα Νέα,’ 29/01/2024, σελ. 49. Εν είδει υποθέσεως εργασίας, θα υποστηρίξουμε πως και το ‘Μαργαριτάρι’ με έναν παρόμοιο τρόπο γράφτηκε: Δια της ‘ύφανσης’ αρχικά μεμονωμένων και ατάκτως ερριμμένων λέξεων (άλλωστε, και ο ίδιος ο έρωτας δεν έχει σχέση με την ‘τάξη’), οι οποίες ‘ζυγίστηκαν’ πολύ καλά προτού η ποιήτρια αποφασίσει να τις μετατρέψει σε πρώτη ύλη για την γραφή του ποιήματος. Και εδώ οφείλουμε να είμαστε προσεκτικοί, θεωρητικώ τω τρόπω. Η ποιήτρια δεν ‘ζυγίζει’ το ποίημα, ένα ποίημα, αλλά, πρώτα λέξεις που λειτουργούν ως τροχιοδεικτικές βολές: ‘Πόσο μπορεί αυτή η λέξη που χρησιμοποιώ να εκφράσει πλήρως αυτό που νιώθω;’

[12] Βλέπε σχετικά, Λύτρα, Έλενα., ‘Λέξεις…ό.π., σελ. 37. Η ποιητική γλώσσα συνιστά ‘μέσο’ για την σκιαγράφηση του πόθου. Στον βαθύτερο πυρήνα του δεν μπορεί εύκολα να εισχωρήσει από την στιγμή όπου αυτός μόνο μέσω της ερωτικής πράξης εκφράζεται, αποκτά περιεχόμενο, κινεί τα σώματα προς την ανύψωση. Πριν από την αναγνώριση, υπάρχουν η αναβολή (κάποιου έρωτα; ) και η αναμονή (του κατάλληλου; Του μοναδικού; ). Λύτρα, Έλενα., ‘Αναγνώριση…ό.π.

[13] Αναφέρεται στο: Παναγόπουλος, Ανδρέας., ‘Η ερωτική ποίηση της Σαπφούς: Πόρος ή πενία; Πλήρωση ή στέρηση;’ ‘L’ Antiquite Classique,’ 2001. Ένα ενδιαφέρον ερώτημα είναι το ακόλουθο: Κατά πόσον η ποιήτρια επενδύει στο γλωσσικό σχήμα της συμπύκνωσης; Εάν υποθέσουμε πως η ποιητική συλλογή βρίθει από μεταφορές. Όχι όμως και από εκείνη την αίσθηση της αθανασίας.

Ακολουθήστε μας

Οι προσφορές των εφημερίδων για το Σαββατοκύριακο 24 – 25 Φεβρουαρίου 2024

Οι προσφορές των εφημερίδων για το Σαββατοκύριακο 24 – 25 Φεβρουαρίου 2024

Real News Καθημερινή Πρώτο Θέμα Το Βήμα της Κυριακής Δώστε μας το email σας και κάθε Παρασκευήθα έχετε στα εισερχόμενά σας τις προσφορές των εφημερίδων (Δεν στέλνουμε ανεπιθύμητη αλληλογραφία ενώ μπορείτε να διαγραφείτε με ένα κλικ και δεν θα...

Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς

Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς

Τι είναι κατάσκοπος; Ποια είναι τα προσόντα και ποιοι οι δώδεκα χρυσοί κανόνες του καλού κατασκόπου; Τι τεχνικές κατασκοπείας να ακολουθήσω και τι λάθη γίνονται συνήθως; Τι περιέχει η βαλίτσα του κατασκόπου; Ποιοι είναι οι θρυλικότεροι κατάσκοποι; Αυτά και άλλα...

Ο άνεμος ξέρει τ’ όνομά μου, της Ιζαμπέλ Αλιέντε

Ο άνεμος ξέρει τ’ όνομά μου, της Ιζαμπέλ Αλιέντε

- γράφει η Κατερίνα Σιδέρη - Ο Ζάμουιλ είναι ένα παιδί 6 χρονών. Πατέρας του είναι ο γιατρός Ρούντολφ που προσφέρει δωρεάν τις υπηρεσίες του σχεδόν στους μισούς ασθενείς του και μητέρα του η Ράχελ, δασκάλα μουσικής. Είναι Εβραίοι και ζουν στην Αυστρία. Ο Ζάμουιλ...

Ακολουθήστε μας στο Google News

Επιμέλεια άρθρου

Διαβάστε κι αυτά

ΒιβλιοκριτικέςΠαιδική λογοτεχνία
Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς
Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς

Πώς να γίνεις κατάσκοπος, του Ντανιέλ Νεσκένς

Τι είναι κατάσκοπος; Ποια είναι τα προσόντα και ποιοι οι δώδεκα χρυσοί κανόνες του καλού κατασκόπου; Τι τεχνικές κατασκοπείας να ακολουθήσω και τι λάθη γίνονται συνήθως; Τι περιέχει η βαλίτσα του κατασκόπου; Ποιοι είναι οι θρυλικότεροι κατάσκοποι; Αυτά και άλλα...

Βιβλιοκριτικές
Ο άνεμος ξέρει τ’ όνομά μου, της Ιζαμπέλ Αλιέντε
Ο άνεμος ξέρει τ’ όνομά μου, της Ιζαμπέλ Αλιέντε

Ο άνεμος ξέρει τ’ όνομά μου, της Ιζαμπέλ Αλιέντε

- γράφει η Κατερίνα Σιδέρη - Ο Ζάμουιλ είναι ένα παιδί 6 χρονών. Πατέρας του είναι ο γιατρός Ρούντολφ που προσφέρει δωρεάν τις υπηρεσίες του σχεδόν στους μισούς ασθενείς του και μητέρα του η Ράχελ, δασκάλα μουσικής. Είναι Εβραίοι και ζουν στην Αυστρία. Ο Ζάμουιλ...

Βιβλιοκριτικές
Σταύρος Μίχας: ‘Ραβδοσκόπος του κενού’
Σταύρος Μίχας: ‘Ραβδοσκόπος του κενού’

Σταύρος Μίχας: ‘Ραβδοσκόπος του κενού’

Σταύρος Μίχας Ραβδοσκόπος του κενού _ γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης - Οι εκδόσεις ‘Μανδραγόρας’ εξέδωσαν εντός του 2023 την όγδοη κατά σειρά ποιητική συλλογή του Σταύρου Μίχα, που εν προκειμένω φέρει τον εξόχως ποιητικό τίτλο ‘Ραβδοσκόπος του κενού’. Σε αυτό το...

Βιβλιοκριτικές
«…και χορεύω τις νύχτες», της Γαβριέλλας Νεοχωρίτου
«…και χορεύω τις νύχτες», της Γαβριέλλας Νεοχωρίτου

«…και χορεύω τις νύχτες», της Γαβριέλλας Νεοχωρίτου

 Γαβριέλλα Νεοχωρίτου Εκδόσεις ΦΙΛΙΠΠΟΤΗ - γράφει η Βάλια Καραμάνου - Τι είναι ο κόσμος μας; «Ένα όνειρο μέσα σε όνειρο» ισχυριζόταν ο Πόε, ένα «καταφύγιο που φθονούμε» έγραφε ο Καρυωτάκης. Ένας τέτοιος κόσμος ξεδιπλώνεται στην ποιητική συλλογή της Γαβριέλλας...

Βιβλιοκριτικές
Από ήλιο σε ήλιο: Αποσπερίτης, της Μαίρης Κόντζογλου
Από ήλιο σε ήλιο: Αποσπερίτης, της Μαίρης Κόντζογλου

Από ήλιο σε ήλιο: Αποσπερίτης, της Μαίρης Κόντζογλου

Σέριφος, ένα μικρό νησί με κατοίκους που αγωνίζονται να επιβιώσουν με ελάχιστες καλλιέργειες και με σκληρή καθημερινότητα. Η γη του όμως είναι πλούσια σε μετάλλευμα και γι’ αυτό μπαίνει στο στόχαστρο επιτήδειων που θέλουν να πλουτίσουν άκοπα και γρήγορα. Έτσι, το...

Βιβλιοκριτικές
Οι μοίρες της αστροφεγγιάς, της Μαρίας Γαβριελάτου
Οι μοίρες της αστροφεγγιάς, της Μαρίας Γαβριελάτου

Οι μοίρες της αστροφεγγιάς, της Μαρίας Γαβριελάτου

- γράφει η Κατερίνα Σιδέρη - Η Δάφνη, μοναχοκόρη, έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής της πλάι στους γονείς της και πολύ γρήγορα έμεινε ορφανή. Με μοναδική συγγενή της την αδερφή του πατέρα της, βρέθηκε ανήλικη στο σπίτι της ελεεινής Βασιλικής, μιας γυναίκας που το...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου