Select Page

Οδυσσέας Ελύτης – Τα Ρω του Έρωτα

Οδυσσέας Ελύτης – Τα Ρω του Έρωτα

 

elytisΌταν ο Ελύτης βγάζει το 1972 την ποιητική συλλογή του «Τα Ρω του Έρωτα», σίγουρα υπήρξε μια ομάδα κριτικών που παραξενεύτηκε. Ακόμη και σήμερα, κάποιος που μελετά το ποιητικό έργο του Ελύτη, δεν μπορεί παρά να νιώσει έκπληξη με την αλλαγή του πνεύματος στην συγκεκριμένη συλλογή. Στόχος αυτού του δοκιμίου είναι να σκιαγραφήσει την συλλογή καθώς και να ερμηνεύσει την νέα οπτική που προτείνει.

Όταν μιλάμε για το έργο του Ελύτη μας έρχονται στο μυαλό κυρίως τα ποιήματα που διδάσκονται στα σχολεία, δηλαδή εκείνα που προτείνονται από την ισχύουσα φιλολογική τάση. Το ευρύτερα γνωστό του έργο, «Το Άξιον Εστί», το οποίο μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη, είναι από τις πρώτες συνειρμικές σκέψεις που θα έκανε κάποιος, μαζί με τις άλλες ποιητικές του συλλογές πριν το ’72 αλλά και μετά, όπως το «Μονόγραμμα» ή το «Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας» ή το «Φωτόδεντρο και η Δέκατη Τέταρτη Όμορφιά».

Άλλες συνειρμικές σκέψεις πάνω στο πρόσωπο και στο έργο του Ελύτη: Ο Ελύτης ανήκει στο ρεύμα του υπερρεαλισμού, μαζί με τον Εμπειρίκο και τον Εγγονόπουλο. Χρησιμοποιεί ονειρικές εικόνες, ιδιάζοντες συμβολισμούς, ποιητικές περιγραφές. Τις περισσότερες φορές υπονοεί περισσότερα πράγματα, από όσα αναφέρει ρητά στο κείμενο του ποιήματος, κι έτσι έχει ανάγκη φιλολογικής ανάλυσης και ερμηνείας. Επιπλέον τα βιωματικά–αυτοβιογραφικά του στοιχεία είναι έκδηλα στο ποιητικό του έργο, κυρίως όσον αφορά τις μνήμες του από το ελληνοαλβανικό μέτωπο.

Παραδείγματα για τα παραπάνω υπάρχουν πάρα πολλά: Ποιήματα όπως η «Τρελή Ροδιά» ή ολόκληρο το «Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο», τα σχεδιάσματα του «Άξιον Εστί», ο «Ύπνος των Γενναίων», όλα δικαιολογούν, λίγο ή περισσότερο, τις ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Ελύτη.

Κι ξαφνικά έρχονται το 1972 (μόλις επτά χρόνια πριν το Νόμπελ) «Τα Ρω του Έρωτα». Προσωπικό σχόλιο: Η μέρα με την νύχτα.

Όλες οι προηγούμενες προσεγγίσεις του Ελύτειου έργου μοιάζουν να μην μπορούν να εντάξουν στην ερμηνευτική τους προσέγγιση αυτό το έργο, με αποτέλεσμα να βρίσκεται σε μια «φιλολογική εξορία». Στα «Τα Ρω του Έρωτα» δεν βρίσκουμε ούτε κρυμμένα νοήματα, ούτε παράξενους συμβολισμούς, ούτε υπερρεαλιστικά μοτίβα, ούτε αναφορές στην ιστορία και το πιο σημαντικό: Δεν βρίσκουμε την ανάγκη για φιλολογική ανάλυση.

Ξεκινώντας την συλλογή ερχόμαστε σε επαφή με ένα από τα πιο γνωστά (και μελοποιημένα) ποιήματα της συλλογής:

Του μικρού Βοριά παράγγειλα

   να 'ναι καλό παιδάκι

Μη μου χτυπάει πορτόφυλλα

   και στο παραθυράκι

Τι φιλολογική ανάλυση μπορεί να χρειάζεται αυτή η στροφή; Τι περισσότερο θα μπορούσε να προσθέσει ένας φιλόλογος; Ελάχιστα μόνο. Το ποίημα του Ελύτη ξενίζει. Μοιάζει να απεκδύεται την σοβαρότητα και την βαρύτητα των προηγούμενων συλλογών και πλέον γράφει ποίηση, η οποία μοιάζει με παιδικό ποιηματάκι ή με νανούρισμα.

Η παιδικότητα και πολλές φορές η εκμηδένιση του νοήματος σε αυτή την ποιητική συλλογή γίνεται ακόμη πιο έκδηλη, όταν βάζει ένα τριζόνι να μιλάει στον ίδιο, μια σκηνή που θυμίζει πολύ έντονα παραμύθια ή τους μύθους του Αισώπου:

Τρι και τρι τρι και τρι

    τι πικρή που 'ναι η ζωή

Τι γλυκιά και τι πικρή

    τρι και τρι και τρι και τρι

Μας εκπλήσσει το γεγονός πως ο Ελύτης, αυτός ο πολυβραβευμένος και σημαντικός ποιητής της σύγχρονης Ελλάδας, γράφει μια στροφή, όπου υπάρχει ο στίχος «τρι και τρι, τρι και τρι». Θα μπορούσε πολύ εύκολα, αν κάποιος έδινε το ποίημα αδιαμεσολάβητο θα μπορούσε να το μπερδέψει με κάποιο παιδικό τραγουδάκι του νηπιαγωγείου, όχι για ποίηση ενός νομπελίστα λογοτέχνη. Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί πως ο Ελύτης του «Άξιον Εστί» θα ήταν ο ίδιος Ελύτης του «Τριζονιού»;

Κάποιος θα μπορούσε να αντιπεί πως υπάρχουν κοινά μοτίβα στα «Τα Ρω του Έρωτα» και στο υπόλοιπο Ελύτειο έργο και θα είχε δίκιο. Η αγάπη για την θάλασσα και για το μοναδικό ελληνικό τοπίο βρίσκονται διάχυτα και σε αυτή την ποιητική συλλογή, ιδιαίτερα στο μέρος που επιγράφεται ως το «Θαλασσινό Τριφύλλι». Παρόλα αυτά θα έπρεπε, ακόμη και σε αυτή την περίπτωση να κάνουμε τον διαχωρισμό. Το νησιωτικό ελληνικό τοπίο υπάρχει με αυτόν τον τρόπο στο «Άξιον Εστί» του Ελύτη:

Και στη μέση της έσπειρε κόσμους μικρούς κατ' εικόνα
και ομοίωσή μου:

            Ίπποι πέτρινοι με τη χαίτη ορθή
            και γαλήνιοι αμφορείς
            και λοξές δελφινιών ράχες
η Ίος η Σίκινος η Σέριφος η Μήλος

Αλλά και με αυτό τον τρόπο στο «Ανάμεσα Σύρο και Τζια»

Ανάμεσα Σύρο και Τζια

μικρή φυτρώνει νεραντζιά
η μικρή μου η κοπελιά

 

Πόχει τις ρίζες στο βυθό

και τα κλαδιά στον ουρανό
το κορίτσι που αγαπώ

 

Και τα δύο αποσπάσματα έχουν την ίδια ελληνικότητα και έχουν ακριβώς το ίδιο τοπίο ως σκηνικό. Όμως ενώ στο πρώτο η ερμηνευτική προσέγγιση είναι πλούσια (οι αναφορές στο αρχαιοελληνικό παρελθόν αλλά και στη χριστιανική παράδοση είναι έκδηλες), στη δεύτερη περίπτωση μένουμε σιωπηλοί. Ακόμη και μορφικά τα ποίηματα απέχουν. Το πρώτο είναι σε ελεύθερο στίχο και χρησιμοποιεί κατά κύριον λόγω μεταφορές (τα νησιά ως αμφορείς ή ίπποι ή ράχες δελφινιών), ενώ στο δεύτερο ο λόγος είναι κυριολεκτικός και έχει ομοιοκαταληξία.

Θα μπορούσε κανείς να φέρει πολλά παραδείγματα για να επιβεβαιώσει την παιδικότητα, την αθωότητα, την παιχνιδιάρικη διάθεση της συλλογής. «Τα Κορίτσια του Ισπαχάν», «Το τετράδιο της μαθήτριας», «Τα όσα η μοίρα μου ‘γραφε», «Η ρουλέττα» είναι μόνο μερικά από αυτά.

Εκεί που Ελύτης φτάνει, κατά την γνώμη μου στο αποκορύφωμά του είναι στην «AlfaRomeo».

Θαύμασα τον Παρθενώνα

    και στην κάθε του κολόνα
    βρήκα τον χρυσό κανόνα

 

Όμως σήμερα το λέω

    βρίσκω το καλό κι ωραίο
    σε μια σπορ Alfa Romeo

Ο Ελύτης της ελληνικότητας, ο Ελύτης του «Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου» ξαφνικά συγκρίνει το σύμβολο του αρχαιοελληνικού πολιτισμού με μια άλφα ρομέο. «Είναι δυνατόν» θα έλεγε κάποιος; «Πλάκα μας κάνει»;

Ακριβώς αυτό, πιστεύω, πως είναι το εγχείρημα του Ελύτη. Σε αυτή τη συλλογή προσπαθεί να κάνει απλά ένα παιχνίδι, να παίξει με τις λέξεις, με τους ήχους, την ομοιοκαταληξία. Προσπαθεί να κάνει μια ελαφριά ποίηση που, αντί να πραγματεύεται σοβαρά και βαρυσήμαντα πράγματα (όπως πολύ συχνά κάνουν οι ποιητές), να ασχολείται με απλά, αστεία, καθημερινά συμβάντα, όπως μια άλφα ρομέο ή το κρεβάτι του μέσου ανθρώπου (τι λιγάκι, τι πολύ/ έχει κι ο φτωχός πουλί). Ακόμη και τα θέματα τον απασχολούν στο ευρύτερο έργο του, πλέον τα αντιμετωπίζει πιο εύθυμα, πιο αστεία, πιο ελαφρά.

dokimio2_bΑυτή η προσέγγιση εγείρει μια διαφορετική ιεράρχηση των αισθητικών αξιών στην ποίηση. Πλέον η βαθυστόχαστη, η σοβαρή, η πλήρης νοημάτων ποίηση δεν είναι μονόδρομος. Μια ποίηση ελαφριά, χαρούμενη, που διασκεδάζει με τον εαυτό της και με τον κόσμο, είναι εξίσου σημαντική και μπορεί να αξιώσει το ίδιο αισθητικό αποτέλεσμα με οποιαδήποτε άλλη ποίηση.

Ο Ελύτης στα «Τα Ρω του Έρωτα» υμνεί το παιχνίδι. Αυτό το παιχνίδι όμως δεν είναι κάτι ευτελές και απλό. Είναι υψίστης σημασίας. Ο Νίτσε στο «Τάδε έφη Ζαρατούστρα» μας συμβουλεύει να βρούμε εκείνη την σοβαρότητα με την οποία παίζαμε όταν ήμασταν παιδιά. Ακριβώς αυτή τη σοβαρότητα διαθέτουν και «Τα Ρω του Έρωτα».

Με μια επιπόλαιη και επιφανειακή ματιά, ο οποιοσδήποτε θα μπορούσε να ερμηνεύσει την συλλογή ως απλή και ανόητη και θα το είχε κάνει αν δεν την έγραφε ο καταξιωμένος τότε Ελύτης, αλλά κάποιος πρωτοεμφανιζόμενος. Όμως αυτή η επιφανειακότητα που μοιάζει να έχει η συλλογή, είναι στην πραγματικότητα πολύ βαθιά. Είναι εκείνη η αξία που έχει η ομορφιά ως μορφή, η απλότητα αλλά όχι απλοϊκότητα. Είναι εκείνη η αξία που έχει ένα ποίημα όταν στέκεται αυθύπαρκτο, χωρίς μια στρατιά φιλολόγων και ερμηνευτών που προσπαθούν να εκμαιεύσουν ένα νόημα, ώστε το ποίημα να αποκτήσει αξία.

Πιστεύω βαθιά πως η πραγματική αξία του Ελύτη ως ποιητή, βρίσκεται στο γεγονός πως μπορεί να δημιουργεί και στις δύο περιπτώσεις. Από την μια είναι ο σοβαρός και βαθυστόχαστος, ο υπερρεαλιστής που μπορεί να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα διαφορετικά και που επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Από την άλλη είναι ο απλός, ο παιδικός, ο ευχάριστος, ο διασκεδαστικός, του οποίου η ποίηση δεν έχει κανένα άλλο σκοπό από το να κάνει πλάκα, να διασκεδάσει τους άλλους, αλλά και να διασκεδάσει με τον εαυτό της. Και οι δύο περιπτώσεις έχουν την αξία τους, παρόλο που η δεύτερη πολλές φορές παραγκωνίζεται και παραγνωρίζεται για χάρη της πρώτης. Υπό αυτή την άποψη, το έργο του Ελύτη, ακόμη και σήμερα, μπορεί να μας φανεί χρήσιμο και πιο επίκαιρο από ποτέ.

 

του Ανδρέα Αντωνίου

Επιμέλεια κειμένου

1 σχόλιο

  1. Μάχη Τζουγανάκη

    Αυτός ο πανέμορφος ποιητής που γεμίζει τις καρδιές με ένα σωρό εικόνες έκανε μια πολύ όμορφη εισαγωγή όταν αποφάσισε να “παίξει”…στα ρω του έρωτα..θέλοντας να δικαιολογήσει την ορμή του – αν και δε χρειαζόταν –

    «Οι άγγελοι τραγουδάνε.
    Και οι ερωτευμένοι επίσης.
    Πίσω από κάθε ανάταση, από κάθε μεράκι, μια κιθάρα περιμένει έτοιμη να πάρει τα λόγια
    και να τα ταξιδέψει από χείλη σε χείλη. Δεν είναι λίγο αυτό.
    Είναι η χαρά να δίνεις χαρά στους άλλους, είναι αυτό που μας βαστάει στη ζωή.
    Γι΄ αυτό, κοντά στα ποιήματά μου, δοκίμασα να γράψω και μερικά τραγούδια, χωρίς να τα υποτιμώ καθόλου.
    Έτσι ή αλλιώς, μιλά κανείς για τα ίδια πράγματα που αγαπά, και από κει και πέρα το λόγο έχουν αυτοί που θα τ’ ακούσουν. Λένε πως το είδος έχει ορισμένους κανόνες. Δεν τους ξέρω και, πάντως, δεν ενδιαφέρθηκα ή δεν μπόρεσα να τους ακολουθήσω. Δουλεύει ο καθένας όπως νοιώθει.
    Και η θάλασσα είναι απέραντη, τα πουλιά μυριάδες, οι ψυχές όσες και οι συνδυασμοί που μπορούν να γεννήσουν οι ήχοι και τα λόγια, όταν ο έρωτας και το όνειρο συμβασιλεύουν…»

    απέραντη η θάλασσα του λόγου…απίστευτοι οι συνδυασμοί ….για τόσα…Ρω…

    Γοητευμένη θαυμάστρια..εδώ και είκοσι χρόνια…

    Απάντηση

Υποβολή σχολίου

Ερωτηματολόγιο 2017

Βοηθήστε μας να γίνουμε καλύτεροι!

Εγγραφείτε στο newsletter

Έλληνες εκδότες

Έλληνες εκδότες

Υποβολή συμμετοχής!

Ακολουθήστε μας!

Ακόλουθοι

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!