Οπτασίες στην ποίηση

12.03.2021

γράφει η Βάλια Καραμάνου

Δημοφιλές λογοτεχνικό μοτίβο στην ποίηση αποτελούν οι γυναικείες οπτασίες. Παρουσιάζονται αναπάντεχα στον ήρωα του έργου κυριαρχώντας με υπερφυσικό τρόπο στον περίγυρο, δαμάζοντας ακόμα και τα φυσικά στοιχεία. Οι μορφές αυτές, αιθέριες και σχεδόν άυλες, είναι απείρως γοητευτικές και εξιδανικευμένες, σε βαθμό που αγγίζουν τα αρχέτυπα πρότυπα της γυναικείας φύσης αποκτώντας έτσι τις ιδανικές διαστάσεις μιας υψηλής ιδέας, όπως η Αγάπη, η Ελευθερία, η Πίστη, η Μητρότητα και όποια άλλη διάσταση ακόμα και πέρα από τα εγκόσμια. Κι ενώ γεννούν μια παλέτα συναισθημάτων στους ήρωες, από την τρυφερότητα ως τον σπαραγμό με απόλυτη διάθεση ν’ ανοίξουν κάθε εσωτερική πληγή τους και να γιατρευτούν, μάλλον καταφέρνουν το αντίθετο. Οι οπτασίες αυτές δεν είναι αγγελικές, αλλά μάλλον αμφίσημες και λειτουργούν τελικά ανασταλτικά και συχνά παραπλανητικά στην επίτευξη των στόχων, ενώ συχνά λειτουργούν και ως προάγγελοι θανάτου.

Ας δούμε λοιπόν κάποια παραδείγματα:

  1. Κλείτος Κύρου: «ΟΠΤΙΚΗ ΑΠΑΤΗ»

Κατατρύχονταν

από μια μορφή γυναίκας

Την έβλεπε στον ύπνο του μ’ υψωμένα

Χέρια να παραληρεί με θέρμη

Την έβλεπε κάθε πρωί να γνέφει

Στο απέναντι παράθυρο να χαμογελά

Μ’ αστραπές στα μάτια και στα δόντια

Μες στο μισοσκότεινο δωμάτιο

Σύμβολο της άυλης παντοτινά γυναίκας

Έτσι νόμιζε τουλάχιστο δεν είχε διδαχθεί

Τους παράγοντες της οφθαλμαπάτης.

Όταν πια κατάλαβε είχε ξημερώσει

Σα να κύλησε μια ατελείωτη νύχτα

Κι ήταν μόνος πάλι και ξεφύλλιζε

Παλιές πολύ παλιές φωτογραφίες.

Όπως αντιλαμβανόμαστε από τον τίτλο αλλά και το ρήμα «κατατρύχονταν» ο ήρωας παραμένει εγκλωβισμένος από την ανελέητη έλξη που του ασκεί το σύμβολο της άυλης παντοτινά γυναίκας στο απέναντι παράθυρο, κατέχοντας όλες εκείνες τις ιδιότητες που συνιστούν την ιδιαίτερη γυναικεία ομορφιά, την οποία δεν μπορεί κάποιος να περιγράψει με λόγια, όσο να βιώσει με τις αισθήσεις του. Ωστόσο, η γυναίκα αυτή δεν είχε αγαθές προθέσεις κι έτσι ο ήρωας σύντομα μένει μόνος του με τις μνήμες ενός έρωτα που ήρθε και παρήλθε, αφήνοντάς τον να αναπολεί τις στιγμές του παρελθόντος. Η γυναίκα που κάποτε έμοιαζε τόσο υπέροχη και μαγευτική, ήθελε απλώς να κερδίσει κάτι από αυτόν και ύστερα τον εγκατέλειψε. Η παγίδευσή του και η μετέπειτα εγκατάλειψη επισφραγίζουν την εξαίσια αυτή οπτασία ως «οφθαλμαπάτη» και πηγή ανείπωτου πόνου.

  1. Διονύσιος Σολωμός: «Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ» 4 [21]

 

Δεν είν’ πνοή στον ουρανό, στη θάλασσα, φυσώντας

ούτε όσο κάνει στον ανθό η μέλισσα περνώντας,

όμως κοντά στην κορασιά, που μ’ έσφιξε κι εχάρη,

εσειόνταν τ’ ολοστρόγγυλο και λαγαρό φεγγάρι

και ξετυλίζει ογλήγορα κάτι που εκείθε βγαίνει,

κι ομπρός μου ιδού που βρέθηκε μία φεγγαροντυμένη.

Εκοίταξε τα’ αστέρια, κι εκείνα αναγάλλιασαν,

Και την αχτινοβόλησαν και δεν την εσκεπάσαν•

Κι από το πέλαο, που πατεί χωρίς να το σουφρώνει,

Κυπαρισσένιο ανάερα τα’ ανάστημα σηκώνει,

Κι ανεί τς αγκάλες μ’ έρωτα και με ταπεινοσύνη,

Κι έδειξε πάσαν ομορφιά και πάσαν καλοσύνη.

Τότε από φως μεσημερνό ή νύχτα πλημμυρίζει,

Κι η χτίσις έγινε ναός πού ολούθε λαμπυρίζει.

Τέλος σ’ εμέ πού βρίσκομουν ομπρός της μες στα ρείθρα,

Καταπώς στέκει στο Βοριά η πετροκαλαμήθρα,

Όχι στην κόρη, αλλά σ’ εμέ την κεφαλή της κλίνει•

Την κοίταζα ό βαριόμοιρος, μ’ έκοίταζε κι εκείνη.

Έλεγα πώς την είχα ιδεί πολύν καιρόν οπίσω,

Καν σε ναό ζωγραφιστή με θαυμασμό περίσσο,

Κάνε την είχε ερωτικά ποιήσει ο λογισμός μου,

Καν τα’ όνειρο, όταν μ’ έθρεφε το γάλα της μητρός μου•

Ήτανε μνήμη παλαιή, γλυκιά κι αστοχισμένη,

Που ομπρός μου τώρα μ’ όλη της τη δύναμη προβαίνει•

Σαν το νερό που το θωρεί το μάτι ν’ αναβρύζη

Ξάφνου οχ τα βάθη του βουνού, κι ο ήλιος το στολίζει.

Βρύση έγινε το μάτι μου κι ομπρός του δεν εθώρα,

Κι έχασα αυτό το θεϊκό πρόσωπο για πολλή ώρα,

Γιατί άκουγα τα μάτια της μέσα στα σωθικά μου,

Που ετρέμαν και δε μ’ άφηναν να βγάλω τη μιλιά μου•

Όμως αυτοί είναι θεοί, και κατοικούν απ’ όπου

Βλέπουνε μες στην άβυσσο και στην καρδιά τα’ ανθρώπου,

Κι ένιωθα πως μου διάβαζε καλύτερα το νου μου

Πάρεξ αν ήθελε της πω με θλίψη του χειλιού μου:

«Κοίτα με μες στα σωθικά, που φύτρωσαν οι πόνοι…..»

Ο Κρητικός είναι ναυαγός και μάχεται μια άνιση μάχη ενάντια στο υγρό στοιχείο της φύσης προκειμένου να σώσει όχι μόνο την ζωή του, αλλά κυρίως της αρραβωνιαστικιάς του που κρατά σφιχτά στα χέρια του. Κι ενώ η θαλασσοταραχή μαίνεται, ξαφνικά μια αφύσικη ησυχία επικρατεί, σημάδι που προετοιμάζει την εμφάνιση του υπερφυσικού στοιχείου, της γυναικείας θεϊκής παρουσίας, της Φεγγαροντυμένης. Η γυναίκα εμφανίζεται να πατά σαν αερικό πάνω στην επιφάνεια της θάλασσας, να επισκιάζει με την λάμψη της ακόμα και τα αστέρια, ενώ με την ματιά της διαπερνά την ψυχή του ήρωα πέρα ως πέρα δημιουργώντας του σπαραγμό και συγκίνηση, καθώς παραμένει δέσμιος στην γοητεία της. Μητρικές μνήμες, ερωτικές, αλλά και στοιχεία θρησκευτικής κατάνυξης διακατέχουν τον ήρωα, θεωρώντας πως εκείνη μοιάζει ικανή να του παράσχει ικανοποίηση για κάθε ανάγκη της ψυχής του. Στην πραγματικότητα όμως, η Φεγγαροντυμένη δεν είναι παρά μια δοκιμασία, ένας Πειρασμός που θα τον αποσπάσει από τον βασικό στόχο του: την διάσωση της αγαπημένης του. Πράγματι, όταν η μορφή αυτή εξαφανιστεί, ο Κρητικός φτάνει στην ακρογιαλιά ξέπνοος κρατώντας ακόμα στην αγκαλιά του ένα νεκρό πια σώμα.

«ΛΑΜΠΡΟΣ»

Στην κορυφή της θάλασσας πατώντας

Στέκει ,και δε συγχύζει τα νερά της ,

Πού στα βάθη τους μέσα ολόστρωτα όντας

Δεν έδειχναν το θείον ανάστημά της .

Δίχως αύρα να πνέη, φεγγοβολώντας

Η αναλαμπή του φεγγαριού κοντά της

Συχνότρεμε ,σα νάχε επιθυμήσει

Τα ποδάρια τα θεία να της φιλήση.

 

Στην προκειμένη περίπτωση, η οπτασία εμφανίζεται την στιγμή που ο Λάμπρος, αφού έχει πλαγιάσει δίχως να το γνωρίζει με την κόρη του, τραβάει κουπί στην βάρκα μέσα στην νύχτα. Στην πλώρη βρίσκεται καθισμένη η κόρη σε πλήρη απόγνωση και η μορφή αυτή προοικονομεί τον επερχόμενο θάνατο της κοπέλας που αυτοκτονεί. Ο Λάμπρος μετά από αυτή την οπτασία θα ακούσει μόνο τον παφλασμό του σώματος που πέφτει στο νερό, νομίζοντας με τρόμο πως σε κάθε τράβηγμα του κουπιού θα σκουντήξει το άτυχο κουφάρι της.

«Η ΦΑΡΜΑΚΩΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΑΔΗ»

Εκοιτούσανε τα χέρια

Και το μέτωπο της νιας

Όπους ετρέμαν τα λουλούδια

Τα λαμπρά της παρθενιάς.

Άλλη μια εικόνα οπτασίας της νεκρής κόρης στον Άδη, που συνάδει με το αφηγηματικό μοτίβο της υπερφυσικής γυναικείας εικόνας. Αξίζει να σημειωθεί, πως και εδώ η κοπέλα είναι αυτόχειρας.

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ»

 (ο πειρασμός)

 

Χωρίς ποσώς γης, ουρανός και θάλασσα να πνέε,

Ουδ’ όσο κάν’ η μέλισσα κοντά στο λουλουδάκι,

Γύρου σε κάτι ατάραχο π’ ασπρίζει μες στη λίμνη,

Μονάχο ανακατώθηκε το στρογγγυλό φεγγάρι,

Κι όμορφη βγαίνει κορασιά ντυμένη με το φως του.

 

Αντίστοιχο ρόλο διαδραματίζει η Οπτασία και σε αυτό το έργο του Διονύσιου Σολωμού, όπως ξεκάθαρα δηλώνεται στον υπότιτλο. Η αναδυόμενη θηλυκή παρουσία λειτουργεί ως Πειρασμός στους πολιορκημένους Μεσολογγίτες, προκειμένου να προδώσουν τα πιστεύω τους και να παραδοθούν στους Τούρκους. Προηγήθηκαν η πείνα, οι αρρώστιες, η απίστευτη ανοιξιάτικη ομορφιά της φύσης στον αντίποδα και τελικά επιστρατεύτηκε η εξιδανικευμένη αυτή μορφή προκειμένου να λειτουργήσει ανασταλτικά στον πολεμικό τους αγώνα. Παράλληλα, και σε αυτό το ποίημα αποτελεί προάγγελο θανάτου της μαζικής σφαγής των Μεσολογγιτών από τους πολιορκητές τους.

  1. Άγγελος Σικελιανός: «Μήτηρ Θεού»

Άνεμος φύσαγε γλυκός, από μακρά φτασμένος,

με τη γαλήνια ευωδιά των κάμπων φορτωμένος.

 

Τα μύρα πλέαν ανάερα· αντίκριζε η ψυχή μου,

όθε κι αν γύριζε, γοργή, τη μυστική άθλησή μου.

 

Και ιδές… Ανθοί ανεπάντεχοι, δαφνόδεντρα και βάγια

στης γης αν ευωδάγανε τα ευλογημένα πλάγια·

 

στα χρυσοπράσινα έλατα αν ο ήλιος, σε μια στάλα,

φλόγα γαλάζια ανάβρυζε, πήδαε πυρρή διχάλα,

 

Και μιαν ακοίμητη δροσιά κινούσαν, να με ζώνει,

τ’ άγια φαράγγια που κρατούν ολοχρονίς το χιόνι·

 

α, πώς σπαρτάρισε η καρδιά σαν ένιωσε τα μάγια

τα γλυκανάπνοα, σε σφιχτά να την κρατούν αρπάγια!

 

Πώς το ρουμπίνι πύρινο ζώνει ψηλά το στέμμα,

όμοια στο νου μου ολόγυρα μαζώχτη ξάφνου το αίμα

 

Και πάλι πισωδρόμισε γοργό, σα για να πάρει

χλωμάδα μεγαλύτερην απ’ το μαργαριτάρι…

 

Ψυχή! Και ξάφνου, σκίζοντας το φοβερό σκοτάδι

η αχτίδα της το δάκρυ μου το βρήκε ωσάν πετράδι!

 «ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΗ»

 Στο ρόδινο μακάριο φως, να με, ανεβαίνω της αυγής,

 με σηκωμένα χερια.

 Η θεία γαλήνη με καλεί του πελάου, έτσι για να βγω

 προς τα γαλάζια αιθερια…

 

Μα ω οι άξαφνες πνοές της γης, που μες στα στήθια μου χιμάνε

 κι ακέρια με κλονίζουν!

 Ω Δία, το πέλαγο ειν βαρύ, και τα λυτά μου τα μαλλιά

 σαν πέτρες με βυθίζουν.

 

 

Η θεϊκή οπτασία της Αναδυομένης και η περιγραφή της Φύσης, ανάγουν την τελευταία σε υπέρτατη θρησκευτική λατρεία για τον ποιητή. Εδώ, οι φυσικές δυνάμεις είναι παντοδύναμες, διεισδύουν στην ψυχή και σε όλες τις σωματικές αισθήσεις του βυθίζοντάς τον στις δίνες της απόλυτης λατρείας. Η λύτρωση και ο καταποντισμός στο υγρό στοιχείο είναι ταυτόσημα, καθώς ο ίδιος αφήνεται στο ιερό φυσικό κάλεσμα, μαγεμένος και απόλυτα υποταγμένος στην υπερφυσική δύναμη. Οι οσμές, τα χρώματα, η θέρμη, αλλά και το ψύχος, η Ψυχή στο σκοτάδι, ο παντοδύναμος Δίας αποτελούν τα τελετουργικά αυτής της παράδοσης στο Φυσικό στοιχείο. Ο ποιητής γίνεται μετατρέπεται αυτοβούλως σε κομμάτι αυτού του στοιχείου, αποδεχόμενος όλα τα στάδια της ύπαρξής του: τις χαρές της ζωής, την αίσθηση του θανάτου και του σκοταδιού και ξανά την αναγέννηση της Ψυχής. Όλα αποτελούν στάδια της μόνης και κυρίαρχης δύναμης τούτου του κόσμου, που προεκτείνεται πολύ πιο μακριά από την βραχυπρόθεσμη ζωή μας.

Θεϊκή ή δαιμονική δύναμη; Αναμφίβολα υπερφυσική/Φυσική, συμβολίζοντας όλα εκείνα που είναι πολύ πιο πάνω από την εφήμερη ανθρώπινη ύπαρξη. Ζωή ή αφανισμός; Ή ακόμα και τα δύο μαζί δημιουργώντας κυκλική και αέναη πορεία; Η οπτασία στην ποίηση παρέχει πλήθος ερμηνειών. Θέτει το ερώτημα και την απάντηση καλείται να δώσει ο αναγνώστης, όπως την εκλαμβάνει με το προσωπικό του αισθητικό κριτήριο.

Ακολουθήστε μας

Μέντιουμ, μεσάζοντες, μάγισσες στην λογοτεχνία

Μέντιουμ, μεσάζοντες, μάγισσες στην λογοτεχνία

- - γράφει η Βάλια Καραμάνου - Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, δεν λείπουν οι περιπτώσεις ανθρώπων που υποτίθεται πως λειτουργούν ως μεσάζοντες ανάμεσα στον πραγματικό κόσμο και σε εκείνο τον αόρατο, των πνευμάτων. Μάλιστα, συχνά γίνεται μνεία στο ιδιαίτερο χάρισμα...

Ο μεταφραστής Αχιλλέας Κυριακίδης στο Α.Π.Θ.

Ο μεταφραστής Αχιλλέας Κυριακίδης στο Α.Π.Θ.

Στη διάρκεια της εφηβείας μου και καθώς μυούμουν στη λογοτεχνία των ενηλίκων, ξετρυπώνοντας βιβλία και συγγραφείς απ’ όποια πηγή έβρισκα εύκαιρη στη μικρή μου πόλη, ξεκίνησα να φτιάχνω τη δική μου βιβλιοθήκη την οποία εμπλούτιζα με ό,τι θεωρούσα τότε θησαυρούς, αλλά...

Αφιέρωμα στην Ζυράννα Ζατέλη

Αφιέρωμα στην Ζυράννα Ζατέλη

Αφιέρωμα στην Ζυράννα Ζατέλη (αναμένοντας το μυθιστόρημά της «Ορατή σαν Αόρατη» από τις εκδόσεις Καστανιώτη) (αναμένοντας το μυθιστόρημά της «Ορατή σαν Αόρατη» από τις εκδόσεις Καστανιώτη)- - γράφει η Βάλια Καραμάνου - Η Ζυράννα Ζατέλη (το «αληθινό της ψευδώνυμο»,...

Η Ποίηση στον κινηματογράφο

Η Ποίηση στον κινηματογράφο

- - γράφει η Βάλια Καραμάνου - Όταν η Ποίηση «εισβάλλει» στον χώρο της έβδομης Τέχνης προκύπτουν μικρά αριστουργήματα που συμπληρώνουν την μουσική, τις ερμηνείες και τα σκηνικά υπογραμμίζοντας κάθε καρέ της ιστορίας που λαμβάνει σάρκα και οστά. Παραθέτω μερικές μόνο...

Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν

Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν

  γράφει η Άντια Αδαμίδου - Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν   Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν, είστε ηττημένοι. Ο φίλος σας είναι η αλλαγή. Η συμμαχία σας είναι το δίλλημα. Από το τίποτα, εσείς πρέπει να κάνετε το κάτι. Ωστόσο και το παντοδύναμο οφείλει να...

Ακολουθήστε μας στο Google News

Ακολουθήστε μας στο Google News

Διαβάστε κι αυτά

Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν

Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν

  γράφει η Άντια Αδαμίδου - Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν   Αν μείνουν τα πράγματα, όπως έχουν, είστε ηττημένοι. Ο φίλος σας είναι η αλλαγή. Η συμμαχία σας είναι το δίλλημα. Από το τίποτα, εσείς πρέπει να κάνετε το κάτι. Ωστόσο και το παντοδύναμο οφείλει να...

Ακούγοντας λογοτεχνία

Ακούγοντας λογοτεχνία

Σήμερα, όταν αναφερόμαστε στον όρο «λογοτεχνία» εννοούμε τα έντυπα βιβλία και ίσως να συμπεριλαμβάνουμε σε αυτά και τις ιστοσελίδες λογοτεχνικού περιεχομένου στο διαδίκτυο, τα ιστολόγια (blogs) συγγραφέων και τις πύλες εκδοτών ή πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Έτσι, τα...

Πότε γράφτηκαν τα ομηρικά έπη; Οι φιλόλογοι απαντούν

Πότε γράφτηκαν τα ομηρικά έπη; Οι φιλόλογοι απαντούν

Σύμφωνα με το ενδιαφέρον άρθρο του Βαγγέλη Κανσίζογλου στο lavart.gr, "η απόλυτη χρονολόγηση συγκρότησης των ομηρικών επών είναι αδύνατη, εικάζεται ότι αυτά, στη μνημειώδη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, συντέθηκαν ήδη κατά τον 8o προχριστιανικό αιώνα, δηλαδή ακριβώς την...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου