«Εκείνος μου ’πε: “Όπου πας, μίλα εσύ για τούτα τα μαρτύρια, μίλησε αδέρφι για τον αδερφό σου που ζει εδώ μες στη βαθιά την κόλαση.»

Οι άνθρωποι του νίτρου

Σαν σήμερα, στις 23 Σεπτεμβρίου του 1973, πεθαίνει ένας από τους πιο σημαντικούς ποιητές της Λατινικής Αμερικής, ο Ρικάρδο Νεφταλί Ρέγιες Μπασοάλτο, ο γνωστός με το φιλολογικό ψευδώνυμο Πάμπλο Νερούδα. Ο Χιλιανός Νομπελίστας ποιητής έγινε γνωστός σε όλο τον κόσμο τόσο για τη λογοτεχνική δουλειά του, όσο και για τη θέση του στην πολιτική.

«Εσύ τι έκανες; Δε σου ήρθε καμία λέξη
για τον αδερφό των κάτω ορυχείων;
Για την οδύνη των προδομένων;
Δε σου ’ρθε μια φλογερή συλλαβή
για να διαδηλώσεις και να υπερασπιστείς
το λαό σου;»

Ο προδότης

Ο Πάμπλο Νερούδα έγραφε μόνο για όσα τον συγκινούσαν. Γι’ αυτό και τα ποιήματά του είναι εμπνευσμένα και αφιερωμένα στις δύο βασικές πτυχές της ζωής του: στον έρωτα και στους λαϊκούς αγώνες. Οι πρώτες του ποιητικές συλλογές, οι οποίες τον καταξίωσαν στον χώρο, ήταν καθαρά ερωτικές, όπως η συλλογή Είκοσι ερωτικά ποιήματα και ένα τραγούδι απελπισμένο. Στη συνέχεια, ενστερνιζόμενος τον κομμουνισμό, τα έργα του άρχισαν να γίνονται ολοένα και πιο πολιτικά, με αποκορύφωμα το Κάντο Χενεράλ, το Γενικό Άσμα.

«Με διαπεράσανε οι συφορές
του λαού μου, μου τυλιχτήκανε
σα συρματένιο δίχτυ στην ψυχή:
μου συσπάσανε την καρδιά:
βγήκα να σκούξω στους δρόμους,
βγήκα να κλάψω τυλιγμένος κάπνα,
άγγιξα τις πόρτες και με πληγώσανε
σαν πριονομάχαιρα,
κάλεσα τις απαθείς μορφές
που άλλοτε είχα λατρέψει σαν αστέρια
και μου δείξαν το κενό τους.»

Γαίες και άνθρωποι

Το 1948, ο Νερούδα εκλέχθηκε Γερουσιαστής με το Κομμουνιστικό Κόμμα Χιλής, το οποίο ο δικτάτορας Γκονσάλες Βιδέλα έθεσε εκτός νόμου και εξέδωσε αμέσως μετά ένταλμα σύλληψης εις βάρος του ποιητή. Ενόσω ο Νερούδα βρίσκεται στην εξορία, είτε κρυμμένος στη Χιλή, είτε ως φυγάς στην Αργεντινή και στην Ευρώπη, γράφει το Κάντο Χενεράλ, εμπνευσμένος από τις συνθήκες της νέας του ζωής.

«Πώς έγινε η γη τόσο πικρή
για τα παιδιά της τα δύστυχα, βυζαγμένα
τόσο απάνθρωπα με πέτρα και πόνο;
Έτσι έγινε κι έτσι τ’ αφήνω εδώ γραμμένο.
Οι ζωές το γράψανε πάνω
στο μέτωπό μου.»

Οι δικαστές

Το Κάντο Χενεράλ αποτελείται από 231 ποιήματα και περισσότερους από 15.000 στίχους, μέσα στους οποίους ξεδιπλώνεται όλη η ιστορία και η εξέλιξη της Λατινικής Αμερικής. Ο Νερούδα, με έναν χείμαρρο λέξεων, με εκτενείς και πλούσιες περιγραφές, δημιουργεί ξεκάθαρες εικόνες στους αναγνώστες, επιτυγχάνοντας να μεταδώσει τη φυσική ομορφιά αλλά και τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούν στις χώρες αυτές.

«Το βλέπεις τούτο το λιβάδι
το σταχτοπράσινο, ψηλά απ’ τον ουρανό;
Χλωμή γεωργία, κουρελομιναρία,
θρήνος και σιγή όπως το στάρι που πέφτει
μα γεννιέται
σε μια πονηρή αιωνιότητα.»

Παραγουάη

Το Κάντο Χενεράλ μπορεί να θεωρηθεί πολιτικό μανιφέστο. Με οδηγό την ιδεολογική του ταυτότητα, ο Νερούδα συνθέτει μια πολιτική καταγγελία, ένα μοναδικό ποίημα για την καταπίεση, για την ταξική πάλη, για τον αγώνα ενάντια στα δικτατορικά καθεστώτα και στον καπιταλισμό, για τις προσπάθειες να δημιουργηθεί ένας κόσμος χωρίς αδικία. Το Κάντο Χενεράλ έγινε ένα σύμβολο της ελευθερίας για την παγκόσμια εργατική τάξη κι ένα δριμύ κατηγορώ για τους εκμεταλλευτές της. Ταξίδεψε και συνεπήρε όλο τον κόσμο· στην Ελλάδα, μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη.

«Για χάρη τούτων των νεκρών,
για χάρη των νεκρών μας,
ζητάω την τιμωρία.
Για εκείνους που ραντίσανε
μ’ αίματα την πατρίδα
Ζητάω την τιμωρία.»

Οι εχθροί

Ο Πάμπλο Νερούδα, με την ερωτική αλλά και την επαναστατική του ποίηση, κατάφερε να γίνει ένας από τους πιο σπουδαίους ποιητές του 20ού αιώνα και να τιμηθεί με το Βραβείο Λένιν αλλά και με το Βραβείο Νόμπελ, παρά τις κομμουνιστικές του πεποιθήσεις. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι, στη Νότια Αμερική, προσφωνείται “ο ποιητής”, χωρίς ο τίτλος αυτός να αμφισβητείται από κανέναν. Όπως όμως είπε και ο ίδιος, το πιο σπουδαίο για εκείνον βραβείο ήταν άλλο: Να είναι ποιητής του λαού του.