Select Page

Η βιβλική αδελφοκτονία στο «Όνειρο της Κασσάνδρας» του Γούντι Άλεν

Η βιβλική αδελφοκτονία στο «Όνειρο της Κασσάνδρας» του Γούντι  Άλεν

 

Το όνειρο της Κασσάνδρας (2007), αποτελεί μια εξαιρετικά πιστή αλληγορία του μύθου των Κάιν και Άβελ, με πρωταγωνιστές δύο αδέρφια, τους Τέρι (Κάιν – Colin Farrell) και Ίαν (Άβελ – Ewan McGregor), που ευθύς εξαρχής σκιαγραφούνται με τα χαρακτηριστικά των βιβλικών τους μεταφορικών αντιστοίχων, μολονότι ο Άλεν φροντίζει από την πρώτη κιόλας σκηνή να άρει το δυσοίωνο σημαινόμενο του τίτλου, με το να δείχνει τα δύο αδέρφια να ονομάζουν έτσι («όνειρο της Κασσάνδρας») το σκάφος που αγοράζουν, από το όνομα του αλόγου που μόλις είχε χαρίσει στον Τέρι τη νίκη στον ιππόδρομο. Σύμφωνα με το βιβλικό κείμενο, ο Κάιν ήταν αγρότης και ο Άβελ βοσκός. Στην ταινία, ο Τέρι περιγράφεται ως ένας νέος χωρίς ανησυχίες και φιλοδοξίες, που έχει «ριζώσει» με τη γυναίκα του στο Λονδίνο και προσπαθεί να μαζέψει χρήματα για να αγοράσει σπίτι και να ανοίξει ένα κατάστημα με αθλητικά είδη, περιοριζόμενος έτσι ακόμη περισσότερο στα όρια της έννοιας της ιδιοκτησίας. Αντίθετα, ο Ίαν είναι γεμάτος όνειρα και φιλοδοξίες φυγής από το Λονδίνο και από το εστιατόριο του πατέρα του, ενώ βάζει μπροστά διάφορα επενδυτικά σχέδια με απώτερο στόχο να πάρει το κορίτσι του, την Άντζελα, και να πάνε στην Καλιφόρνια. Πιστή επίσης στον βιβλικό μύθο είναι η σκιαγράφηση των χαρακτήρων σχετικά με τη σχέση μεταξύ των δύο αδερφών, αφού στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται ότι ο Άβελ ήταν πιο ικανός και είχε τον Κάιν υποχείριό του, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τους Ίαν και Τέρι.

Οι υπόλοιποι χαρακτήρες της ταινίας ανάγονται επίσης σε συμβολισμούς των βιβλικών προσώπων που σχετίζονται με την ιστορία της αδελφοκτονίας. Σύμφωνα με μια ιουδαϊκή εκδοχή του μύθου, ο Άβελ είναι γιος του Αδάμ, όχι όμως και ο πρωτότοκος, ο Κάιν. Αυτός δεν είναι γιος ανθρώπου. Όταν γεννιέται, το πρόσωπό του ακτινοβολεί αγγελικά, διότι είναι γιος Αγγέλου. Μέσα του κουβαλά τη μοίρα τού πατέρα του, την υπερήφανη στάση της εξέγερσης του Αρχάγγελου Σαμαήλ απέναντι στον Δημιουργό, που δεν ήθελε να συμμορφωθεί λατρεύοντας τον άνθρωπο, κατά την εντολή του Δημιουργού, μα πρόβαλλε την υπερηφάνεια της ανωτερότητάς του και αρνήθηκε τα κατώτερα πλάσματα της Δημιουργίας: «Μερικοί λένε ότι ο Όφις της Εδέμ ήταν ο Σατανάς μεταμορφωμένος: δηλαδή ο Αρχάγγελος Σαμαήλ. Εξεγέρθηκε την Έκτη Μέρα, εξαιτίας της ζήλιας που τον κυρίεψε όταν ο Θεός διέταξε όλες τις στρατιές του Ουρανού να λατρέψουν τον Αδάμ. Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ συμμορφώθηκε χωρίς καθυστέρηση, αλλά ο Σαμαήλ είπε: “Δεν θα λατρέψω κανένα κατώτερο πλάσμα! Όταν ο Αδάμ δημιουργήθηκε, εγώ ήδη ήμουν τέλειος. Ας με λατρεύει εκείνος!” Οι άγγελοι του Σαμαήλ συμφώνησαν, κι ο Μιχαήλ τους προειδοποίησε: “ Να φοβάστε την οργή του Θεού!” Ο Σαμαήλ απάντησε: “Αν ο Θεός οργιστεί, εγώ θα στήσω ένα θρόνο πάνω από τ’ αστέρια και θα ανακηρύξω τον εαυτό μου Ύψιστο!”»[1] Γι’ αυτόν τον λόγο, ο Θεός τον κατακρήμνισε, τον πέταξε έξω από τον ουρανό μαζί με τους Αγγέλους του. Το όνομα του Σαμαήλ σημαίνει «Δηλητήριο του Θεού».[2] Αυτού, λοιπόν, του Αρχάγγελου - Σατανά γιός είναι ο Κάιν. Ο βιβλικό μύθος έχει ως εξής: «Μερικοί λένε ότι ο Σαμαήλ μεταμορφώθηκε σε Όφι και ότι, αφού μνησίκακα έπεισε τον άντρα να φάει από το Δέντρο της Γνώσεως, έκανε με την Εύα τον Κάιν, μολύνοντας έτσι όλους τους απογόνους της από την επακόλουθη ένωσή της με τον Αδάμ […]. Σύμφωνα με ορισμένες αφηγήσεις, ο Σαμαήλ ποτέ του δεν πλάγιασε με την Εύα πριν αυτή πλαγιάσει με τον Αδάμ. Ο Θεός στην αρχή προόριζε τον Σαμαήλ να κυβερνήσει τον κόσμο, αλλά εκείνος, βλέποντας τον Αδάμ και την Εύα να ζευγαρώνουν, γυμνοί και ασύστολοι, ζήλεψε. Και τότε ορκίστηκε: “Θα καταστρέψω τον Αδάμ, θα παντρευτώ την Εύα και θα κυβερνήσω στ’ αλήθεια”. Αφού περίμενε ωσότου ο Αδάμ πλαγιάσει με τη Εύα και αποκοιμηθεί, πήρε τη θέση του Αδάμ. Η Εύα του δόθηκε και συνέλαβε τον Κάιν […]. Επειδή το παιδικό πρόσωπο του Κάιν ακτινοβολούσε αγγελικά, η Εύα κατάλαβε πως ο Αδάμ δεν ήταν ο πατέρας του και, μέσα στην αθωότητά της, φώναξε: “Συνέλαβα έναν άνθρωπο από τον Γιαχβε!”».[3]

Έτσι, η καταγωγή του Κάιν προκαθορίζει το ριζικό του, τη μοίρα του να είναι απόβλητος της γης (και όντως ως περιθωριακός σκιαγραφείται ο Τέρι στην ταινία· τζογαδόρος, με προβλήματα αλκοολισμού και εθισμού σε ναρκωτικές ουσίες), ως κληρονόμος του εκπεσόντος Αγγέλου. Ωστόσο, ο Θεός, μας προειδοποιεί η αφήγηση, προόριζε τον Σαμαήλ να κυβερνήσει τη γη. Τώρα, στο θείο σχέδιο και στην προοπτική είναι ο γιός του που θα κυβερνήσει μετά την πτώση του πατέρα. Η μοίρα του Κάιν είναι πλέον η εξουσία.

Στην ταινία, η μορφή του Σαμαήλ δραματοποιείται στο πρόσωπο του θείου Χάουαρντ, αδερφού της μητέρας των παιδιών Ντόροθι, που σκιαγραφείται ως άπληστος, υπερόπτης, εκείνος που έχει απαρνηθεί την οικογένεια για να πάει να ζήσει στο Λος Άντζελες, και ανάγεται στη δαιμονική φιγούρα που ανταγωνίζεται τον σύζυγό της Μπράιαν, τόσο ως Δημιουργό όσο και ως Αδάμ (φυσικό πατέρα των Ίαν και Τέρι). Δεν είναι τυχαίο ότι στην ταινία ο Αρχάγγελος-Σατανάς εμφανίζεται να έχει «αιμομικτικό» δεσμό με την Εύα (την Ντόροθι ως μητέρα των παιδιών), ότι η Ντόροθι παρουσιάζεται πάντα να τον εκθειάζει τονίζοντας πόσο όμορφος και σπουδαίος είναι, ότι ο Μπράιαν έχει όντως μια ανταγωνιστική σχέση μαζί του, ενώ η σχέση του Χάουαρντ με τον Τέρι παρουσιάζεται στενότερη από όσο με τον αδερφό του, όπως και εκείνη του Μπράιαν με τον Ίαν στον οποίο μάλιστα ομολογεί ενοχικά πως έχει ιδιαίτερη αδυναμία (θυμίζουμε, ο Τέρι, ως Κάιν, δεν είναι δικό του παιδί).

Ο θείος Χάουαρντ ενσαρκώνει τη σατανική διάσταση του Σαμαήλ όταν διατάσσει στα δύο αγόρια τον φόνο του λογιστή του (για τον οποίο εμφανίζεται πολύ πιο πρόθυμος ο Ίαν, προκειμένου να «κληρονομήσουν» μέρος της περιουσίας του), και ανάγεται εν τέλει στη φιγούρα του Θεού, από ανταγωνιστή σε αντικαταστάτη του Δημιουργού - Πατέρα, εντέλλοντας στον Ίαν τη δολοφονία του Τέρι (με τον φόβο ότι θα αποκαλύψει το έγκλημα). Στο βιβλικό κείμενο, ο φόνος του Άβελ αποτελεί όντως μια συνωμοσία του Θεού. Ο Κάιν, ο καταραμένος από τον Θεό να είναι αλήτης και περιθωριοποιημένος, ήταν το ανίσχυρο θύμα που μετετράπη αίφνης σε θύτη, επειδή η συνωμοσία απέτυχε και επειδή ο Θεός οργίστηκε εξαιτίας της αποτυχίας. Η αφήγηση του σχετικού κειμένου έχει ως εξής: «Ο Άβελ, που ήταν ο δυνατότερος από τους δύο, είχε τον Κάιν υποχείριο. Ο Θεός παρότρυνε τον Άβελ να σκοτώσει τον Κάιν, λέγοντας: “ Μην λυπάσαι αυτόν τον αμαρτωλό!” Όταν όμως ο Κάιν άρχισε να κλαίει και να φωνάζει, “Αδελφέ, συγχώρα με: Μόνο οι δυο μας είμαστε στον κόσμο, και τι θα πουν οι γονείς μας αν σκοτωθώ;” Ο Άβελ φάνηκε σπλαχνικός και χαλάρωσε τη λαβή του. Τότε ο Θεός είπε: “Αφού τον λυπήθηκες, πρέπει να πεθάνεις εσύ”, Οπότε ο Κάιν σηκώθηκε, άρπαξε ένα σουβλερό καλάμι και, μην ξέροντας πού βρίσκονται τα ζωτικά όργανα, τρύπησε τον Άβελ παντού, αρχίζοντας από τα χέρια και τα πόδια του».[4]

Αφού, λοιπόν, ο φόνος επιτελέσθηκε, ο Θεός, ο ηθικός αυτουργός του φόνου, έσπευσε να ρίξει την κατάρα του πάνω στο προμελετημένο θύμα του, τον Κάιν, αποενοχοποιώντας τον Εαυτό του και αφήνοντας τον φόνο να είναι μια υπόθεση του ανθρώπου και των γιών του ανθρώπου. Η κατάρα του Θεού πάνω στον Κάιν, λέει η αφήγηση, ήταν σκληρότερη και από τον φόνο: «Ο Θεός έριξε εφτά τιμωρίες πάνω στον Κάιν, που ήταν χειρότερες κι από τον Θάνατο: ένα επαίσχυντο κέρατο που έβγαινε από το μέτωπό του· την κραυγή “Αδελφοκτονία!” που την αντηχούσαν τα βουνά και οι κάμποι· μια παράλυση που τον έκανε να τρέμει σαν το φύλλο της λεύκας· μια αδηφάγο πείνα, που ποτέ δεν μπορούσε να ικανοποιηθεί· απογοήτευση σε κάθε του επιθυμία· ατέρμονη αϋπνία· κι ένα διάταγμα, κανένας να μην του συμπαρασταθεί αλλά ούτε και να τον σκοτώσει».[5] Στην ταινία, η έννοια του επαίσχυντου κέρατος και της κραυγής ως αναγνωριστικών του φονιά συμβολίζεται, κατά τον πρώτο φόνο του λογιστή, από την καταθλιπτική μανία που έπιασε τον Τέρι να τριγυρνάει και να λέει ότι είναι δολοφόνος, όταν πράγματι εμφανίζεται να πάσχει από αϋπνίες και από τρέμουλο (πιθανώς από την κατάχρηση αλκοόλ και ουσιών).

Το ερώτημα που εγείρει η αφήγηση σχετίζεται τόσο με το ριζικό του Κάιν μέσα σε αυτή την αδιανόητη σχέση μεταξύ Θεού και δημιουργημένου ανθρώπου, όπως και με τη φύση του φόνου και την ενοχή του φονιά. Γιατί ο Θεός συνωμοτεί για τον φόνο, και γιατί ο φόνος δημιουργεί έναν φονιά χωρίς πρόθεση, ένα θύμα που αναλαμβάνει όμως να επωμισθεί την ενοχή ενός φόνου τον οποίο άλλος σχεδίασε, άλλος επρόκειτο να εκτελέσει και άλλος στο τέλος τον επιτέλεσε; Ως γιος και κληρονόμος του Σαμαήλ, τον οποίο ο Θεός προόριζε να κυβερνήσει τον κόσμο, η μοίρα του Κάιν ήταν η εξουσία. Και ο φόνος αποτελεί το πέρασμα από την εξουσία του Θεού στην εξουσία του ανθρώπου. Με μια προσεκτικότερη ανάγνωση του μύθου, αποκαλύπτεται ότι ο Κάιν, μετατρεπόμενος ξαφνικά ακούσια από θύμα σε θύτη, φέρνει τον θάνατο σε έναν κόσμο για τον οποίο ο θάνατος είναι άγνωστος. Ούτε ο Αδάμ, ούτε η Εύα, ούτε ο Άβελ και ο Κάιν, οι μοναδικοί ενοικούντες αυτόν τον κόσμο, δεν γνωρίζουν τον θάνατο. Η συνομωσία του Θεού φαίνεται τώρα να έχει άλλη μία κρυφή προοπτική: τη δημιουργία του ανθρώπου από άνθρωπο μέσω της εμπλοκής του στο αναπόφευκτο πεπρωμένο του θανάτου. Διότι η δημιουργία του ανθρώπου αρχίζει από τότε που αρχίζει ο θάνατος – γεγονός που στην ταινία ενισχύεται από την υπόθεση της εγκυμοσύνης της Kate στο τέλος.

Σύμφωνα με την πλοκή, ο Ίαν, μετά την παρότρυνση του θείου Χάουαρντ, σχεδιάζει να σκοτώσει τον Τέρι πάνω στο σκάφος στα ανοιχτά, κάνοντάς το να φανεί σαν αυτοκτονία, και μετά από τον σπαρακτικό του δισταγμό, ο Τέρι του επιτίθεται στην προσπάθειά του να τον συνεφέρει και τον σκοτώνει από ατύχημα, ενώ στη συνέχεια αυτοκτονεί. Με το τέλος που δίνει ο Άλεν, η ιδέα της «τυφλότητας» του ανθρώπινου πεπρωμένου συμβολίζεται από την υπόθεση του ατυχήματος, ενώ η έννοια του σκληρού πεπρωμένου των Κάιν και Άβελ αναδιπλασιάζεται με την υπόθεση της αυτοκτονίας (εκεί όπου πράγματι θύτης και θύμα ταυτίζονται). Παρά την πιστή στη βιβλική αφήγηση εξέλιξη της πλοκής και σκιαγράφηση της αλληγορίας των χαρακτήρων, ο σκηνοθέτης είχε αφήσει εξ αρχής να διαφανούν άλλωστε κάποιοι λεπτοί υπαινιγμοί αυτής της τονισμένης στο τέλος εναλλαξιμότητας των ρόλων των δύο αδερφών: Αν και υπήρξαν αόριστες υποθέσεις, ποτέ στην πραγματικότητα δεν μάθαμε ποιος ήταν ο πρωτότοκος, ο Τέρι ή ο Ίαν, ενώ το όνομα του Ίαν (που συμβολίζει τον Άβελ) θα μπορούσε να εκληφθεί ως ένας αφηρημένος αναγραμματισμός του ονόματος «Κάιν». Επιπλέον, σε κάποια στιγμή της πλοκής μαθαίνουμε ότι ο Τέρι (Κάιν) παίζει τρομπέτα, ενώ γενικά η έννοια του πνευστού παραπέμπει στον βοσκό (Άβελ). Από την άλλη, η επιλογή του τόπου του φονικού (και με το σημαινόμενο του τίτλου) σημασιοδοτεί τον θάνατο (και τον φόνο) ως την άλλη όψη του ονείρου (της αγοράς του σκάφους), του οράματος (αποκαλυπτικού;) του εγκόσμιου υποκειμένου.

Έτσι, με την έμφαση στο διπλό, τυφλό όσο και αναπότρεπτο πεπρωμένο των Κάιν και Άβελ (που παραπέμπει στους στίχους του Μπόρχες, «Μονάχα αίμα. / Κι ο θάνατος – πρώτη φορά. / Δε θυμάμαι αν ήμουν ο Άβελ ή ο Κάιν»[6]) το Δαιμονικό Ύψιστο ως έσχατη αποκαλυπτική μορφή του ιουδαϊκού κοσμοειδώλου ανάγεται σε συνολικό πεπρωμένο του ανθρώπινου υποκειμένου, στο αγωνιώδες πρόσωπο του Δημιουργού Άγγελου-Σατανά που θυσιάζει την αιωνιότητα για την ελευθερία τής κατάκτησης τής ανθρωπινότητας, τής μέσω τής σωτηριολογικής υπόσχεσης τού θανάτου του, δυνάμει θειότητάς του.

 

_

γράφει η Ειρήνη Σταματοπούλου

 

_____

[1] Ρόμπερτ Γκρέιβς, Ραφαέλ Πατάι, Οι εβραϊκοί μύθοι, σελ. 75,

[2] Ό.π., σελ. 76.

[3] Ό.π., σελ. 78.

[4] Ό.π., σελ. 84.

[5] Ό.π., σελ. 85.

[6] Από το Δεκαπέντε νομίσματα, «Γένεσις Δ΄, 8».

Μην ξεχνάτε πως το σχόλιό σας είναι πολύτιμο!

Επιμέλεια κειμένου

1 σχόλιο

  1. Αντώνης Παλπάνης

    Τι να γράψει κανείς μετά απ’ αυτήν την ανάλυση; Απλώς νομίζω ότι το σκάφος ονομάζεται “Το όνειρο της Κασσάνδρας” ακριβώς γιατί πάνω σ’ αυτό θα γίνει η κορύφωση της τραγωδίας. Επίσης, η εξωτερική εμφάνιση του λογιστή-θύματος αλλά και γενικά όλη η στάση του παραπέμπουν στον ίδιο το Γούντι Άλεν. Και μια απορία: Στο τέλος της ταινίας βλέπουμε τις φίλες των δύο αδερφών να διαλέγουν αμέριμνες ρούχα. Ένας ανέμελος γυναικείος κόσμος;

    Απάντηση

Υποβολή σχολίου

Ακολουθήστε μας!

Follows

Κερδίστε τα!

Ημερολόγιο 2018

Εγγραφείτε στο newsletter

Εκδηλώσεις

Φόρτωση περισσότερων

Διαγωνισμοί σε εξέλιξη

Υποβολή συμμετοχής!

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!