Κεφάλαιο 1

Στην φιλοσοφία ισχυριζόμαστε πως υπάρχουν δύο ειδών προτάσεις: Οι αναλυτικές και οι συνθετικές. Οι αναλυτικές προτάσεις είναι ταυτολογίες, η πρόταση είναι αληθής αφ’ εαυτής και η άρνησή της αποτελεί λογική αντίφαση. Η πρόταση «τα σπίτια είναι σπίτια» είναι αναγκαία αληθής, καθώς δεν γίνεται τα σπίτια να μην είναι σπίτια. Οι αναλυτικές προτάσεις, όπως είπε ο Καντ, υπάρχουν a priori, δηλαδή εκ των προτέρων και είναι ανεξάρτητες από την ανθρώπινη εμπειρία, καθώς υπακούνε μόνο σε λογικούς κανόνες.

Το πρόβλημα με τις αναλυτικές προτάσεις είναι πως δεν μας λένε τίποτα για τον κόσμο. Ναι, η πρόταση «τα σπίτια είναι σπίτια» είναι αναγκαστικά αληθής, αλλά δεν μας λέει τι είναι το «σπίτι».

Οι συνθετικές προτάσεις από την άλλη είναι οι προτάσεις της εμπειρίας μας. Η αλήθεια τους πρέπει να επαληθευτεί από την εμπειρία: «Αυτό το σπίτι είναι πράσινο». Η πρόταση μου λέει κάτι για το «σπίτι», προσθέτει κάτι περισσότερο στη γνώση μου. Παρόλα αυτά, μπορεί να είναι αλήθεια, αλλά μπορεί και όχι. Αν συμπεριλάβουμε παράλληλα και την δυσπιστία των φιλοσόφων προς την εμπειρία (από τον Ηράκλειτο μέχρι τον Ντεκάρτ) τότε τα πράγματα δυσκολεύουν.

Συμπερασματικά: Μπρος γκρεμμός και πίσω ρέμα. Από την μια έχουμε τις a priori αναλυτικές προτάσεις, που δεν μας λένε τίποτα απολύτως και από την άλλη έχουμε τις αναξιόπιστες a posteriori συνθετικές προτάσεις, που βασίζονται στην ακόμη πιο αναξιόπιστη εμπειρία μας.

Ο Καντ είχε θέσει ως στόχο να συνδυάσει αυτά τα δύο – ένα ομολογουμένως μεγαλεπίβολο εγχείρημα. Στην προσπάθειά του να έχει και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο, αποφάσισε πως έπρεπε να βρει προτάσεις που να είναι a priori και άρα αξιόπιστες και ανεξάρτητες από την εμπειρία και την ίδια ώρα συνθετικές, δηλαδή να μας λένε κάτι νέο για τον κόσμο. Κι έτσι εφευρέθηκαν οι a priori συνθετικές προτάσεις, όπερ εστί μεθερμηνευόμενον, τα μαθηματικά (1+1 = 2) και ο νόμος της αιτιότητας.

Βέβαια, ο ίδιος ο Καντ μας λέει πως ό,τι μπορούμε να γνωρίσουμε εμπίπτει στην σφαίρα της εμπειρίας των φαινομένων. Δεν μπορούμε να γνωρίσουμε κάτι a priori. Ακόμη και τον ίδιο μας τον εαυτό, τον γνωρίζουμε μέσα στον χρόνο και τον χώρο, ως φαινόμενο. Αυτό που υπάρχει a priori, μπορούμε μόνο να το νοήσουμε, άρα και τις συνθετικές προτάσεις που υπάρχουν ανεξάρτητα από την εμπειρία μας μπορούμε μόνο να τις σκεφτούμε, αλλά ποτέ να τις γνωρίσουμε με βεβαιότητα.

Αυτό βέβαια ισχυρίστηκαν και πολλοί φιλόσοφοι, πριν από τον Καντ. «Ποιος μου λέει πως δεν υπάρχει κάπου ένας κακός δαίμονας που με ξεγελάει ακόμη και για το 1+1=2;», διερωτάται ο Ντεκάρτ. «Βλέπω ένα γεγονός να συμβαίνει και μετά συμβαίνει ένα άλλο. Αλλά ποιος μου εγγυάται πως μεταξύ των δύο γεγονότων υπάρχει μια αιτιακή σχέση;», διερωτάται ο Χιουμ. Ο Καντ προσπάθησε να διασκεδάσει τις αμφιβολίες και να διασώσει τον νόμο της αιτιότητας και τα μαθηματικά σε ένα a priori βασίλειο, αλλά τελικά αυτό που διέσωσε ήταν ένα φάντασμα στην νόηση, παρά μια ουσιώδης πραγματικότητα.

Παρόλα αυτά η σύλληψη του Καντ ήταν σωστή. Αν θέλουμε να βρούμε ένα πραγματικό θεμέλιο στη φιλοσοφία, κάτι από το οποίο να ξεκινήσουμε ως αμετάκλητη βεβαιότητα, θέλουμε ακριβώς αυτό: Μια πρόταση που να μας λέει κάτι για τον κόσμο, δηλαδή να είναι συνθετική, και την ίδια ώρα να ισχύει ανεξάρτητα από την εμπειρία του κόσμου. Με άλλα λόγια θέλουμε μια μοναδική πρόταση που να βρίσκεται μέσα στον κόσμο και να την γνωρίζουμε ως φαινόμενο και ταυτόχρονα να ισχύει ως ένας απαράβατος καθολικός κανόνας.

Πιστεύω πως υπάρχει μια τέτοια πρόταση και αυτή θα αποτελέσει την αρχή – κάθε αρχή για κάθε φιλοσοφία: Valar Morghulis – Όλοι οι άνθρωποι πρέπει να πεθάνουν.