Οι μικροί γαλαξίες – Νικηφόρος Βρεττάκος

15.04.2021


γράφει η Άντια Αδαμίδου

Οι μικροί γαλαξίες

Του Νικηφόρου Βρεττάκου

Πᾶνε κι ἔρχονται οἱ ἄνθρωποι πάνω στὴ γῆ.
Σταματᾶνε γιὰ λίγο, στέκονται ὁ ἕνας
ἀντίκρυ στὸν ἄλλο, μιλοῦν μεταξύ τους.
Ἔπειτα φεύγουν, διασταυρώνονται, μοιάζουν
σὰν πέτρες ποὺ βλέπονται.
Ὅμως, ἐσύ,
δὲ λόξεψες, βάδισες ἴσα, προχώρησες
μὲς ἀπὸ μένα, κάτω ἀπ᾿ τὰ τόξα μου,
ὅπως κι ἐγώ: προχώρησα ισα, μὲς ἀπὸ σένα,
κάτω ἀπ᾿ τὰ τόξα σου. Σταθήκαμε ὁ ἕνας μας
μέσα στὸν ἄλλο, σὰ νάχαμε φτάσει.
Βλέποντας πάνω μας δυὸ κόσμους σὲ πλήρη
λάμψη καὶ κίνηση, σαστίσαμε ἀκίνητοι
κάτω ἀπ᾿ τὴ θέα τους –
Ἤσουν νερό,
κατάκλυσες μέσα μου ὅλες τὶς στέρνες.
Ἤσουνα φῶς, διαμοιράστηκες. Ὅλες
οἱ φλέβες μου ἔγιναν ἄξαφνα ἕνα
δίχτυ ποὺ λάμπει: στὰ πόδια, στὰ χέρια,
στὸ στῆθος, στὸ μέτωπο.
Τ᾿ ἄστρα τὸ βλέπουνε, ὅτι:
δυὸ δισεκατομμύρια μικροὶ γαλαξίες καὶ πλέον
κατοικοῦμε τὴ γῆ.

 

Ο Νικηφόρος Βρεττάκος (1912-1991) ήταν αναμφισβήτητα ένας εκ των κορυφαίων ποιητών της εποχής του, αλλά και τον επόμενων γενεών. Προτάθηκε τέσσερις φορές για το Βραβείο Νόμπελ, η έλλειψη του οποίου ωστόσο καθόλου δεν του στοίχισε, καθώς η συλλογή των διακρίσεων και των βραβείων που έλαβε καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής του, ήταν εξέχουσας σημασίας. Ο ίδιος, πέρασε μια ζωή γεμάτη εμπόδια, πολλές αλλαγές, πολιτικές συγκρούσεις, ανακατατάξεις, αστάθεια και μετακινήσεις, οι οποίες αποτυπώθηκαν ουκ ολίγες φορές στα έργα αλλά και στην ίδια την προσωπική εξέλιξη του και το συγγραφικό του στυλ. Συνοδοιπόροι και φίλοι στη ζωή του, είχαν υπάρξει σπουδαίες μορφές των Ελληνικών Γραμμάτων που δεν θα μπορούσαν παρά θετικά να τον επηρεάσουν στην πορεία του αλλά και στη διαμόρφωση της μοναδικής καλλιτεχνικής του πένας. Μεταξύ άλλων, ο Νικηφόρος Βρεττάκος συνάντησε προσωπικότητες όπως αυτή του Κωστή Παλαμά, του Άγγελου Σικελιανού ή του Στρατή Μυριβήλη.

Το έργο του έχει πολλές φορές κατηγοριοποιηθεί από μελετητές και φιλολόγους ανάλογα με την χρονική περίοδο κατά την οποία ο ποιητής γράφει. Οι θεματικές που χρησιμοποιεί ποικίλλουν πράγματι και ο τρόπος γραφής του, όπως και οι εικόνες του, εναλλάσσονται μαγικά από περίοδο σε περίοδο, χωρίς ωστόσο να χάνεται ούτε για μια στιγμή η μοναδικότητα που τον χαρακτηρίζει. Μια «φυσιολογική ροή και εξέλιξη από έτος σε έτος» θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως ακολούθησε ο τόσο σημαντικός αυτός ποιητής και η τέχνη του, η οποία, άλλοτε μέσω των γλυκών περιγραφών της και της αισιόδοξης οπτικής της και άλλοτε με την μελαγχολία και την ιδιαίτερη θλίψη που διακατέχει τον Βρεττάκο, όπως και άλλους σπουδαίους ποιητές του έρωτα και των ανθρωπίνων σχέσεων, τον κατατάσσει ψηλά στην λίστα των κορυφαίων Ελλήνων ποιητών όλων των εποχών.

Κύριο χαρακτηριστικό του Βρεττάκου, ήταν αναμφίβολα η φαντασία του και το ταλέντο του ως προς το να εκφράζει την τρυφερότητα και την ηρεμία μέσα από τις λέξεις αλλά και τον τρόπο που τις χρησιμοποιεί, κάνοντάς το αποτέλεσμα να μοιάζει ανεπιτήδευτο και σχεδόν αυθόρμητο, γεγονός που μπορεί κανείς εύκολα να διακρίνει και από το παρατιθέμενο έργο με τίτλο: «Οι μικροί γαλαξίες».

Υποδειγματικός τρόπος λυρικής γραφής, μουσικότητα, μοναδική χρήση του ανθρώπινου στοιχείου και της άμεσης απεύθυνσης αλλά και του φυσικού περιβάλλοντος που όμως περιπλέκονται στην ίδια ιστορία, είναι μερικά μόνον από τα χαρακτηριστικά στοιχεία του ποιήματος αυτού.

 

Πᾶνε κι ἔρχονται οἱ ἄνθρωποι πάνω στὴ γῆ.
Σταματᾶνε γιὰ λίγο, στέκονται ὁ ἕνας
ἀντίκρυ στὸν ἄλλο, μιλοῦν μεταξύ τους.
Ἔπειτα φεύγουν, διασταυρώνονται, μοιάζουν
σὰν πέτρες ποὺ βλέπονται.

 

Συναντήσεις ανθρώπων.

Καθημερινές, συνεχείς, αναπόφευκτες, ίσως, συναντήσεις ανθρώπων σε κάθε γωνιά του πλανήτη, που όμως δεν αγγίζουν, δεν κινούν το ενδιαφέρον και σαφώς δεν έχουν τίποτε να τους προσφέρουν, ακόμη και αν υπάρχει μια στοιχειώδης επικοινωνία μεταξύ αυτών.

Πραγματικά, πόσες φορές στην καθημερινότητά μας δεν έχουμε συμμετάσχει σε συζητήσεις σύντομες ή εκτενείς, οι οποίες όμως ξεχνιούνται στο επόμενο κιόλας λεπτό, πολύ συχνά χωρίς ουσία ή και πραγματικό ενδιαφέρον; Φωνές που μιλούν μα δεν εκφράζονται, όψεις που έρχονται αντιμέτωπες, μα δεν επικοινωνούν. Σίγουρα δεν πρόκειται για ένα σπάνιο φαινόμενο, πόσο μάλλον σήμερα, που οι πραγματικές επικοινωνίες εκλείπουν και δίνουν τη θέση τους στο εφήμερο, το γρήγορο και το βολικό, που μας προσφέρει δίχως όρια και δισταγμούς, η τεχνολογία.

Σαν «πέτρες» απεικονίζονται σε αυτό το σημείο οι άνθρωποι. Σαν άψυχα, παγερά, αδιάφορα και συμπαγή αντικείμενα, τα οποία καμία σχέση δεν έχουν με την άμεση και ζωντανή επικοινωνία που δύνανται να ξεκινήσουν οι άνθρωποι, όταν πραγματικά το έχουν ανάγκη ή όταν βρεθούν με τους κατάλληλους ανθρώπους και υπό τις κατάλληλες συνθήκες.

 

Ὅμως, ἐσύ,
δὲ λόξεψες, βάδισες ἴσα, προχώρησες
μὲς ἀπὸ μένα, κάτω ἀπ᾿ τὰ τόξα μου,
ὅπως κι ἐγώ: προχώρησα ισα, μὲς ἀπὸ σένα,
κάτω ἀπ᾿ τὰ τόξα σου. Σταθήκαμε ὁ ἕνας μας
μέσα στὸν ἄλλο, σὰ νάχαμε φτάσει.

 

Αμοιβαίο.

Αυτή η αμοιβαιότητα που εξυμνεί ο ποιητής στο συγκεκριμένο χωρίο, είναι εκείνη που κάνει τo λυρικό «εσύ», στο οποίο και απευθύνεται, να ξεχωρίζει από την μάζα και από το προαναφερόμενο, αδιάφορο και απόμακρο σύνολο. Δύο πρόσωπα που την ίδια στιγμή ενώθηκαν ουσιαστικά και αληθινά διαπερνώντας το ένα μέσα από το άλλο, προχωρώντας ισάξια και με τον ίδιο ρυθμό το ένα δίπλα στο άλλο, ακριβώς όπως συμβαίνει στους αμοιβαίους και αληθινούς, απρόοπτους έρωτες, που όμως σπάνια μας συμβαίνουν. Δυο πρόσωπα που συναντήθηκαν την πιο κατάλληλη στιγμή στο πιο σωστό μέρος και μοιάζουν έτοιμα για αυτήν την ένωση λόγω της πνευματικής τους διαύγειας και του κοινού τους σκοπού και προορισμού. Αυτός ο προορισμός τους είναι ο ίδιος και έτσι ο δρόμος τους δεν θα μπορούσε να διαφέρει. Κανείς από τους δυο δεν «λόξεψε», κανείς δεν άλλαξε την πορεία του. Έτσι, μαγικά και αβίαστα, το μονοπάτι τους άνοιξε πλατύ και όμορφο μπροστά τους, σαν να έχουν και οι δυο μαζί «φτάσει» σε αυτό το μέρος που τόσο πολύ επιθυμούν. Δίχως καμία πίεση, καμία άμυνα και κανένα αρνητικό συναίσθημα να πηγάζει από μέσα τους.

Βλέποντας πάνω μας δυὸ κόσμους σὲ πλήρη
λάμψη καὶ κίνηση, σαστίσαμε ἀκίνητοι
κάτω ἀπ᾿ τὴ θέα τους –
Ἤσουν νερό,
κατάκλυσες μέσα μου ὅλες τὶς στέρνες.
Ἤσουνα φῶς, διαμοιράστηκες. Ὅλες
οἱ φλέβες μου ἔγιναν ἄξαφνα ἕνα
δίχτυ ποὺ λάμπει: στὰ πόδια, στὰ χέρια,
στὸ στῆθος, στὸ μέτωπο.

 

Συναίσθημα.

Το αποτέλεσμα των δύο κόσμων που συναντήθηκαν τόσο ξεχωριστά ο ένας με τον άλλον είναι θεαματικό. Ένα σύμπαν γεμάτο φως, «λάμψη» και «κίνηση» προκαλεί δέος και έκπληξη στον κάθε θεατή, ο οποίος συχνά δεν μπορεί να πιστέψει πως μια τέτοια ένωση και μια τέτοια έκρηξη συναισθημάτων είναι ικανή να προκαλέσει ένα τόσο ιδιαίτερο χάος, ώστε να τον αφήσει άναυδο.

Εκεί, που η συνάντηση μόνο φαντασμαγορικά θα μπορούσε να περιγραφεί, ο Βρεττάκος περιγράφει τα συναισθήματα του χρησιμοποιώντας τα δύο σημαντικότερα συστατικά της ζωής: το «νερό» και το «φως».

Η σωματική και ψυχική συνάντηση, η ένωση και η αμοιβαία παραχώρηση των συναισθημάτων που εξήρε ο ομιλητής προηγουμένως, σε αυτό το σημείο μετατρέπονται σε στοιχεία της φύσης, τα οποία περιγράφουν τέλεια την αλλαγή που επιτελέστηκε πάνω του, που τον σημάδεψε και αγκάλιασε με ευγένεια, κάθε σημείο της ύπαρξής του.

Σε αυτό το σημείο, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί πως δίνεται μια ιδανική (και όχι απλώς εξιδανικευμένη) περιγραφή των συναισθημάτων ενός πραγματικού έρωτα και, γιατί όχι, μιας αληθινής και αβίαστης σχέσης: ένας δεσμός που «ρέει» που «κυλάει» μέσα σε όλα τα μέρη του σώματός μας, που γεννά μέσα μας μια επιπλέον δύναμη και ένα υπέρλαμπρο φως, που μας κυριεύει, μας εξουσιάζει και δεν μας πονά, δεν μας αλλοιώνει και δεν μας καταστρέφει. Όλα αυτά, πηγάζουν από τον λόγο του Βρεττάκου και καταλήγουν ως φυσικό απότοκο των προηγούμενων εκφράσεών του, θέλοντας να μας ξεκαθαρίσουν, το πως πραγματικά οφείλει να πορεύεται ο έρωτας και η αγάπη μέσα μας, δίχως τον αρνητισμό και την μελαγχολία, την οποία άλλοι ένδοξοι ποιητές εντάσσουν στα έργα τους, με απώτερο σκοπό να υπενθυμίσουν τον κίνδυνο που ελλοχεύει πίσω από το «ψέμα» του έρωτα και των διαπροσωπικών σχέσεων.

Πρόκειται, λοιπόν, για ένα «σύμπλεγμα», για μια περίεργη και μια εξωπραγματική δομή, η οποία δεν πλάθεται καθημερινά και από τον οποιονδήποτε. Το συναίσθημα για το οποίο μιλά ο Βρεττάκος, θέλει πολλά για να γεννηθεί. Ίσως χρόνο, κόπο και καθημερινή προσπάθεια. Ίσως υπομονή. Ίσως όμως, μόνο τύχη.

Τ᾿ ἄστρα τὸ βλέπουνε, ὅτι:
δυὸ δισεκατομμύρια μικροὶ γαλαξίες καὶ πλέον
κατοικοῦμε τὴ γῆ.

 

Διαπίστωση.

Έπειτα από όλη αυτή την μοναδικότητα που εκφράστηκε άρτια στους προηγούμενους στίχους, το ποίημα κλείνει με ένα εξίσου γλυκό συμπέρασμα με άμεση αναφορά στον ουρανό και πιο συγκεκριμένα στα «άστρα». Είναι αντιληπτό πλέον και από τα αστέρια, πως στην γη κατοικούν παραπάνω από «δύο δισεκατομμύρια μικροί γαλαξίες», γεγονός που ουσιαστικά υποδηλώνει πως ο καθένας από εμάς αποτελεί μια μικρογραφία ενός γαλαξία, με όλα του τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τις μοναδικές του πτυχές, τον χαρακτήρα, την προσωπικότητα, τις σκέψεις, τις γνώσεις και τις προσωπικές του επιθυμίες και όνειρα.

Αυτή η διαφορετικότητα και η εμπλοκή τόσο πολλών παραγόντων είναι που καθιστά την πραγματική και την επουσιώδη συνάντησή μας με έναν συνάνθρωπο, δύσκολη. Εάν τότε, στην εποχή του Νικηφόρου Βρεττάκου, στην οποία ζούσαν μόλις δυο δισεκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη μας, η κατάσταση ήταν τόσο δύσκολη και απαιτητική, σήμερα, με πληθυσμό άνω των επτά δισεκατομμυρίων, πόσο δυσκολότερη θα χαρακτηριζόταν η άρτια επικοινωνία αναμεταξύ μας, εάν μάλιστα λάβει κανείς υπόψιν του, τις καταστροφικές συνθήκες που επιβάλλονται καθημερινά ανάμεσά μας και βάλλουν κυρίως τις διαπροσωπικές μας σχέσεις;

Πράγματι, τα αστέρια και σήμερα μπορούν να δουν από εκεί ψηλά, πως επτά δισεκατομμύρια μικροί γαλαξίες και πλέον κατοικούμε στη γη. Θα θέλαμε όμως πραγματικά οι μικροί αυτοί γαλαξίες να ήταν εμποτισμένοι, έστω μόλις και με μια σταγόνα, από τον τρόπο σκέψης και έκφρασης των συναισθημάτων του μοναδικού ποιητή μας, Νικηφόρου Βρεττάκου. Ίσως, με αυτόν τον τρόπο ο κόσμος μας να γινόταν λίγο καλύτερος.

Ακολουθήστε μας

Βερούκης

Βερούκης

ΒΕΡΟΥΚΗΣ Ο μάστορας Βερούκης, συνεργείο ονομαστό,  μόνος ήρθε απ’ το χωριό, 17 στα 18, έφτυσε αίμα, να το ανοίξει, δούλευε σαν το σκυλί, μα η ζωή καλή μαζί του, έγινε κάποιος και αυτός, έχει πια 6 υπαλλήλους, χρειάζεται και έβδομο, του προτείνανε παιδί, πατριώτη, απ’...

πλάκες – συγγράμματα

πλάκες – συγγράμματα

  Στην ακατάστατη μάντρα των αζήτητων αναμνήσεων θα βρεις τις πλάκες με τα συγγράμματα, τα ρητά  που ανακατεμένα πια δε βγάζουν νόημα. Μόνο σε μπερδεύουν, το μηδέν και το άγαν, το τίποτα με το άπαν, η δόξα συναντά τη λόξα και οι προσευχές τις κατάρες. Τα ονόματα...

Στην ερημιά της ελπίδας

Στην ερημιά της ελπίδας

Η μέρα τελειώνει, το φως χαμηλώνει η δύση αρπάζει φωτιά και ματώνει ο ήλιος βαθιά στον ορίζοντα γέρνει στην μοναξιά της ελπίδας μια αχτίδα του στέλνει   Η νύχτα που φέρνει μια μπόρα θυμώνει η αγάπη μονάχη στο κρύο παγώνει της βροχής οι ριπές αντηχούν στο περβάζι...

Ο Ουγκώ για την Ελληνική Επανάσταση

Ο Ουγκώ για την Ελληνική Επανάσταση

Το όνομα του Βίκτωρος Ουγκώ (1802-1885) είναι περισσότερο συνδεδεμένο με τα μυθιστορήματά του, όπως «Η Παναγία των Παρισίων» και «Οι Άθλιοι», ωστόσο το έργο του περιλαμβάνει, επίσης, δοκίμια, διηγήματα, θεατρικά  και ποιήματα, με μία ευρεία θεματολογία γύρω από τις...

15 Απριλίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι

15 Απριλίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι

- γράφει η Άννα Αργύρη - Οι μορφές χάνονται η μια μέσα στην άλλη, καθώς οι χρωματικοί τόνοι μεταβαίνουν απαλά από τη σκιά στο φως, "σαν τον καπνό που διαλύεται" (Sfumato). Τα περιγράμματα σβήνουν και δημιουργείται το ασαφές. Το αίνιγμα. 15 Απριλίου 1452 γεννιέται ο...

Διαβάστε κι αυτά

15 Απριλίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι

15 Απριλίου – Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι

- γράφει η Άννα Αργύρη - Οι μορφές χάνονται η μια μέσα στην άλλη, καθώς οι χρωματικοί τόνοι μεταβαίνουν απαλά από τη σκιά στο φως, "σαν τον καπνό που διαλύεται" (Sfumato). Τα περιγράμματα σβήνουν και δημιουργείται το ασαφές. Το αίνιγμα. 15 Απριλίου 1452 γεννιέται ο...

Απογραφή

Απογραφή

Απόψε είχαμε απογραφή. Με επισκέφθηκαν όλες μου απελπισίες μαζεμένες.  Εγώ δεν είχα ιδέα – ποτέ δεν με ενημέρωσε καμία πριν έρθει. Με έπιασαν απροετοίμαστο. Πώς επισκέπτεσαι τον άλλο τέτοια ώρα κυρά μου; Είχα τροχιοδρομήσει να ζήσω μια ευτυχία – στον ύπνο μου....

Ρότα τ’ αγνώστου

Ρότα τ’ αγνώστου

Με τ’ ανοιξιάτικο αεράκι ένα πρωί, πανιά θ’ ανοίξω πάλι στο γαλάζιο, παίρνοντας μια βαθειά αναπνοή, της θάλασσας τις στράτες σαν διαβάζω. Η βάρκα μου ένα όμορφο σκαρί, σε ταρσανά χτισμένο με μεράκι, να σκίζει τα νερά και να ‘ν’ γερή, με μένα καπετάνιο στο δοιάκι. Ο...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου