Αρχέτυπα, Στερεότυπα και Μοτίβα: Ο Δαβίδ ο Σασούνιος

15.05.2022

γράφει ο

Ανδρέας Αντωνίου

Ο Δαβίδ ο Σασούνιος είναι ένα έπος το οποίο ανήκει στην λαϊκή παράδοση της Αρμενίας. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2019 από τις εκδόσεις Βακχικόν σε μετάφραση και σχολιασμό του Γιώργου Μολέσκη, ενώ την εικονογράφηση επιμελήθηκε η Μαριάμ Σουχάνοβα-Φουκαρά. Το κείμενο περιγράφει τις περιπέτειες τεσσάρων γενιών ηρώων από το Σασούν, των διδύμων Σανασάρ και Μπαγντασάρ, του Μγκερ του Πρεσβύτερου, του Δαβίδ και του Μγκερ του νεότερου, πάντα στο συγκείμενο της διαμάχης δύο εθνών, του Σασούν (που συμβολίζει την χριστιανική ορθόδοξη Αρμενία) και της ισλαμικής Βαγδάτης. Στην ιστορία εμφανίζονται κι άλλοι βασικοί χαρακτήρες οι οποίοι εξυπηρετούν κάποιο αφηγηματικό σκοπό, όπως ο θείος Τορός ή ο Φωνακλάς Οβάν, που εκπροσωπούν την άρχουσα τάξη του Σασούν, ή ο Μσρά Μελίκ, που είναι ένας από τους βασικούς ανταγωνιστές.

Για την μετάφραση του Μολέσκη δεν μπορεί να πει κανείς πολλά πράγματα, πέρα από το γεγονός πως είναι αρτιότατη και εύστοχη και πως αποδίδει πλήρως το πνεύμα του κειμένου. Αν έχω μια προσωπική παρατήρηση να κάνω αυτή είναι η επιλογή του Μολέσκη να διατηρήσει το ελεύθερο και ανομοιοκατάληκτο στίχο του πρωτοτύπου, καθώς πιστεύω πως η επιλογή του δεκαπεντασυλλάβου, παρόλο που θα απομάκρυνε την μετάφραση από το πρωτότυπο, θα έφερνε το κείμενο πιο κοντά στις προσδοκίες του αναγνώστη και θα αναδείκνυε τον επικό, λαϊκό του χαρακτήρα καλύτερα. Βέβαια, οι μεταφραστικές επιλογές του Μολέσκη παραμένουν εξαιρετικές, εύστοχες και απολύτως δικαιολογημένες, και ο δεκαπεντασύλλαβος θα ήταν προσωπική μου προτίμηση και μόνο.

Οι δύο σύντομες αυτές παράγραφοι είναι αρκετές για τις ανάγκες του παρόντος σημειώματος και θα αφήσω την εκτενέστερη κριτική του κειμένου στους ειδικότερους κριτικούς. Στόχος μου δεν είναι να ασκήσω κριτική ούτε στον Δαβίδ τον Σασούνιο, ούτε στην μετάφραση του Μολέσκη, αλλά να αναδείξω μια πτυχή του κειμένου που κατά την γνώμη μου είναι σημαντική και κομβική στην πρόσληψη και ερμηνεία του κειμένου, δηλαδή την χρήση και αξιοποίηση συγκεκριμένων στερεοτυπικών και αρχετυπικών μοτίβων στην ανάπτυξη της ιστορίας που χρονικά κρατάει τέσσερις γενιές ηρώων.

Το πρώτο μοτίβο είναι η έχθρα μεταξύ δύο λαών. Όπως και στην Ιλιάδα παλαιότερα, αλλά όπως και στην Καλεβάλα (όπως την γνωρίζουμε από τον Λέντροτ), το κεντρικό σκηνικό της δράσης στον Δαβίδ τον Σασούνιο είναι η διαμάχη δύο λαών, αφενός των χριστιανών ορθόδοξων Σασούνιων, και αφετέρου του βασιλείου/χαλιφάτου της Βαγδάτης. Εδώ, η κλασική αντιπαλότητα χριστιανών και μωαμεθανών λαμβάνει μια αρχετυπική χροιά, πέρα από την ιστορική της διάσταση. Η διαμάχη είναι το βασικό συστατικό που δίνει τον σκοπό και τα κίνητρα στους χαρακτήρες να δράσουν, ενώ παράλληλα ρυθμίζει την ηθική πυξίδα του έργου. Οι ήρωές μας μάχονται υπέρ της πατρίδας τους και εναντίον των καταπιεστών τους, που απαιτούν φόρους και λάφυρα. Αυτό σημαίνει σχεδόν αυτόματα πως είναι οι «καλοί», οι «σωστοί» και οι «ηθικοί», ενώ το αντίπαλο δέος είναι το «κακό». Βέβαια, στην πορεία του έπους, αυτή η μανιχαϊστική οπτική αμβλύνεται, καθώς και οι ήρωές μας κάνουν λάθη και αδικίες, οι οποίες όμως είτε γίνονται από άγνοια, είτε πληρώνονται στο τέλος.

Το έπος ξεκινάει με το πόλεμο του Χαλίφη εναντίον του Σασούν, ενός πόλεμου αιματηρού, που όμως λύνεται με ένα ακόμη κοινό μοτίβο σε τέτοιου είδους έπη: Ο Χαλίφης παντρεύεται την πριγκιποπούλα του Σασούν, την Τσοβινάρ-Χατούν, η οποία τον δέχεται για άντρα της προκειμένου να σώσει το βασίλειο. Τόσο ο γάμος μεταξύ των δύο αντίπαλων στρατοπέδων, όσο και η θυσία της ηρωίδας για το καλό του λαού της – πόσο μάλλον όταν η ίδια είναι χριστιανή και ο άντρας της μωαμεθανός – είναι στοιχεία που τα συναντούμε σε κλασικά και μεσαιωνικά κείμενα.

Η γέννηση των δύο ηρώων, Σανασάρ και Μπαγντασάρ, δεν θα μπορούσε να προέρθει από αυτόν τον γάμο, καθώς το να έχουν αραβικό αίμα θα θόλωνε τις σαφείς διακρίσεις μεταξύ καλού και κακού. Ταυτόχρονα ως ήρωες, ως όντα με υπεράνθρωπη δύναμη, ταχύτητα και εκτόπισμα, οφείλουν σχεδόν να έχουν μια μαγική/θεϊκή καταγωγή. Αυτό που στις πολυθεϊστικές αφηγήσεις, ο ήρωας είναι γιος κάποιου θεού, στην μονοθεϊστική Αρμενία γίνεται μαγική πηγή, από την οποία μένει έγκυος η Τσοβινάρ. Η «παρθενογένεση» του Σανασάρ και του Μπαγντασάρ εξυπηρετεί και την συνέχιση της πλοκής. Παρόλο που ο Χαλίφης τα μεγαλώνει ως παιδιά του, η πραγματική αφοσίωση των δύο παραμένει στο Σασούν.

Δεν θα μπορούσε να υπάρχει μεσαιωνικό έπος χωρίς ένα μαγικό αντικείμενο και χωρίς ένα ζώο που μιλάει. Ήδη από την αρχή του βιβλίου, ο Σανασάρ κερδίζει από τα βάθη του ωκεανού το Σπαθί-Αστραπή και το μαγικό άλογο Τζιαλαλί, το οποίο άλογο διαθέτει ανθρώπινη φωνή. Τα μαγικά αντικείμενα, ως κοινό μοτίβο πολλών επικών αφηγήσεων, δεν δρουν μόνο ως μια ευφάνταστη πινελιά στο έργο. Παρόλη την ενίσχυση του φανταστικού χαρακτήρα του έπους, κάνοντάς το πιο ελκυστικό και ενδιαφέρον, λειτουργούν ως την επιβεβαίωση και την επικύρωση του στάτους του ήρωα. Ο Σανασάρ με το σπαθί και το άλογο αποδεικνύεται πως είναι ο εκλεκτός, ο εξαίρετος άνδρας που θα σώσει το Σασούν και που η ιστορία του αξίζει να γίνει έπος.

Όπως και σε παλαιότερους μύθους, οι ήρωές μας κάνουν ανδραγαθήματα από πολύ νέοι και κατά κύριο λόγο σκοτώνουν άγρια θηρία, όπως λιοντάρια και δράκους. Ο Μγκέρ για παράδειγμα σκοτώνει ένα λιοντάρι, κάτι που του προσδίδει τον τίτλο «λιονταροξεσχιστής». Στην μάχη με το λιοντάρι – που έχει πολλά κοινά με τον μύθο του Ηρακλή και του λιονταριού της Νεμέας – ο Μγκερ είναι μόλις δεκαπέντε ετών και το σκοτώνει χωρίς να χρησιμοποιήσει όπλο, μόνο με τα χέρια του.

Βέβαια, οι ηρωικές αξίες δεν φαίνονται μόνο όταν ο ήρωας κερδίζει και αποδεικνύει την αξία του, αλλά ακόμη και όταν τα βρίσκει σκούρα. Όταν ο Μγκερ μονομαχεί με τον Μσρα Μελίκ, το κείμενο αναφέρει πως ο Μγκερ ήταν αυτός που χτυπούσε με δύναμη και ανδρεία, σε αντίθεση με τον Μελίκ που χτυπούσε περισσότερο με πονηριά. Η αντίθεση αυτή, πως ο ήρωας είναι αξεπέραστος στην δύναμη και μπορεί κάποιος να τον νικήσει μόνο με την πονηριά – όπως για παράδειγμα στον μύθο του Σαμψών, τον οποίο θα δούμε και αργότερα – είναι χαρακτηριστική των ηθικών αρχών. Η πονηριά και εξυπνάδα είναι κόλπα «άτιμα» και δεν ταιριάζουν στο ηρωικό χαρακτήρα του Μγκερ, που ως ο «καλός» χρησιμοποιεί έντιμα μόνο την δύναμή του. Βέβαια, η πονηριά του Μελίκ δεν είναι ικανή να τον νικήσει, έτσι αναγκάζεται να συμφιλιωθεί μαζί του, να του χαρίσει ό,τι του χρωστάει, με τον όρο να είναι σύμμαχός του στην μάχη και αν πεθάνει κάποια στιγμή, να παντρευτεί την χήρα του.

Όπως πολλοί ήρωες στην παγκόσμια λογοτεχνία, έτσι και ο Μγκερ ξελογιάζεται. Όταν ο Μσρα-Μελίκ πεθαίνει, η γυναίκα του, η Ισμίλ καλεί τον Μγκέρ στο παλάτι για να εκπληρώσει τον όρκο του. Παρά τις προτροπές της γυναίκας του, της Ντεχτσούν, που ως γυναίκα αποτελεί την στερεοτυπική φωνή της σύνεσης, ο Μγκερ πηγαίνει. Η Ισμίλ, ως άλλη Δαλιδά, ξελογιάζει τον Μγκερ, και μένει έγκυος, ενώ ο Μγκερ γυρνάει ντροπιασμένος στο Σασούν. Το ίδιο ακριβώς μοτίβο βλέπουμε και στην περίπτωση του Δαβίδ, τον οποίο προσπαθεί να ξελογιάσει η γυναίκα του Φωνακλά Οβάν. Σε αντίθεση με τον Μγκερ, ο οποίος υποκύπτει – δείχνοντας έτσι τον αθώο αλλά αδύναμο χαρακτήρα του – ο Δαβίδ αντιστέκεται στο πέσιμο της Σαριέ και δεν ενδίδει στις προκλήσεις της.

Τέλος, ο τελευταίος της γενιάς των Σασούνιων, ο Μγκερ ο νεότερος, αφού κλείσει κι εκείνος τον κύκλο των ανδραγαθημάτων του, σκίζει έναν βράχο και μπαίνει μέσα του μαζί με το μαγικό σπαθί και το μαγικό άλογο και κλείνεται εκεί, χωρίς να πεθαίνει ποτέ. Σύμφωνα με το κείμενο, δύο φορές το χρόνο (το Ψυχοσάββατο και της Αναλήψεως) ο βράχος ανοίγει και βγαίνει από μέσα ο Μγκερ, ο οποίος θα επιστρέψει πραγματικά πίσω στην γη, όταν το κακό ηττηθεί για πάντα. Αυτό το μοτίβο της «Επιστροφής του Βασιλιά» το βλέπουμε σε πάρα πολλές παραδόσεις, από τον βασιλιά Αρθούρο και τον θρύλο του Άβαλον, μέχρι και τον δικό μας μαρμαρωμένο βασιλιά.

Ο Δαβίδ ο Σασούνιος αξιοποιεί ακόμη πολλά μοτίβα και αρχέτυπα, αλλά για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου θα σταθούμε σε αυτά. Στόχος δεν είναι να δώσουμε μια λεπτομερή περιγραφή του βιβλίου, αλλά να εστιάσουμε στην σημασία που έχουν αυτά τα μοτίβα και κατ’ επέκταση ο ίδιος ο Δαβίδ ο Σασούνιος για εμάς σήμερα.

Η ομορφιά του Δαβίδ του Σασούνιου δεν βρίσκεται στην πρωτοτυπία, ούτε στον τρόπο με τον οποίο ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα κείμενα. Το ακριβώς αντίθετο. Ο Δαβίδ ο Σασούνιος αναλαμβάνει την αξία του δυνάμει της συγγένειας του με όλα τα κείμενα με τα οποία μοιράζεται τα μοτίβα και τα αρχέτυπα. Το κείμενο αναδεικνύει με τον πιο εμφατικό και συμπυκνωμένο τρόπο την ομορφιά της συγγένειας, την ομορφιά στα στοιχεία που ξεπερνούν τον χρόνο και την γεωγραφική έκταση.

Αν για τον Σλόφσκι το ζητούμενο ήταν η ανοικείωση που προκαλεί το κείμενο στον αναγνώστη, στον Σασούνιο ανακαλύπτουμε την ουσία και την αξία της οικειότητας. Αντιλαμβανόμαστε πως το ξένο είναι στην πραγματικότητα οικείο και πως υπάρχουν στοιχεία τα οποία μας είναι γνώριμα από τα δικά μας λαϊκά έπη, τα κλασικά έπη και τις ιστορίες της Παλαιάς Διαθήκης. Η διακειμενικότητα που αναπτύσσει ο Σασούνιος είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, αλλά πιστεύω πως δεν εξαντλείται απλώς σε μια αντιγραφή ή σε ένα διάλογο μεταξύ κειμένων.

Ο λόγος που πιστεύω πως αυτά τα στοιχεία είναι εμφανή στον Σασούνιο δεν είναι απλώς η διαχρονικότητά τους – δηλαδή η φυσική αντοχή τους απέναντι στον χρόνο – αλλά η οικουμενικότητά τους, δηλαδή πως είναι στενά συνυφασμένα με την ίδια την εμφάνιση του ανθρώπινου πολιτισμού. Ο εξωτερικός εχθρός ως συνεκτικό συστατικό της κοινοτικής ομάδας, ο εκλεκτός που είναι προορισμένος από την μοίρα/φύση/θεό για το μεγαλείο, η πτώση του ήρωα είναι θέματα τα οποία εμφανίζονται σε φαινομενικά άσχετα κείμενα και σε φαινομενικά άσχετους λαούς μεταξύ τους, ακριβώς γιατί βασίζεται σε μια παράδοση βαθύτερη από την ιστορική πορεία αυτών των λαών και τις αποκλίσεις που παρουσιάζουν. Σίγουρα, ο Δαβίδ ο Σασούνιος είναι προϊόν της εποχής του και σίγουρα μέσα στο κείμενο μπορούμε να εντοπίσουμε τις πεποιθήσεις και τις αξίες της εποχής στην οποία γράφτηκε. Όμως το κείμενο καταφέρνει να υπερβεί τον ορίζοντα της εποχής του και να μην δεσμεύεται από αυτόν.

Είναι πραγματικά αξιοσημείωτο πως τέτοια εθνικά κείμενα που χαρακτηρίζουν και σημαδεύουν πολιτιστικά και πολιτισμικά έναν λαό αποτελούν ταυτόχρονα γέφυρες επικοινωνίας για όλους τους λαούς του κόσμου. Το ιδιαίτερο στοιχείο που κάνει ένα λαό, μια λογοτεχνία και μια παράδοση να ξεχωρίζει είναι σχεδόν το ίδιο στοιχείο που την κάνει να επικοινωνεί με όλες τις υπόλοιπες παραδόσεις και λογοτεχνίες. Ένα κοινό μοτίβο είναι αρκετό για να δούμε τον εαυτό μας μέσα από τον καθρέφτη του άλλου. Σε μια λυτρωτική κατά την γνώμη μου εμπειρία, αυτή η αναγνώριση του εαυτού στο άλλο, μας επιτρέπει να ανακαλύψουμε όχι μόνο το άλλο, αλλά και τον ίδιο μας τον εαυτό, να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να εξερευνήσει μονοπάτια τα οποία ίσως και να μην πίστευε πως ήταν διαθέσιμα, εξαιτίας της συνήθειας που μας επιβάλλει η ιστορία και η παράδοση.

Ο Δαβίδ ο Σασούνιος είναι μια ενδιαφέρουσα απόδειξη πως αυτό που μας χωρίζει στην πραγματικότητα είναι το ίδιο πράγμα που μας ενώνει και πως μέσα στην διαφορετικότητά μας παραμένουμε ουσιωδώς όμοιοι.

Ακολουθήστε μας

Οι πόλεμοι πάντα ξεκινούν για ένα μήλο!

Οι πόλεμοι πάντα ξεκινούν για ένα μήλο!

- γράφει ο Κώστας Θερμογιάννης - Πόλεμος δεν είναι τίποτα άλλο παρά η προσπάθεια επιβολής τής ισχυρότερης ορμής. Ορμής που πηγάζει από κάποιο ομολογημένο ή μη πόθο και εδράζεται πάντοτε πάνω στην υπεροπτική σιγουριά τής ισχύος, στρατιωτικής συνήθως αλλά εσχάτως...

Ιστορίες λογοκρισίας: Οδυσσέας, του Τζαίημς Τζόυς

Ιστορίες λογοκρισίας: Οδυσσέας, του Τζαίημς Τζόυς

  γράφει η Γεωργία Βασιλειάδου   Τον "Οδυσσέα" του Τζαίημς Τζόυς (James Joyce) τον γνώρισα στην 8η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης όταν οι εκδόσεις Κέδρος παρουσίαζαν την επανέκδοση της μετάφρασης του Σωκράτη Καψάλη που πρωτοκυκλοφόρησε το 1990. Ένα έργο...

Τα παιδιά που δεν γεννήθηκαν παιδιά

Τα παιδιά που δεν γεννήθηκαν παιδιά

- γράφει ο Κώστας Θερμογιάννης - Ο ‘δαίμων’ των αρχαίων Ελλήνων δεν είχε καμία απολύτως σχέση με αυτό που σήμερα αντιλαμβανόμαστε, ο διάβολος άλλωστε δεν είχε ακόμα εφευρεθεί! Ο ‘δαίμων εαυτού’ ήταν η θεότητα που ζούσε μέσα στον άνθρωπο για την ευημερία και την πρόοδό...

Γιατί ο Γκιλγκαμές

Γιατί ο Γκιλγκαμές

- γράφει ο Ανδρέας Αντωνίου - Πολλές φορές, όταν θέλουμε να μιλήσουμε για κάποιο λογοτεχνικό κείμενο ή για κάποιον συγγραφέα, το ερώτημα που μας απασχολεί είναι το ερώτημα περί της σημασίας τού για την σύγχρονη εποχή και τον σύγχρονο αναγνώστη. Αυτό το ερώτημα γίνεται...

Ιστορίες λογοκρισίας: Charles Baudelaire, «Τα Άνθη του Κακού»

Ιστορίες λογοκρισίας: Charles Baudelaire, «Τα Άνθη του Κακού»

- γράφει η Γεωργία Βασιλειάδου   Η συλλογή του Charles Baudelaire «Les fleurs du mal» (Τα Άνθη του Κακού), αποτελούμενο αρχικά από εκατό έμμετρα ποιήματα, θεωρείται σήμερα ένα κλασικό έργο, ένα αριστούργημα, κατά τους ειδικούς, της λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, που...

Ακολουθήστε μας στο Google News

Ακολουθήστε μας στο Google News

Διαβάστε κι αυτά

Ιστορίες λογοκρισίας: Charles Baudelaire, «Τα Άνθη του Κακού»

Ιστορίες λογοκρισίας: Charles Baudelaire, «Τα Άνθη του Κακού»

- γράφει η Γεωργία Βασιλειάδου   Η συλλογή του Charles Baudelaire «Les fleurs du mal» (Τα Άνθη του Κακού), αποτελούμενο αρχικά από εκατό έμμετρα ποιήματα, θεωρείται σήμερα ένα κλασικό έργο, ένα αριστούργημα, κατά τους ειδικούς, της λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, που...

Edith Sodergran

Edith Sodergran

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Edith Sodergran Η Σουηδική λογοτεχνία του 20ου αιώνα έχει αναδείξει μεγάλα ονόματα στον χώρο της ποίησης. Ιδιαίτερη θέση μέσα σε αυτόν κατέχει η Edith Södergran (1916-1923). Μια φιγούρα που η τραγικότητα της ασθενικότητάς της και – ως εκ...

Αρνητές λογοτεχνικών βραβείων

Αρνητές λογοτεχνικών βραβείων

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια επιστολή του καταξιωμένου και πολυγραφότατου συγγραφέα και ποιητή Θανάση Τριαρίδη προς το Υπουργείο Πολιτισμού[1], στην οποία εκφράζει την αντίθεσή του σε οποιαδήποτε μορφή βράβευσης (ως μη αντικειμενικής και άνευ ουσίας) και δη από...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου