Select Page

Τα του Καίσαρος Καίσαρι: Η Κριτική στον Καλλιτέχνη και στο Έργο Τέχνης

Τα του Καίσαρος Καίσαρι: Η Κριτική στον Καλλιτέχνη και στο Έργο Τέχνης

Μετά τις πρόσφατες δηλώσεις κάποιων καλλιτεχνών για διάφορα, πολιτικά κυρίως, θέματα, ήρθε ξανά στο προσκήνιο το ερώτημα που προβλημάτισε τους θεωρητικούς της λογοτεχνίας κατά τον τελευταίο αιώνα, στη σχέση τέχνης και πολιτικής: Πόσο επηρεάζει η πολιτική άποψη του καλλιτέχνη την αισθητική πρόσληψη του αναγνώστη. Υποβιβάζει την καλλιτεχνική αξία του έργου μια άστοχη πολιτική τοποθέτηση του καλλιτέχνη; Με βάση μια πρόσφατη δημοσκόπηση, το 80% των ερωτηθέντων απάντησε καταφατικά. Αυτό είναι και η αφορμή για αυτό το κείμενο, που έχει ως στόχο να ξεκαθαρίσει κάπως το τοπίο.

Μια πρώτη απάντηση θα ήταν η απαρίθμηση όλων των καλλιτεχνών που είχαν σαφή πολιτική τοποθέτηση – πολιτική τοποθέτηση την οποία σήμερα απορρίπτουμε. Θα μπορούσαμε άραγε να μηδενίσουμε το έργο του Ezra Pound ή του Filippo Tommaso Marinetti επειδή υποστήριξαν τον ιταλικό φασισμό του Μουσολίνι; Θα μπορούσαμε να αρνηθούμε την συμβολή του Martin Heidegger στην φιλοσοφία της ύπαρξης, επειδή στήριξε τον εθνικοσοσιαλισμό; Μειώνει άραγε το έργο του Καζαντζάκη, η θετική εντύπωση που του άφησε ο Μουσολίνι; Στην αντίπερα όχθη, θα μπορούσε κάποιος – απλά επειδή διαφωνεί με τον κομμουνισμό – να απορρίψει το έργο του Βάρναλη ή του Μπρεχτ; Αν δε ανοίξουμε τα κριτήρια και πέρα από πολιτικές απόψεις, τότε θα προσθέταμε τον Μπωντλαίρ, τον Πόε και τον Ουάιλντ, ως πρότυπα προς αποφυγήν, όσον αφορά τα «χρηστά ήθη», και παρόλο τον «έκλυτο τους βίο», παραμένουν πρωτοπόροι της καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Και η λίστα θα μπορούσε να συνεχιστεί στο άπειρον, καθώς τα παραδείγματα εξαιρετικών καλλιτεχνών που ήταν όμως αδύναμοι ή και απαίσιοι ως άνθρωποι, είναι άπειρα.

Αυτή, όμως, θα ήταν μια εμπειρική απάντηση και παρόλο που θα ήταν (ή θα έπρεπε να ήταν) αρκετή για να μας δημιουργήσει δεύτερες σκέψεις κάθε φορά που θα απορρίπταμε έναν καλλιτέχνη, λόγω των πολιτικών του απόψεων, εντούτοις, κατά τη γνώμη μας δεν είναι αρκετή. Δεν μας ενδιαφέρει να αποδείξουμε πως οι πολιτικές απόψεις – γενικότερα η ζωή – του καλλιτέχνη και το έργο του είναι δύο διαφορετικά πράγματα, μας ενδιαφέρει να δείξουμε πως αυτά τα δύο πρέπει να είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Με άλλα λόγια δεν μας φτάνει να δείξουμε τι ισχύει, αλλά να αιτιολογήσουμε γιατί πρέπει να ισχύει κάτι τέτοιο.

Ο πρώτος λόγος για τον οποίο πρέπει να κάνουμε αυτόν τον διαχωρισμό είναι και ο βασικότερος. Το αντικείμενο για το οποίο μιλάμε κάθε φορά είναι διαφορετικό. Σε αντίθεση με την κοινή άποψη πως μιλάμε για το ίδιο πράγμα υπό δύο οπτικές γωνίες, εν προκειμένω ο Χ ως άνθρωπος και ο Χ ως καλλιτέχνης, εμείς οφείλουμε να μιλάμε για τον Χ ως φυσικό πρόσωπο και για το έργο του. Κάποιος θα μπορούσε να πει πως υπάρχουν στοιχεία του καλλιτέχνη μέσα στο έργο του, επομένως τα δύο συνδέονται – και θα είχε δίκιο – όμως αυτό δεν αναιρεί το γεγονός πως πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα. Στην προσφιλή παρομοίωση στον χώρο της λογοτεχνίας, πως η σχέση δημιουργού και έργου είναι ανάλογη με αυτή γονιού και παιδιού, πάλι θα αναγνωρίζαμε στοιχεία του γονιού στο παιδί (όπως ότι μοιράζονται κοινό γενετικό υλικό). Παρόλα αυτά, όπως θα ήταν αδικία να κρίνουμε ένα παιδί από τον χαρακτήρα των γονιών του, το ίδιο αδικία θα ήταν να κρίνουμε ένα έργο από τον χαρακτήρα του δημιουργού του.

Ένας δημιουργός είναι και παραμένει ένας άνθρωπος μέσα στην ιστορία. Έχει υλική υπόσταση, γεννιέται, ζει, αγαπάει και μισεί, έχει αδυναμίες, πάθη, κάνει λάθη και τελικά, όπως όλοι οι άνθρωποι πεθαίνει. Ένα έργο δεν εξαρτάται από την υλική του υπόσταση. Ένας πίνακας δεν είναι ο καμβάς και η μπογιά, ένα λογοτεχνικό έργο δεν είναι το χαρτί και το μελάνι. Το έργο ζει πέρα από τον συγγραφέα. Η συμβολή του δομισμού και της νέας κριτικής βρίσκεται – ανάμεσα σε άλλα – και σε αυτό: Το κείμενο αυτονομείται από τον συγγραφέα, όχι μόνο γιατί ερμηνεύεται συνεχώς από κάποιον αναγνώστη, αλλά γιατί αποτελεί ξεχωριστή οντότητα, με την δική της ιστορική πορεία.

Αυτός είναι και ο λόγος, για τον οποίο κρίνουμε με διαφορετικά κριτήρια τον άνθρωπο-καλλιτέχνη και το έργο τέχνης. Ως άνθρωποι κρινόμαστε βάσει μιας πληθώρας κριτηρίων: Βάσει των αποφάσεών μας, βάση των πράξεών μας, βάση των επιθυμιών μας, βάσει των προθέσεών μας. Ως υπάρξεις, ως όντα που βρίσκονται στο «εδώ» και στο «τώρα» κρινόμαστε βάσει της ιστορικής μας πορείας, μέχρι εκείνη τη στιγμή. Ένας καλός άνθρωπος κρίνεται βάσει της ηθικής που προτάσσει, τόσο η θεωρία, όσο και οι πράξεις του. Αρμόδιος για να κρίνει έναν άνθρωπο είναι η επιστήμη της ηθικής και οι αξίες που η κάθε θεωρία προκρίνει.

Από την άλλη ένα έργο τέχνης – όπως μας θυμίζει ο Oscar Wilde στον πρόλογο του Το Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέι – δεν έχει σχέση με τις ηθικές κρίσεις. «Δεν υπάρχουν ηθικά και ανήθικα βιβλία. Υπάρχουν μόνο καλογραμμένα και κακογραμμένα». Τα κριτήρια που έχουμε για τα έργα είναι αισθητικής και όχι ηθικής φύσης. Το έργο κρίνεται από την αισθητική απόλαυση που προσφέρει, από την αισθητική συγκίνηση. Κι αν ένας άνθρωπος μπορεί να κριθεί μόνο για το διάστημα στο οποίο έζησε και έδρασε, τότε το έργο τέχνης κρίνεται με βάσει την διαχρονικότητα. Εκεί που ο καλλιτέχνης υφίσταται τον περιορισμό του χρόνου και του χώρου, το έργο τέχνης καταφέρνει να υπερβαίνει σύνορα και εποχές, καθιερώνοντας το ίδιο ως αριστούργημα.

Εν ολίγοις, ο καλλιτέχνης ανήκει στον πραγματικό κόσμο, ενώ το έργο ανήκει στον κόσμο της φαντασίας και της δημιουργικότητας. Είναι σημαντικό να κρίνουμε και θέτουμε αξίες στον πραγματικό κόσμο και να κρίνουμε τους καλλιτέχνες ως ανθρώπους. Οι καλλιτέχνες – παρόλο που ο ρομαντισμός τους παρουσίαζε ως «μικρούς θεούς» - δεν είναι θεοί. Κάνουν λάθη και έχουν πάθη και είναι σημαντικό να υπάρχει ο απαραίτητος ψόγος, ανάλογα με την περίπτωση. Αν, για παράδειγμα ο Μπωντλαίρ έζησε τον έκλυτο βίο του μποέμη, δεν σημαίνει πως κι εμείς πρέπει να ακολουθήσουμε το παράδειγμά του, με την αιτιολογία πως είναι καλλιτέχνης. Οι καλλιτέχνες είναι άνθρωποι, κι όπως όλοι άνθρωποι, οι ίδιοι κανόνες ηθικής ή πολιτικής ισχύουν και για αυτούς. Δικαίως κατακρίνουμε τον Pound ή τον Marinetti που στήριξαν τον φασισμό. Θα ήταν όμως αδικία αν κατακρίναμε το έργο του Pound, εξαιτίας της πολιτικής του τοποθέτησης.

Όπως ο πραγματικός κόσμος δεν πρέπει να επιβάλλεται ως εξωτερικό κριτήριο στην τέχνη, έτσι και η τέχνη δεν πρέπει να επιβάλλεται ως παράδειγμα για τον εξωτερικό κόσμο. Όπως είναι αδικία να κρίνουμε το έργο του Pound βασιζόμενοι στην σχέση του με τον φασισμό, έτσι είναι αδικία να κρίνουμε λ.χ τον άνθρωπο Sade ή τον άνθρωπο Εμπειρίκο, εξαιτίας του ιδιόμορφου έργου τους. Ο καλλιτέχνης είναι ένα προσωπείο – όπως προσωπείο είναι και η έννοια του «αφηγητή» στο έργο του Genette.

Εν κατακλείδι, άνθρωπος και έργο παραμένουν δύο διακριτά στοιχεία, επειδή έχουν διαφορετικούς στόχους και σκοπούς. Ποιος είναι ο σκοπός του ανθρώπου; Σε αυτό το τεράστιο και αναπάντητο ερώτημα, θα μπορούσαμε να απαντήσουμε με μια ταυτολογία: Ο άνθρωπος είναι εδώ για να ζήσει εδώ. Ο σκοπός του – όποιο νόημα και να λάβει – έχει πάντα να κάνει με τον πραγματικό, εμπειρικό, κοινωνικό κόσμο, την ζωή που ζει καθημερινά. Εκεί είναι στραμμένο το βλέμμα του, εκεί ξοδεύονται όλες του οι δυνάμεις. Στο όριο που βρίσκεται ο πραγματικός κόσμος, αναδύεται ο σκοπός της τέχνης. Ο σκοπός της τέχνης είναι να προσθέσει μια ακόμη δυνατότητα στον πραγματικό κόσμο, που πλέον μοιάζει μονόδρομος. Το έργο τέχνης – τόσο στην σύνδεσή του με τον καλλιτέχνη, όσο και στη σύνδεσή του με τον αναγνώστη – προσφέρει καινούργιες δυνατότητες, καινούργιους κόσμους, καινούργιες ιστορίες, καινούργιες ζωές. Είναι ένας ολόκληρος κόσμος που μας περιμένει να βυθιστούμε μέσα του.

Όσο και να συμπλέκονται ο άνθρωπος λογοτέχνης με το έργο τέχνης – όπως για παράδειγμα στο είδος της (αυτό)βιογραφίας – αυτά πρέπει να μείνουν ξεχωριστά. Πρέπει να είμαστε σε θέση να ξεχωρίζουμε τι είναι πραγματικότητα και τι είναι φαντασία, τι είναι αλήθεια και είναι δημιούργημα. Βάσει αυτού του περιγραφικού διαχωρισμού, μπορούμε να κάνουμε τις δύο μεγάλες συζητήσεις περί ανθρώπου και τέχνης, χωρίς όμως να αποδώσουμε τους χαρακτηρισμούς μας άδικα. Αν ένας καλλιτέχνης σας ενοχλεί με τις απόψεις του, διαφωνήστε με τις απόψεις του και συνεχίστε να απολαμβάνετε το έργο του. Αν ένα έργο δεν σας άρεσε, θάψτε το στη βιβλιοθήκη σας, μην επιτεθείτε σε αυτόν που το δημιούργησε. Κάθε φορά που οι δύο αυτές τάσεις και δυνάμεις τείνουν να συμπλέκονται μέσα στη σκέψη μας, στα συναισθήματά μας και τον ψυχισμό μας, πρέπει να θυμηθούμε: τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῷ θεῷ.

 

_

γράφει ο Ανδρέας Αντωνίου

Μην ξεχνάτε πως το σχόλιό σας είναι πολύτιμο!

Επιμέλεια κειμένου

Υποβολή σχολίου

Εγγραφείτε στο newsletter

Ακολουθήστε μας!

Ακόλουθοι

Διαγωνισμοί σε εξέλιξη

Έλληνες εκδότες

Έλληνες εκδότες

Υποβολή συμμετοχής!

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!