γράφει η Παναγιώτα Σκουρτανιώτη

• Η συγγραφέας

Η Μίτσικο Αογιάμα (Michiko Aoyama), είναι η συγγραφέας με καταγωγή από την Ιαπωνία που εκκινεί το φιλαναγνωστικό μας ενδιαφέρον με το ποικιλομεταφρασμένο μυθιστόρημα «Η βιβλιοθήκη των κρυφών ονείρων», που γράφτηκε και πρωτοεκδόθηκε το 2020 στο Τόκιο αλλά κυκλοφόρησε στον ελλαδικό χώρο το 2023, από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Αγγελικής Τσέλιου. Εργάστηκε ως συντάκτρια ιαπωνικών περιοδικών στο Τόκιο, καθώς και σε βιβλιοθήκη, στοιχεία αυτοαναφορικά που τα αξιοποιεί στις ιστορίες του μυθιστορήματος.

• Η πλοκή

Πέντε ανθρώπινοι χαρακτήρες, διαφορετικών ηλικιών, επαγγελμάτων, φύλων ζουν στην ίδια πόλη, άγνωστοι μεταξύ τους. Τί κοινό μπορεί να έχουν; Ο τόπος διαμονής: Τόκιο. Ο χρόνος: 2020. Κοινό ενδιαφέρον : Το διάβασμα βιβλίων. Κοινό πρόσωπο προσέγγισης όλων: Η βιβλιοθηκάριος της Βιβλιοθήκης του Κέντρου Κοινότητας της περιοχής τους. Χαρακτηριστικό της: Η πρόταση διαβάσματος του κατάλληλου, για τον κάθε χαρακτήρα, βιβλίου. Ανατρεπτικό αποτέλεσμα: Η αλλαγή επαγγέλματος, στάσης ζωής, νοοτροπίας των πέντε χαρακτήρων του μυθιστορήματος παράλληλα με την εκπλήρωση των κρυφών τους ονείρων!

• Ο τίτλος

Ο τίτλος αποτελούμενος από δύο ονοματικά σύνολα – ένα ουσιαστικό μετά άρθρου σε ονομαστική και δύο γενικές, επιθέτου και ουσιαστικού – παραπέμπει στον τόπο αναφοράς του μυθιστορήματος (βιβλιοθήκη) καθώς και στην υποδήλωση της ιδιότητάς του αποδιδόμενης με την μεταφορά «κρυφών ονείρων». Θα έλεγα ότι ο τίτλος είναι ελκυστικός και συνάμα υπαινικτικός – λόγω της μεταφοράς – τουλάχιστον για λάτρεις του βιβλίου και των βιβλιοθηκών. 

• Η δομή

Το μυθιστόρημα δομείται σε πέντε μέρη, πέντε παράλληλες ιστορίες ανθρώπων που παρατίθενται η μία μετά την άλλη δίχως φανερή άμεση σύνδεση. Χαρακτηριστικό της γραφής οι απλές, λιτές, σύντομες προτάσεις που υποδηλώνουν ταυτόσημο ύφος, το, εν πρώτης αναγνώσεως, επαναλαμβανόμενο εκφραστικό μοτίβο, π.χ. «τι ψάχνεις;» , τι έψαχνα..».

• Αφηγηματικές τεχνικές

Η Μίτσικο Αογιάμα (Michiko Aoyama) επιλέγει κυρίως την  πρωτοπρόσωπη αφήγηση, σχεδόν σε όλα τα κεφάλαια του βιβλίου, αφηγούμενη την ιστορία των τριών ηρώων και δύο ηρωίδων της. Η εστίασή της είναι εσωτερική γνωρίζοντας όσα και τα πρόσωπα για την εξέλιξη της ιστορίας τους με ταυτόχρονη εσωτερική οπτική γωνία τοποθετώντας τους βασικούς ήρωες ως αφηγητές.

• Παρουσίαση ιστοριών- χαρακτήρων

Η Μίτσικο Αογιάμα (Michiko Aoyama) σκιαγραφεί τους χαρακτήρες μέσα από τις πέντε ιστορίες τους με απλό, λιτό, άμεσο τρόπο: 

1.Τομόκα, 21 ετών, πωλήτρια σε τμήμα γυναικείων ενδυμάτων                                                   στο εμπορικό κέντρο  Eden στο Τόκιο

Η αφήγηση της ιστορίας γίνεται κυρίως σε α΄ και συμπληρωματικά σε γ΄ πρόσωπο. Ουσιαστικά πρόκειται για αφήγηση της Τομόκα ως προς την καθημερινότητά της προσεγγίζοντας το παρόν.

Αξιοπρόσεκτα στοιχεία έναρξης πλοκής η ανταλλαγή διαδικτυακών μηνυμάτων μέσω ερωταπαντήσεων. Στοιχείο σύνδεσης ιστοριών το «Κέντρο Κοινότητας Χατόρι», τα «μαθήματα πληροφορικής», η «βιβλιοθήκη», « η βιβλιοθηκάριος Σαγιούρι Κοματσί».

Θίγεται το θέμα της αστικοποίησης: «Ήθελα, πάνω απ’ όλα, να φύγω από την επαρχία», «Μόλις έφτασα στο Τόκιο, συνειδητοποίησα ότι αυτή ήταν απλώς μια εξιδανικευμένη προσέγγιση», «έχεις τόσες προοπτικές, εσύ, μια εργαζόμενη γυναίκα που έφυγε για να κάνει καριέρα στην πρωτεύουσα!».

Ερωτήματα κινήτρου: «Τί θα κάνω για το μέλλον μου;» «Κι αν άλλαζα δουλειά;».

Διαπίστωση αφηγήτριας σε μορφή εσωτερικού μονολόγου: « Έψαχνα έναν στόχο να με κινητοποιεί για να δουλέψω, έψαχνα να βρω τι ήμουν ικανή να κάνω», «Τελικά, ακόμα και η επαγγελματική μας πείρα διαμόρφωνε την εικόνα μας». Επιμύθιο: «Θα προετοίμαζα το μέλλον μου».

2 . Ριό, 35 ετών, λογιστής σε εταιρεία επίπλων

Εναρκτήρια η αφηγηματική αναδρομή στο παρελθόν: «Εκείνον τον καιρό πήγαινα στο Λύκειο». Τόπος αναφοράς :  «απομακρυσμένη περιφέρεια Κανάγκαβα».

Βασικό στοιχείο πλοκής η ύπαρξη παλαιοπωλείου  στην περιφέρεια αυτή και το «κουταλάκι από ατόφιο ασήμι», το «μικρό Κέντρο Κοινότητας… που οργάνωνε μαθήματα και εκδηλώσεις», «η βιβλιοθήκη…», η «μαθητευόμενη βιβλιοθηκάριος».

Σε παροντικό χρόνο ο χαρακτήρας της ιστορίας προσδιορίζεται ως  λογιστής σε εταιρεία επίπλων. Το όνειρό του είναι ν΄ ανοίξει μαγαζί με αντίκες: «Θα ήμουν πολύ καλύτερα σ’ ένα κατάστημα γεμάτο με πράγματα που αγαπούσα!» γιατί  «Ήθελα να δημιουργήσω έναν χώρο που θα πρόσφερε στον καθένα τη δυνατότητα μιας συνάντησης με κάτι χειροπιαστό».

Θίγεται το θέμα των αισθηματικών σχέσεων: «Το κοινό μας σημείο ήταν ότι λατρεύαμε τα παλιά αντικείμενα», «Προχωρούσαμε σαν να ακολουθούσαμε αόρατα νήματα, δεμένα το ένα με το άλλο».

Χαρακτηριστικές αξιοπρόσεχτες φράσεις: «Ένα όνειρο, όσο υπάρχει, δεν μπορεί να τελειώσει. Θα μείνει για πάντα ένα υπέροχο όνειρο. Ακόμα κι αν δεν το πραγματοποιήσεις, γιατί είναι κι αυτό μια επιλογή ζωής… Αν όμως θέλεις να μάθεις τι βρίσκεται πέρα από το όνειρο, τότε πρέπει να τα δώσεις όλα», «Το σημαντικό είναι να μην αφήνεις το πεπρωμένο σου να προσπεράσει», «πρέπει να αναλάβω δράση… χωρίς να περιμένω να έρθει “κάποια μέρα”».

3. Νατσουμί Σακιτάνι, 40 ετών, πρώην στέλεχος εκδοτικού τμήματος περιοδικού

Ενδιαφέρουσα η ετυμολογία ονόματος της ηρωίδας: Νάτσου = καλοκαίρι, μι = ομορφιά. Επάγγελμα: Υπάλληλος για 15 χρόνια στο περιοδικό Mila – Υπάλληλος Τμήματος αρχείων εκδοτικής εταιρείας Μπανγιούσα.

Κοινό σημείο αναφοράς: Η « Βιβλιοθήκη Κέντρου Κοινότητας». Πρόσθετο στοιχείο η «παιδική γωνιά» της. Κοινό πρόσωπο η βιβλιοθηκάριος «Σαγιούρι Κοματσί» που πλέκει και θίγει υπαρξιακά φιλοσοφικά θέματα: «Το μεγαλύτερο κατόρθωμά σου ήταν η γέννηση… Άντεξες. Άρα, μπορείς να ξεπεράσεις τα πάντα». Κοινό στοιχείο τα δώρα μέσα στο κουτί μπισκότων Honey Dome : Στη προκείμενη περίπτωση «Μια μπάλα από φελτ με βελόνα…. η Γη;» Βιβλίο που προτάθηκε και συντελεί στην μεταμόρφωση της ηρωίδας.: «Η Πόρτα της Σελήνης της Γιουκάρι Ισίι» .

Κυριαρχεί η πρωτοπρόσωπη αφήγηση με αναδρομές στο παρελθόν και παράθεση σκέψεων, συναισθημάτων, ερωτημάτων σε μορφή εσωτερικού μονολόγου της ηρωίδας.

Χρονικός προσδιορισμός: «Είχαμε Δεκέμβριο».

Οικογενειακή κατάσταση: Σύζυγος Σούτζι, 2χρονη κόρη Φουτάμπα, τη γέννησε στα 37 της. Λειτουργεί ως βασικό στοιχείο πλοκής η αναφορά στο πρόσωπό της και συνδέεται με το βιβλίο για τον Άγιο Βασίλη, τα Χριστούγεννα, τον Δεκέμβριο. Χαρακτηριστική η αναφορά στο βιβλίο αυτό με παιδικά βιώματα που φτάνουν μέχρι την ενήλικη ζωή της. « Πόσες φορές δεν διάβασα ξανά και ξανά αυτό το βιβλίο;».

Θίγεται το θέμα της μητρότητας για τις εργαζόμενες μητέρες: «Ήμουν η μόνη που είχε γίνει μητέρα στην εταιρεία», «μάτωνε η καρδιά μου που η Φουτάμπα ήταν το τελευταίο παιδί που περίμενε τη μητέρα του», «ο περιορισμός που ένιωθα ως μητέρα», από «την προαγωγή σε αρχισυντάκτρια» του περιοδικού πριν την εγκυμοσύνη στην μεταφορά στο Τμήμα αρχείων εκδοτικής εταιρείας μετά τη γέννα… « Ήταν υπερβολικό να θέλεις δουλειά και οικογένεια;», «μόνο όταν έχεις παιδί καταλαβαίνεις πόσο δύσκολο είναι να συγκεντρωθείς για να διαβάσεις ένα βιβλίο στο σπίτι», « Μέχρι τώρα, το να είσαι μαμά θεωρούνταν εμπόδιο στη δουλειά».

Θίγεται το θέμα του καταμερισμού των υποχρεώσεων του ζευγαριού: Οι εργασίες «κανονικά έπρεπε να μοιράζονται το Σαββατοκύριακο». «Γιατί μόνο αυτός ήταν ελεύθερος να επικεντρωθεί στη δουλειά του; Γιατί έπρεπε να αναλάβω εγώ όλες τις δουλειές; Επειδή ήμουν μαμά;»

Θίγεται το θέμα του ελεύθερου χρόνου: «Ελεύθερος χρόνος. Θα τον αγόραζα αν μπορούσα»

Χαρακτηριστικές αξιοπρόσεχτες φράσεις: « Η ευτυχία δεν έχει κορύφωση, ούτε γραμμή τερματισμού», «η ζωή είναι γεμάτη ανατροπές» «η αξία ενός βιβλίου βρίσκεται περισσότερο στη δική σου ερμηνεία παρά στη δύναμη των λέξεων».

Ευρηματικός ο συνδυασμός των «ματιών» που παραπέμπουν στη λογική και στο συναίσθημα αντίστοιχα: «ηλιακό μάτι» – «σεληνιακό μάτι», «και τα δύο είναι απαραίτητα … συνεργάζονται»

Η ανατροπή στην πλοκή συντελείται με την πρόταση του Κιριγιάμα για εργασία στον εκδοτικό οίκο Σφενδάμι όπου σηματοδοτεί και την αλλαγή επαγγέλματος, κρυφού πόθου, ονείρου για την ηρωίδα.

4. Χιρόγια Σουντά, 30 ετών, άνεργος

Κυριαρχεί η πρωτοπρόσωπη αφήγηση με αναδρομές στο παρελθόν «όταν ήμουν μαθητής» μα και στοιχεία του παρόντος «μου αρέσουν..» πλαισιωμένη από την τριτοπρόσωπη στις αφηγήσεις γεγονότων – στοιχείων που αναφέρονται σε άλλα πρόσωπα «..η γυναίκα φορούσε…. Σταμάτησε να κινεί το χέρι της…».

Πρόσωπο κινήτρου η μητέρα του ήρωα που αναφέρει το «Κέντρο Κοινότητας», το κοινό σημείο αναφοράς των ιστοριών. Κοινό πρόσωπο η βιβλιοθηκάριος «Σαγιούρι Κοματσί» που λειτουργεί ως παντογνώστης «όποιον τίτλο και να ανέφερα η Κοματσί τον ήξερε…» και συγχρόνως ψυχαναλύτρια σχετικά με το βασικό χαρακτηριστικό του ήρωα που είναι η αγάπη του, το ενδιαφέρον του για τα Μάνγκα (κόμικς).

Βιβλίο αναφοράς: Εξέλιξη: Η θεωρία σε εικόνες. Σύνδεση με Συγγραφείς: Κάρολος Δαρβίνος, συγγραφέας της Καταγωγής των ειδών… Άλφρεντ Ράσσελ Γουάλλας, φυσιοδίφης –“Γραμμή Γουάλλας”.

Χαρακτηριστικό στοιχείο πλοκής: Παράλληλα με την ιστορία του ήρωα Χιρόγια Σουντά αποκαλύπτονται στοιχεία του παρελθόντος και του χαρακτήρα της Σαγιούρι Κοματσί: «Ώστε, λοιπόν, και η Κοματσί γνώριζε από αγωνίες και αρνητικές σκέψεις. Κι ας έδειχνε ατάραχη», «Όλοι είχαν τη δική τους ιστορία…».

Θίγεται το θέμα της ανεργίας : Ένα διαχρονικό θέμα που αγγίζει και χώρες προηγμένες οικονομικά, όπως η Ιαπωνία, υπογραμμίζοντας συγχρόνως την ηλικιακή ομάδα ανέργων που πλήττει, όπως «Χιρόγια Σουντά, 30 ετών, άνεργος», καθώς και το γεγονός της οικονομικής υποστήριξης των άνεργων νέων από την οικογένεια προσφέροντάς τους στέγη «Ένιωθα τύψεις που, στην ηλικία μου, ήμουν άνεργος και τεμπέλιαζα στο σπίτι», «Όταν ήμασταν δεκαοκτώ, φανταζόμασταν ότι, στα τριάντα, θα είχαμε καταφέρει μεγάλα πράγματα». Επίσης, αναφέρεται η μη προσοδοφόρα σύνδεση των σπουδών των νέων με την αγορά εργασίας: Επάγγελμα «των ονείρων» του ήρωα : εικονογράφος «μετά το λύκειο πήγα σε μια σχολή σχεδίου και ζωγραφικής», «Θα γίνω ένας σκιτσογράφος που θα μείνει στην ιστορία». «Οι mangaka είναι πραγματικά σπουδαίοι», αλλά σύμφωνα με τα γραφόμενα « είναι μετρημένοι στα δάχτυλα εκείνοι που καταφέρνουν να ζήσουν από αυτό. Και όχι μόνο από τα κόμικ· πάω στοίχημα ότι το πολύ ένας άνθρωπος στους εκατό καταφέρνει να ζήσει από αυτό που τον παθιάζει».

Χαρακτηριστικές αξιοπρόσεχτες φράσεις: «Οι ευνοϊκές μεταλλάξεις μεταβιβάζονται, οι επιβλαβείς μεταλλάξεις εξαλείφονται». «Τι ψάχνεις;» «Ένα ήσυχο μέρος, μόνο ένα, όπου θα ήμουν αποδεκτός…».«Θα φτιάχνω σχέδια που θα μείνουν χαραγμένα στις καρδιές των ανθρώπων».

5. Μασάο, 65 ετών, συνταξιούχος

Θίγεται το θέμα της συνταξιοδότησης: Ο ήρωας της ιστορίας αναφωνεί: «Για όσους έχουν εργαστεί, όπως εγώ, σε μια εταιρεία, η συνταξιοδότηση σημαίνει αποκλεισμό από την κοινωνία. Όσο δούλευα, ήθελα χρόνο για να ξεκουραστώ, αλλά, τώρα που τον έχω, δεν ξέρω τι να τον κάνω. Τα χρόνια που μου απομένουν μου είναι άχρηστα….. περισσεύουν. Πλεονάζουν». Για να καταλήξει: «Θα γευόμουν τη ζωή στο έπακρο. Με μια διευρυμένη θεώρηση του Κόσμου».

Χαρακτηριστικό ερώτημα έναρξης της ιστορίας : Μετά από σαράντα δύο χρόνια δουλειάς σε εταιρία και την συνταξιοδότηση «Και τώρα; Τι θα έκανα άραγε με τη ζωή μου από αύριο;».

Βασικά στοιχεία πλοκής: Η σύζυγος Γιορίκο που «Δίδασκε κάθε Τετάρτη στο Κέντρο Κοινότητας» και τα «Μαθήματα γκο». Κοινό στοιχείο : Η βιβλιοθήκη: «Με συγχωρείτε, ψάχνω ένα βιβλίο για το γκο…» που σύμφωνα με τη βιβλιοθηκάριο «Το γκο είναι παιχνίδι εμβάθυνσης. Δεν αφορά απλώς την ανάκτηση των θέσεων του αντιπάλου, αλλά σε κάνει να στοχαστείς για τη ζωή και τον θάνατο. Κάθε παρτίδα είναι μια περιπέτεια από μόνη της», τα μπισκότα « Honey Dome του Κουρεμιγιαντό».

Θίγεται το θέμα σχέσεων πατέρα-κόρης: «Μια «κοινωνία» αναπτύσσεται και μεταξύ γονιών και παιδιών. Τα λόγια που είχα πει χωρίς να το πολυσκεφτώ όταν η Τσιέ ήταν μικρή, η ίδια τα είχε επεξεργαστεί προσεκτικά και τα είχε κάνει κτήμα της».

Χαρακτηριστικές αξιοπρόσεχτες φράσεις: «Πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι για τους οποίους τα βιβλία θα είναι απαραίτητα και αναγνώστες που θα ανακαλύπτουν σημαντικά βιβλία στον χώρο του βιβλιοπωλείου», «η ποίηση ήταν μια τέχνη μαγική. Την αλήθεια τη γνώριζε μόνο ο συγγραφέας. Όμως κάθε αναγνώστης ερμήνευε το κείμενο με τον δικό του τρόπο, κι αυτή ήταν η ουσία», «Ένα βιβλίο ανήκει σε αυτούς που το φτιάχνουν, σε αυτούς που το πουλούν και σε αυτούς που το διαβάζουν».

Ολοκληρώνοντας, θα χαρακτήριζα ευρηματικά ισόρροπη τη σύνδεση όλων των δρώντων προσώπων μεταξύ των ιστοριών στην ολοκλήρωση του μυθιστορήματος της Μίτσικο Αογιάμα (Michiko Aoyama): Ενδεικτικά αναφέρω τη σύνδεση πρώτης και τελευταίας ιστορίας: Η Τομόκα γνωρίζει τη σύζυγο του Μασάο Γκοννό, τη Γιορίκο. Καθώς και της δεύτερης με την τελευταία: Ο θυρωρός Εμπιγκάβα της τελευταίας είχε στη δεύτερη ιστορία παλαιοπωλείο. Γενικά, στην πέμπτη ιστορία επέρχεται η ολοκλήρωση όλων των αναπάντητων ερωτημάτων, η επίλυση των αποριών, η σύνδεση όλων των προσώπων: Χιρόγια, Νοζόμι, Κοματσί κ.α. Με αυτό τον τρόπο κλείνει ο κύκλος αφήγησης του μυθιστορήματος καθιστώντας το αναγνωστικά αξιόλογο.

Συμπληρωματικά, θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί πως στο μυθιστόρημα παρατηρείται πληθωρική αναφορά σε προϊόντα, φαγητά, πιάτα της ιαπωνικής κουζίνας:  Νουντλς σόμπα ή ουντόν με κρέας, ρύζι με κάρυ, σαυρίδι πανέ, ρυζοκεφτέδες = ονιγκίρι , ψημένο ταρακό, ομελέτα ρυζιού, σασίμι, τάρο (πορώδες φυτό) κ.α.. Παρατηρείται, επίσης, αναφορά σε συγγραφείς και ποιητές της Ιαπωνίας: Μιζουέ Κάνατα, Χαρούκι Μουρακάμι, Τζιρό Ασάντα, Σινπέι Κουσάνο. Παράλληλα, γίνεται αναφορά στο «δωμάτιο ιαπωνικού στιλ», στο σόγκι (ιαπωνικό σκάκι), στο όνσεν (ιαματικές πηγές) στο χαικού, στην τεχνική του φελτ με βελόνα, στα εργαστήρια τεχνικής ικεμπάνα (ιαπωνική τεχνική σύνθεσης λουλουδιών). Τέλος, δίνονται πληροφορίες για Μάνγκα (κόμικς), όπως :  21 Emon των Φουτζίκο Φουτζίο – το λούτρινο Μόντζερ (χαρακτήρας του 21 Emon) κ.α.

Συμπερασματικά, η Μίτσικο Αογιάμα (Michiko Aoyama) με τον ευρηματικό τρόπο αφήγησης-περιγραφής της διαφορετικής οπτικής γωνίας παρουσιάζει τη βιβλιοθήκη και την πρωταγωνίστρια βιβλιοθηκάριο υπό το πρίσμα των ιστοριών πέντε διαφορετικών ανθρώπων.

Διαβάζοντας, λοιπόν, το μυθιστόρημα της Μίτσικο Αογιάμα (Michiko Aoyama), αντιλαμβανόμαστε πως συντελείται με τρόπο λογοτεχνικά μαγικό η σύνδεση των φαινομενικά αυτόνομων ιστοριών των πέντε βασικών χαρακτήρων, αλλά ουσιαστικά άμεσα συνδεδεμένων με τη βιβλιοθήκη και τα βιβλία, εκπληρώνοντας τα κρυφά τους επαγγελματικά, μα εν γένει, όνειρα ζωής.

Σκουρτανιώτη Παναγιώτα

Φιλόλογος