Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, του Νίκου Καζαντζάκη

13.07.2021

σχόλια

Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά

Νίκος Καζαντζάκης

γράφει η Κάλλη Κωνσταντινοπούλου

 

Διάβασα πρώτη φορά το συγκεκριμένο βιβλίο, όταν ακόμα πήγαινα γυμνάσιο, περίπου σε ηλικία 14 χρονών και φτάνοντας στη τελευταία σελίδα αναφώνησα με ενθουσιασμό: «Τι ωραίο βιβλίο!». Τώρα, σε ηλικία 22 χρονών, ούσα απόφοιτη του τμήματος Φιλολογίας, ξανά διαβαίνοντας τον κόσμο του Καζαντζάκη συνειδητοποίησα πόσα περισσότερα κρύβονται πίσω από ένα απλώς «ωραίο βιβλίο». Αυτούς, λοιπόν, τους κρυμμένους -ή και όχι- ‘’θησαυρούς’’ θα ήθελα να κοινωνήσω σε αυτό το κείμενο.

Σε ηλικία περίπου 58 χρονών, τον Αύγουστο του 1941, ο Καζαντζάκης ξεκινάει τη συγγραφή του μυθιστορήματος εκείνου που θα τον κάνει γνωστό σε ολόκληρο κυριολεκτικά τον κόσμο. Με αρχικό τίτλο Το συναξάρι του Ζορμπά η τελική μορφή του ολοκληρώνεται το 1943. Με απλή υπόθεση και περιορισμένη δράση ο συγγραφέας αποτυπώνει την αποτυχημένη προσπάθεια του Αφεντικού να καταφέρει με αρχιεργάτη τον Ζορμπά, να επαναλειτουργήσει ένα παλιό λιγνιτωρυχείο στη γενέτειρα του Κρήτη και το χρονικό της βαθιάς φιλίας ανάμεσα σε αυτούς τους δύο αντίθετους άντρες.

Με εργαλεία του τις αλλεπάλληλες ένθετες μικροαφηγήσεις, το λαϊκότροπο ύφος, την εναλλαγή κωμικών και τραγικών στοιχείων και τη διαίρεση του μυθιστορηματικού χρόνου βάσει των εποχικών αλλαγών και των λαϊκών-θρησκευτικών εορτών, ο Καζαντζάκης χτίζει με ενδελεχή επιμέλεια τον κεντρικό άξονα του μυθιστορήματος: την αντίθεση- αντινομία. Ο Αφηγητής ως άνθρωπος των γραμμάτων, των βιβλίων, του γραψίματος- ένας κανονικός «χαρτοπόντικας», ένας απολλώνιος χαρακτήρας- έρχεται αντιμέτωπος με την αέναη πάλη ανάμεσα στη θέληση του ανθρώπου για ελευθερία και την οδυνηρή διαπίστωση του ανέφικτου αυτού του στόχου (Σαχίνης Α., 1967: 335-341). Μέσω του Ζορμπά, του ανθρώπου της δράσης, της ενεργητικότητας, της υλικότητας, προσπαθεί να διεισδύσει σε αυτόν τον κόσμο· να αφήσει στην άκρη (προσωρινά ή μόνιμα;) τα χαρτιά του και να γευτεί το νέκταρ της διονυσιακής χαράς που έχει να τού προσφέρει ο γέρος αυτός αρχιεργάτης.

Ο συγγραφέας με πίστη, απόλυτη ευχέρεια και ακατεύναστη ροή του λόγου εξελίσσει τη βασική αυτή αντίθεση στην υπέρτατη αντινομία -και κατά τη γνώμη μου τη πιο ουσιώδη- της τελικής μετατροπής των αφηγήσεων σε βιβλίο που εν τέλει αφηγείται το γράψιμο ενός βιβλίου! Ο Αφηγητής προσπαθεί να διώξει τον ‘’χαρτοποντικισμό’’ του αλλά το αναπόδραστο της μοίρας (;), του σκοπού ζωής του, της ψυχής του ίσως, τον οδηγεί στη συγγραφή ενός βιβλίου για την προσπάθεια απόδρασης του από αυτό! Το σχετικό της πάλης για ελευθερία!

Σε επόμενη ανάλυση, οι χαρακτήρες του Καζαντζάκη -οι βασικοί τουλάχιστον- (ο Αφηγητής, ο Ζορμπάς, η Μαντάμ Ορτάνς και η χήρα Σουμερλίνα) είναι διαμορφωμένοι με απόλυτη ακρίβεια και μεράκι -θα τολμήσω να προσθέσω. Για τον Ζορμπά, ως σύμβολο διαχρονικό και οικουμενικό, θα προσθέσω τα λόγια του ίδιου του Καζαντζάκη: «ανόθευτος από τα συστήματα ελέγχου και πειθαρχίας που επιβάλλει ο πολιτισμός στο υποκείμενο […] λύνει με το ένστικτο του τα πολύπλοκα και ‘’άλυτα’’ προβλήματα και η καρδιά του δεν έχει χάσει την ‘’αρχέγονη’’ παληκαριά της»[1]. Από την άλλη μεριά, οι γυναίκες διαγράφονται εξίσου επιμελώς, αναδεικνύοντας τη διαφορετικότητα τους από τον κλειστό κύκλο της συντηρητικής Κρήτης· δύο γυναίκες που βιώνουν την κοινωνική απόρριψη, εναποθέτουν τις ελπίδες τους στους δύο αυτούς άντρες και πεθαίνουν σε εχθρικό περιβάλλον.

Όλα τα παραπάνω είναι ακριβώς αυτά τα στοιχεία, οι πρωτογενείς πηγές που χρειάζεται ο Καζαντζάκης για να φιλοτεχνήσει με τον πιο κομψό, απλό και συνάμα εντυπωσιακό τρόπο, έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος έρχεται διαρκώς αντιμέτωπος με τις αντιθέσεις της ψυχής του αλλά εν τέλει νιώθει ασφαλής να ξαποστάσει στο πλευρό ενός γέρου ‘’σοφού’’.

Θα ήθελα να κλείσω το κείμενο αυτό με την διατύπωση, ενός από τους μεγαλύτερους μελετητές της λογοτεχνίας, του Roderick Beaton, για τον Καζαντζάκη: «Η μεγάλη ευφυΐα του Καζαντζάκη είναι η ευχέρειά του στον αφηγηματικό λόγο. Είναι γεννημένος αφηγητής. Έχει μια ροή του λόγου αφάνταστη, απαράμιλλη στην ελληνική λογοτεχνία, αλλά και στην παγκόσμια, είναι λίγοι αυτοί που θα μπορούσαν να τον ανταγωνιστούν στον τομέα αυτό. Αυτό είναι το ένα. Η δομή των πλοκών επίσης. Ξέρει πάρα πολύ καλά […] όσο λίγοι Έλληνες πεζογράφοι τουλάχιστον της γενιάς του, να σχηματίζει μια πλοκή με δομή, με χαρακτήρες, με σασπένς- αυτό το απαραίτητο συστατικό της αφήγησης. Το άλλο είναι οι δραματικές συγκρούσεις προσώπων και ιδεολογιών».[2]

_____

[1] Πολίτη, Τζίνα. 2001. Η Ανεξακρίβωτη σκηνή: Δοκίμια για τους Ν. Καζαντζάκη, Α. Τερζάκη, Μ. Καραγάτση, Σ. Τσίρκα- Λ. Ντάρρελ, Γ. Πάνου, Ρ. Γαλανάκη, Γ. Κιουρτσάκη, Δ. Δημητριάδη, «Η ιδεολογία της αυθεντικότητας και ο Ζορμπάς του Καζαντζάκη», Αθήνα: Άγρα, σσ.15-47: 33-34.

[2] Bien Peter, Beaton Roderick & Ευθυμίου Πασχάλης. 2007. «Η μεγάλη ευφυΐα του Καζαντζάκη είναι η ευχέρειά του στον αφηγηματικό λόγο», περ. Κ, τχ.15, Νοέμβριος 2007, σσ.27-37:31-32

Ακολουθήστε μας

Φρίντριχ, ένας σπουδαίος ντετέκτιβ, του Philip Kerr

Φρίντριχ, ένας σπουδαίος ντετέκτιβ, του Philip Kerr

Οι περισσότεροι γνωρίζουν τον Philip Kerr ως έναν από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της αστυνομικής νουάρ λογοτεχνίας, αλλά η ταλαντούχα πένα του «γέννησε» και αρκετά παιδικά βιβλία. Το Φρίντριχ, ένας σπουδαίος ντετέκτιβ είναι ένα από αυτά, καθώς επίσης και το...

Η τέλεια ζωή, της Nuala Ellwood

Η τέλεια ζωή, της Nuala Ellwood

Η Άιρις Λόσον είναι μια γυναίκα που περνά την ώρα της κοιτάζοντας σπίτια που δεν πρόκειται ν’ αγοράσει. Ή μήπως μισεί όσα αντικρίζει με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να ξεσπάσει τον θυμό της; Τι σχέση έχει με τη Βανέσα Άνταμς; Σκότωσε ή όχι τον Τζέφρι Ρίβερς; Τι συνέβη...

Ακολουθήστε μας στο Google News

Ακολουθήστε μας στο Google News

Επιμέλεια άρθρου Ομάδα σύνταξης

Επιμέλεια άρθρου

Διαβάστε κι αυτά

Η τέλεια ζωή, της Nuala Ellwood

Η τέλεια ζωή, της Nuala Ellwood

Η Άιρις Λόσον είναι μια γυναίκα που περνά την ώρα της κοιτάζοντας σπίτια που δεν πρόκειται ν’ αγοράσει. Ή μήπως μισεί όσα αντικρίζει με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να ξεσπάσει τον θυμό της; Τι σχέση έχει με τη Βανέσα Άνταμς; Σκότωσε ή όχι τον Τζέφρι Ρίβερς; Τι συνέβη...

Γη που χάνεται, της Julia Phillips

Γη που χάνεται, της Julia Phillips

- γράφει η Λεύκη Σαραντινού - Αν ένα βιβλίο δεν είναι τελικά παρά η αίσθηση που σου αφήνει, τότε η Γη που χάνεται, σου αφήνει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο την αίσθηση της απέραντης ομορφιάς και του μεγαλείου της φύσης, της μοναχικότητας και της απομόνωσης, του...

Το ‘Κελί του Θανάση Χατζόπουλου

Το ‘Κελί του Θανάση Χατζόπουλου

_ γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης - Η ποιητική συλλογή του Θανάση Χατζόπουλου που εν προκειμένω, φέρει τον τίτλο ‘Το Κελί,’ κυκλοφόρησε το 2000 από τις εκδόσεις ‘Το Ροδακιό,’ σε μία καλαίσθητη έκδοση. Το περιεχόμενο της ποιητικής συλλογής συγκροτείται από ευδιάκριτες...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου