_

γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης

–

«Η άλλη πλευρά του σκότους Το φως μυρίζει Τα πεταλουδίσια φύλλα του Φθινοπώρου»

Εμρέ Ιλερί, ‘Κουκούλι’

Το 2020, οι εκδόσεις Αρμίδα, κυκλοφόρησαν τον συλλογικό τόμο που εν προκειμένω, τιτλοφορείται ‘οι νεότεροι. Κύπριοι ποιητές & ποιήτριες 1981-2001.’

Όπως και ο ίδιος ο κατατοπιστικός τίτλος δηλοί, το περιεχόμενο του συλλογικού τόμου, σε κατατοπιστική ανθολόγηση των ποιημάτων και επιμέλεια της Αλεξάνδρας Ζαμπά, σχετίζεται με την ποιητική παραγωγή στην Κύπρο την εικοσαετία 1981-2001. Στον πρόλογο που υπογράφει η Αλεξάνδρα Ζαμπά, λαμβάνει χώρα μία συγκεκριμένη αναφορά στο για ποιον λόγο επιλέγονται οι χρονολογίες 1981 και 2001 για την ανθολόγηση των σύγχρονων Κυπρίων ποιητών και ποιητριών (ας μην παραβλέπουμε αυτή την διάσταση).

«Για την ανθολογία ΟΙ ΝΕΟΤΕΡΟΙ, λαμβάνουμε υπόψη δύο όρια που άλλαξαν ουσιαστικά σε παγκόσμιο επίπεδο το σύστημα ζωής των πολιτών. Πρώτο όριο το 1981, αρχή της μαζικής διάδοσης των ηλεκτρονικών Υπολογιστών, τόσο από τους ιδιώτες καταναλωτές, όσο και από τις επιχειρήσεις. Για τον λόγο αυτό, άλλωστε, το 1981 καθιερώθηκε ως έτος έναρξης της «Εποχής των Υπολογιστών». Δεύτερο όριο το 2001, έτος που προκάλεσε σοκ στην Αμερική και σε όλο τον Δυτικό κόσμο, όταν αεροπειρατές προσέκρουσαν στους Δίδυμους Πύργους, στη Νέα Υόρκη. Η εν λόγω τρομοκρατική επίθεση αποτελεί καίριο σημείο της παγκόσμιας ιστορίας, εξαιτίας του ότι προκάλεσε αλλαγές στις διεθνείς σχέσεις, στην κοινωνική και πολιτική ζωή σε παγκόσμιο επίπεδο και σοβαρές ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις. Ο κόσμος μετά το 2001 αισθάνεται λιγότερο ασφαλής και περισσότερο διχασμένος».^[1]

Σε αυτό το πλαίσιο, μέσω των επεξηγήσεων της επιμελήτριας του τόμου, θα αναφέρουμε πως οι δύο χρονολογίες επιλέγονται διότι σηματοδοτούν την εκδήλωση του ό,τι προσδιορίζεται θεωρητικά και όχι μόνο, ως τομή, με τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11^ης Σεπτεμβρίου του 2001, να αναγνωρίζονται από τον Παναγή Παναγιωτόπουλο, ως «ιστορικά ρηξιακό Γεγονός»,^[2] ακριβώς λόγω των δραστικών μεταβολών που επέφεραν στο παγκόσμιο γίγνεσθαι.

Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί, σε διαφορετική βέβαια κλίμακα, και για την χρονιά 1981, χρονιά της μαζικότερης κυκλοφορίας των ηλεκτρονικών υπολογιστών, οι οποίοι σταδιακά, άρχισαν να διαδραματίσουν ιδιαίτερο ρόλο στην οργάνωση της καθημερινότητας, στη διαχείριση των προσωπικών και επαγγελματικών σχέσεων, στην τεχνολογική εξέλιξη.

Δίχως να φθάνουμε γραμμικά και ανεπαίσθητα από το έτος 1981 στο έτος 2001, θα τονίσουμε πως η Αλεξάνδρα Ζαμπά εντάσσει τους νεότερους Κύπριους ποιητές και ποιήτριες, καθώς και την ποιητική παραγωγή που σχετίζεται με αυτούς, εντός του ευρύτερου περιβάλλοντος και των αλλαγών που συντελούνται εμπρόθετα, προσιδιάζοντας προς την κατεύθυνση συγκρότησης μίας ιδιαίτερης ποιητικής αλληλουχίας, η οποία, αφενός μεν γενεακά-ηλικιακά μπορεί να ευρίσκεται κοντά, αφετέρου δε, τα ερεθίσματα της για την παραγωγή του ποιητικού λόγου είναι πολλαπλά. Και αυτό είναι ένα σημείο το οποίο και διαπερνά την συγκεκριμένη έκδοση.

Το ό,τι δηλαδή τα ποιητικά ερεθίσματα είναι πολλαπλά, αποκαλύπτοντας ευκρινώς ποικιλίες και τάσεις, στο εγκάρσιο σημείο όπου οι Κύπριοι ποιητές και οι Κύπριες ποιήτριες ευρίσκονται σε έναν γόνιμο και παραγωγικό ‘διάλογο,’ και μεταξύ τους αλλά και με διάφορους ποιητές και ποιητικά ρεύματα.

Σε αυτό το πλαίσιο, ενσκήπτουν ερεθίσματα όπως είναι οι δια-προσωπικές σχέσεις και η καθημερινή διαχείριση τους, το ζήτημα της μνήμης και δη της ιστορικής μνήμης και της πρόσληψης της, η καθημερινότητα ως πεδίο συγκρούσεων και καταλλαγής, και ακόμη, η χαίνουσα πληγή του Κυπριακού ζητήματος.

Με έναν ιδιαίτερο όσο και ποιητικό τρόπο, η Τουρκοκύπρια ποιήτρια Σενέμ Γκιόκελ, ιχνηλατεί και παράλληλα νοηματοδοτεί τις διαδρομές της μνήμης, ωσάν ο ιστορικός χρόνος να ‘πάγωσε’ το 1974 (χρονιά της Τουρκικής στρατιωτικής εισβολής στην Κύπρο και της κατάληψης του 37% του νησιού), και, από εκεί και έπειτα, να ανακύπτουν στην επιφάνεια στιγμές, απωλεσθείσες προσδοκίες, κατακερματισμένες μνήμες.

«Αυτό που δεν μας συγχωρά όπως το ατλαζένιο πάπλωμα ενός στρωμένου κρεβατιού έμεινε ξαπλωμένο όλο τον χειμώνα Το πέπλο μιας Ελληνοκύπριας νύφης, καρδιά από ξύλο μέσα στο κάδρο, σε όλη την παιδική μου ηλικία, στον τοίχο, περίμενε την κάτοχο του Η γιαγιά μου περίμενε τον άταφο γιο της Ο πατέρας μου από τον πατέρα του έναν πατέρα Η μάνα που από τον πατέρα μου λουλούδια για την επέτειο τους Εμείς περιμέναμε τη μάνα μου να μας αγκαλιάσει -εν γνώσει ή εν αγνοία μας Και ενώ η μάνα μας δεν μπορεί ακόμα να μας αγγίξει και ούτε εμείς τη μάνα μας Όλοι μας μεγαλώσαμε παιδιά θεούς Που δεν χορταίνουμε να τα φιλάμε».^[3]

Ένα άλλο στοιχείο που χαρακτηρίζει τον συλλογικό τόμο είναι η συμπερίληψη και Τουρκοκύπριων ποιητών, που μπορεί να διαμένουν στο νησί ή να ανήκουν στην Τουρκο-κυπριακή διασπορά, οι οποίοι, διακατέχονται από παρόμοιους προβληματισμούς, εξερευνούν τα όρια του γίγνεσθαι, με τον τρόπο με τον οποίο καταπιάνονται με το Κυπριακό πρόβλημα-ζήτημα, να μας ωθεί να ανασύρουμε στην επιφάνεια ένα βαθύτερο μοτίβο. Και ποιο δύναται να είναι αυτό;

Είναι το μοτίβο εκείνο που, παρά την χρονική, ήτοι γενεακή απομάκρυνση από τα γεγονότα του 1974, θέλει τους Κύπριους ποιητές (εδώ συμπεριλαμβάνουμε και τις γυναικείες ποιητικές φωνές), να μην διστάζουν να πραγματευθούν με το ό,τι προσδιορίζεται ως ‘τραύμα,’ ως απώλεια εδάφους αλλά και ζωών, ως συμβολικός και μη θάνατος, δίχως όμως κάτι τέτοιο να επι-τελείται με βιαιότητα και με διάθεση εκδίκησης και τιμωρίας. Ίσως διότι η ιστορία είναι περισσότερο σύνθετη από τέτοια συναισθήματα και απλουστεύσεις.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την δόμηση ενός Κυπριακού ‘συν-ανήκειν,’ στη βάση του οποίου υπεισέρχεται, υπόγεια, η συνειδητοποίηση του ό,τι η επίλυση του προβλήματος μπορεί συμβεί με όρους θετικού αθροίσματος. Όμως, όπως τονίσθηκε και πιο πάνω, ο τόμος δεν εξαντλείται μόνο στο ερέθισμα δημιουργίας που προσφέρει η ‘φορτισμένη’ ιστορική μνήμη. Αντιθέτως, διακρίνουμε ποιητικές αφηγήσεις για το περιεχόμενο των οικογενειακών σχέσεων, τα οποία, έχοντας εξωθηθεί συνειδητά ή ασυνείδητα στο περιθώριο, εκρήγνυνται κατά την διάρκεια ενός Κυριακάτικου μεσημεριανού γεύματος, στο λεπτό σημείο όπου ο κάθε ένας συνδαιτυμόνας ανταμείβεται με ό,τι του αναλογεί.

Ο ποιητικός λόγος της Άννας Ιωαννίδου είναι χαρακτηριστικός επ’ αυτού: «Μεσημέρι Κυριακής. Καθήστε όλοι σιωπηλά να απολαύσετε το φαρμάκι στα πιάτα σας. Για καλύτερη πέψη αποφύγετε επιπλέον χολή και όξος-σερβίρονται απλόχερα από την κεφαλή του τραπεζιού σε συσκευασία αλατοπίπερου- μασάτε αργά και βασανιστικά αλλιώς θα πνιγείτε πριν την ώρα σας αλλά καταπίνετε γρήγορα. Κι όταν έρθει η ώρα για το εβίβα, γυρίστε το βλέμμα αντίθετα προς την κεφαλή, μετά ευθεία, σηκώστε συντονισμένα το κολωνάτο κόνιο και λούστε τής το στα μούτρα».^[4]

Από τον τόμο δεν απουσιάζουν επίσης προβληματισμοί επί της χρήσης της σύγχρονης τεχνολογίας, οι προεκτάσεις ενός έρωτα[5] που δεν ζητά αποδέκτη αλλά την αξίωση να ακουστεί,^[6] δια-κειμενικές αναφορές, η πρόσληψη του χρόνου ως συνέχεια (του ανθρώπινου υποκειμένου;) και ως ρήξη.

Η Σαλαμίς Αϊσεγκιούλ Σιεντούγ, ως πρώτη ύλη της έννοιας της ‘Κυπριακότητας,’ χρησιμοποιεί τον τόπο, ήτοι την Μεσαορία: «στάζει αλλά δεν τελειώνει η αίσθηση της μεσαορίας στον χρόνο τελοσπάντων έλεγε».^[7] Σ

Συμπερασματικά, θα λέγαμε πως επρόκειτο για μία καθ’ όλα χρήσιμη έκδοση για τον αναγνώστη που επιθυμεί να προσεγγίσει^[8] την σύγχρονη Κυπριακή ποίηση, η οποία δεν φέρει ίχνη ‘εξαιρετισμού,’ καθιστάμενη οικεία αλλά και πολυ-επίπεδη.

_____

[1] Βλέπε σχετικά, ‘Οι νεότεροι. Κύπριοι ποιητές & ποιήτριες 1981-2001,’ Ανθολόγηση-Επιμέλεια της Αλεξάνδρας Ζαμπά, Εκδόσεις Αρμίδα, Λευκωσία, 2020, σελ. 15. Οι Κύπριοι (αυτό είναι το πρόθημα που χρησιμοποιείται και όχι το σχήμα ‘Ελληνοκύπριοι/Τουρκοκύπριοι), ποιητές και ποιήτριες πειραματίζονται πάνω σε διάφορες ποιητικές φόρμες.

[2] Βλέπε σχετικά, Παναγιωτόπουλος Παναγής, ‘Το Γεγονός,’ Εκδόσεις Βιβλιόραμα, Αθήνα, 2003. Και, Ρετζέπη Ανδριανή, ‘Η Ανείπωτη ιστορία της Marfin: Καταγραφές ενός κατακερματισμένου γεγονότος,’ στο: Βαμβακάς Βασίλης, Καρατράντος Τριαντάφυλλος, Παναγιωτόπουλος Παναγής., (επιμ.), ’05.05.2010. Ταυτότητες και συναισθήματα της πολιτικής βίας στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα,’ Εκδόσεις Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2021, σελ. 23.

[3] Βλέπε σχετικά, Γκιόκελ Σενέμ, ‘Το πορτραίτο μιας κυπριακής οικογένειας,’ Μετάφραση: Σιακαλλή Μαρία, στο: ‘Οι νεότεροι. Κύπριοι ποιητές & ποιήτριες 1981-2001…ό.π., σελ. 95. Η δόκιμη χρήση της γλώσσας και μάλιστα των ομιλούντων Κυπριακών δεν εκ-λείπει από τον ποιητικό λόγο ποιητών όπως ο Αλέξανδρος Χρονίδης, προσδίδοντας και μία χροιά προφορικότητας στον συλλογικό τόμο, αλλά επίσης, και ένα στοιχείο οικειότητας, το οποίο, όντας ευδιάκριτο καθιστά την γλώσσα κάτι περισσότερο από ένα ‘εργαλείο’ επικοινωνίας. Η συνύπαρξη στον τόμο της Νέας Ελληνικής γλώσσας, της Τουρκικής και του Κυπριακού ιδιώματος, θεωρούμε πως προσίδια αντανακλά την σύγχρονη ιστορία του νησιού και τις προεκτάσεις της, καθώς και τις σύνθετες και ρευστές ταυτότητας που προκύπτουν,

[4] Βλέπε σχετικά, Ιωαννίδου Άννα, ‘Κτηνωδίες επί πατριαρχικής τραπέζης,’ στο: ‘Οι νεότεροι. Κύπριοι ποιητές & ποιήτριες 1981-2001…ό.π., σελ., 108. Χωρίς σημεία στίξης και με έναν λόγο ρέοντα, χωρίς να κατονομάζει και προσεγγίζοντας την υπαινικτικότητα, ο ποιητικός λόγος της Άννας Ιωαννίδου, εξελίσσεται ωσάν θεατρικό μονόπρακτο, με πρωταγωνιστές τα μέλη μίας οικογένειας που δεν διαθέτει απαραίτητα συγκεκριμένη εθνικότητα.

[5] Το ερωτικό στοιχείο σημαίνεται και στον ποιητικό λόγο που εκφέρει η Σταυρούλα Μπίου, και μάλιστα, δίχως μελοδραματικό τόνο, εκεί όπου ο έρωτας εμπεριέχεται στην απουσία αφού έχει προηγηθεί το στάδιο της εκπλήρωσης. Βλέπε σχετικά, Μπίου Σταυρούλα, ‘Κλάμα πετάλων & Αύγουστος,’ στο: Οι νεότεροι. Κύπριοι ποιητές & ποιήτριες 1981-2001…ό.π., σελ., 150-151 &154.

[6] «Κι είν’ η σιωπή σου ένας διάδρομος αναμονής. Κι είν’ η ματιά σου ένα ταξίδι ανεκπλήρωτο, ένας προορισμός χωρίς πυξίδα», γράφει χαρακτηριστικά η Γαβριέλλα Παναγή στο ποίημα της ‘Άτιτλο ΙΙ,’ τείνοντας προς την επανεπινόηση ενός έρωτα που δεν έχει συγκεκριμένη διαδρομή. Βλέπε σχετικά, Παναγή Γαβριέλλα, ‘Άτιτλο ΙΙ,’ στο: Οι νεότεροι. Κύπριοι ποιητές & ποιήτριες 1981-2001…ό.π., σελ., 165.

[7] Βλέπε σχετικά, Σιεντούγ, Αϊσεγκιούλ Σαλαμίς, ‘ΜΕΣΑΟΡΙΑ Ι, στο: ‘Οι νεότεροι. Κύπριοι ποιητές & ποιήτριες 1981-2001…ό.π., σελ., 191. Τα ποιήματα ‘Μεσαορία Ι,’ ‘Μεσαορία ΙΙ’ και ‘Μεσαορία ΙΙ,’ συγκροτούν ένα Μεσαορίτικο υπόβαθρο εντός του οποίου, η ποιήτρια βιώνει διαλεκτικά τις αντιφάσεις της. Κάτι παρόμοιο έχει επιχειρήσει ο Γιάννης Ρίτσος στην ποιητική συλλογή ‘Χειρονομίες,’ με τις τρεις σειρές των ‘Αναχωρήσεων,’ που από κοινού αναδεικνύουν τον αντίκτυπο του θανάτου. Βλέπε σχετικά, Ρίτσος Γιάννης, ‘Χειρονομίες,’ ‘Ποιήματα,’ Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα, 1998, σελ. 200-201.

[8] Άλλως, πως, η έκδοση αυτή, συνιστά έναυσμα για μία καλύτερη γνωριμία με το περιεχόμενο της σύγχρονης Κυπριακής ποιητικής παραγωγής η οποία, στα καθ’ ημάς, ακόμη και σήμερα, εξακολουθεί να είναι ο ‘μεγάλος άγνωστος,’ παρά την γλωσσική, αξιακή και πολιτισμική εγγύτητα Ελλάδας και Κυπριακής Δημοκρατίας, διευρύνοντας το έδαφος ώστε να εισέλθουν, και όχι ορμητικά, στο προσκήνιο οι Τουρκοκύπριοι, οι οποίοι, ενίοτε αναπαρίστανται στερεοτυπικά και μονοσήμαντα, ιδωμένοι υπό το πρίσμα της Τουρκικής πολιτικής και της εκδήλωσης της.