Αντώνης Καπίδης
Ιβίσκος
ISBN: 978-618-5093-64-8
Το δεύτερο βιβλίο του Αντώνη Καπίδη, «φωτιά και θάλασσα, οι Κρήτες του Μίνωα» (ιβίσκος, 2017), εντάσσεται λογοτεχνικά στο μεγάλο ρεύμα του ιστορικού μυθιστορήματος, στεκόμενο με αξιοπρέπεια τόσο απέναντι στην υποκουλτούρα του βιβλίου όσο και στους πρωτοπόρους μυθιστορηματογράφους του τόπου.
Ο συγγραφέας μεταφέρει τον αναγνώστη στην προϊστορική Ελλάδα, της μινωικής Κρήτης. Τα δύσκολα ταξίδια σε μία εποχή πρώιμου εμπορίου, οι δυσκολίες της θάλασσας και οι δοξασίες της εποχής μεταφέρονται με φυσικότητα. Ο συγγραφέας μέσα σε μια ιστορική αφαιρετικότητα με προβολή σε λίγα πρόσωπα καταφέρνει και σκιαγραφεί με σημαντική ακρίβεια την κοινωνική και πολιτική ζωή της μινωικής Κρήτης.
Ο Αριστοτέλης στο έργο του Περί ποιητικής κάνει λόγο για πράξη και ήθος, θέτοντας ουσιαστικά τις δύο θεωρήσεις που αναφέρονται στον λογοτεχνικό χαρακτήρα, τον οποίο θεωρεί απαραίτητο για την ύπαρξη ενός έργου. Με την πράξη, ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι ο λογοτεχνικός ήρωας είναι υποκείμενο δράσης, ένα ποιητικό αίτιο, που δεν διαθέτει αναγκαστικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά, τα οποία είναι προαιρετικά, ενώ με το ήθος αντιλαμβάνεται το λογοτεχνικό ήρωα ως μορφή ψυχολογική με προσωπικότητα. Στην ουσία ο Αριστοτέλης στις διδακτικές του σημειώσεις δίνει μία αυτονομία στους χαρακτήρες και τους απομακρύνει από τον συγγραφέα.
Ο Thomas Docherty θέλει τον λογοτεχνικό χαρακτήρα να έχει κάποιο παρελθόν που να δικαιολογεί και να εξηγεί την παρουσία του στο λογοτεχνικό έργο, και να μην εξαρτώνται από το συγγραφέα. Αυτό σημαίνει, κατά τον Wayne Booth ότι ο συγγραφέας μένει μακριά ως ανεξάρτητη προσωπικότητα ώστε οι μυθοπλαστικοί χαρακτήρες του να δρουν ελεύθερα. Είναι «αληθινοί» και υπόκεινται στην υποκειμενική σύλληψη της πραγματικότητας του συγγραφέα, ο οποίος κινείται ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία.
Ο αφηγητής, κατά τον Gerard Genette, είναι επινοημένο μα αυτόνομο πρόσωπο, και στην περίπτωση του Καπίδη διακριτός χαρακτήρας από τους ήρωες. Παντογνώστης και πανόπτης ο αφηγητής του λειτουργεί ως σκηνογράφος στήνοντας το αφηγηματικό κάδρο, σκηνοθετεί τους χαρακτήρες και οργανώνει τη δράση, ενώ επιτελεί και επικοινωνιακή λειτουργία εξασφαλίζοντας την αδιάκοπη επαφή αφηγητή και αναγνώστη, και πιστοποιητική, καθώς η αιτιολόγηση εξασφαλίζει την αληθοφάνεια του στοιχείων της πλοκής και έμμεσα ιδεολογική.
Η εστίασή του είναι μηδενική. Βλέπει τους πάντες και καταγράφει τα πάντα. Με την ιδιότητα του εξωδιηγητικού παρατηρητή, καθώς δεν συμμετέχει ως δρων χαρακτήρας, γνωρίζει και την εξέλιξη της ιστορίας στο μέλλον και το παρελθόν, με τη δυνατότητα να μεταφέρεται από τον ένα τόπο στον άλλο.
Έτσι πολύ συχνά ξεπερνά τον αφηγηματικό χρόνο και με προλήψεις, άμεσες δηλαδή αναφορές στο μέλλον, προετοιμάζει τον αναγνώστη για το επερχόμενο. Άλλοτε ο συγγραφέας στήνει με προοικονομία την εξέλιξη, ώστε τίποτα να μην αφήνει μετέωρο τον αναγνώστη και την πλοκή βεβαίως.
Η πλοκή βέβαια δεν είναι το κύριο χαρακτηριστικό του μυθιστορήματος. Το δυνατότερο στοιχείο του βιβλίου είναι η σκηνογραφία, η περιγραφική δύναμη του αφηγητή. Ο αφηγητής με τη μηδενική εστίαση καταγράφει κάθε κίνηση των ηρώων, αποκαλύπτοντας την ψυχολογία τους. Η εικονοποιητική ιστόρηση στέκει σε λεπτομέρειες του σκηνικού, ορίζοντας έτσι ένα κατεξοχήν χωροκεντρικό αφήγημα.
Αναφορικά με την πλοκή έχει ενδιαφέρον να δούμε το έργο μέσα από το μοντέλο του Propp, αν κι εδώ δεν έχουμε κάποιον κακό. Σε μία λογική πύκνωσης ιδιοτήτων τα φυσικά φαινόμενα καλύπτουν τον ρόλο του κατεξοχήν ανταγωνιστή-ήρωα. Οι χαρακτήρες συγκρούονται στην ουσία με την ίδια τη φύση και την τρομακτική κι απρόβλεπτη δύναμή της. Οι λειτουργίες της αφήγησης όπως της έθεσε ο Vladimir Proppμ όπως η εξαπάτηση, η δολιοφθορά και η αντενέργεια μαζί με την καταδίωξη και το δύσκολο πρόβλημα, όλα ενσωματώνονται γύρω από την έκρηξη του ηφαιστείου της Στρογγύλης. Ο προππικός γάμος του παραμυθιού και η μετακίνηση εμφανίζονται στο τέλος με τον αποικισμό με ενδιάμεσες συγκρούσεις και νίκες.
Η δε εξωδιηγητική αφήγηση επιτρέπει επιταχύνσεις και επιβραδύνσεις. Η ίδια η περιγραφική σταθερότητα λειτουργεί ως επιβράδυνση. Χαρακτηριστικό είναι ότι στα πρώτα κεφάλαια η ίδια η πλοκή είναι εξαιρετικά περιορισμένη, υποτυπώδης ώστε απλά να ικανοποιεί τις ανάγκες του έργου. Ωστόσο, οι περιγραφές είναι εξαιρετικά πλούσιες και με κινηματογραφική ακρίβεια αποτυπώνουν τον χώρο, τις σκέψεις και τις ενέργειες των χαρακτήρων, δίνοντας την ίδια στιγμή την προϊστορία και τον πολιτικό και γεωγραφικό χώρο.
Απουσιάζουν οι αναλήψεις και οι εγκιβωτισμοί, ενώ αξιοσημείωτο είναι το χρονικό πέρασμα μέσα στο ίδιο κεφάλαιο σε άλλες σκηνές ισορροπώντας έτσι τις προηγούμενες επιβραδύνσεις. Έτσι, στην πραγματικότητα οι επιμηκύνσεις βρίσκονται σε λειτουργική (λέξη κλειδί) ισορροπία με τις περιλήψεις και τις αποσιωπήσεις σημείων της δράσης για να περάσει ο αφηγητής γρήγορα στο βασικό για αυτόν στοιχεία της ιστόρησης.
Ας σημειώσουμε πως οι διάλογοι ως ισοχρονίες καταλαμβάνουν πολλή μικρή έκταση στο έργο. Αντίθετα, τα περισσότερα δίνονται μέσα από τον αφηγητή σε πλάγιο λόγο, δικαιολογώντας έτσι και την προηγούμενη θέση μου για αυτονομία του ως χαρακτήρα μέσα στο έργο (αν θέλετε επιτελεί ένα μέρος του ρόλου του αρχαίου ευριπίδειου Χορού).
Ο Καπίδης διαμορφώνει στέρεους χαρακτήρες. Είναι ολοκληρωμένοι ενώ κατά την τυπολογία του Αθανασόπουλου διακρίνουμε χαρακτήρες εξατομικευμένους (που διατηρούν δηλαδή ξεχωριστά χαρακτηριστικά από το κοινωνικό σύνολο), όπως ο μεθύστακας Βαφυκλής γέρος-φίλος του Ίσανδρου, ενώ οι περισσότεροι είναι τυποποιημένοι, καθώς εξομοιώνονται με το κοινωνικό περιβάλλον, μέχρι του σημείου μάλιστα να αντιπροσωπεύουν κοινωνικούς τύπους (στρατηγό, συνεργάτη-συστρατιώτη κλπ).
Ο Ίσανδρος βέβαια παραμένει ο κεντρικός ήρωας, με όλα τα χαρακτηριστικά του επικού ήρωα. Καπετάνιος, αρχοντικής καταγωγής που παλεύει όλα τα στοιχεία της φύσης και ικανός στρατιωτικός διοικητής. Δίπλα όμως σε αυτόν εμφανίζονται και συμπαραστάτες χαρακτήρες, κατά την διάκριση του Vladimir Propp, όπως ο Κράτης με τον Γρύλο και κυρίως ο Βαφυκλής. Μάλιστα όλοι οι ήρωες εμφανίζονται ήδη από το πρώτο κεφάλαιο.
Βέβαια υπάρχουν πολλοί ακόμα ήρωες. Ο Έργινος, για παράδειγμα, συμπυκνώνει χαρακτηριστικά ενός ήρωα-ανταγωνιστή κατά τον Propp. Δεν είναι όμως αντίπαλος. Απλά σε αυτόν συγκεντρώνονται οι ψυχολογικές συγκρούσεις και διαφωνίες του πληρώματος, ο αντίλογος στον κεντρικό ήρωα.
Παράλληλα, εντοπίζονται ήρωες αδρανείς (το υπόλοιπο πλήρωμα, οι πειρατές, οι Αθηναίοι, οι Σαντορινιοί κλπ), ήρωες διακοσμητικοί με λειτουργία από το απλό διάνθισμα της ιστορίας μέχρι την συγκινησιακή αποφόρτιση μιας σκηνής, πληροφοριακοί που χρησιμεύουν για τη μετάδοση μιας ορισμένης πληροφορίας ή ακροατές ή ακόμα ως σημεία αναφοράς και ως καταλύτες–δωρητές.
Από τα πιο σημαντικά στοιχεία του έργου είναι η μεταφορά του πνεύματος της εποχής. Ο αφηγητής λειτουργεί ως ένας άνθρωπος της εποχής. Φοβάται τον Ποσειδώνα, όπως οι χαρακτήρες, τρέμει τον Δία και τον Εγκέλαδο. Είναι πλήρως ενσωματωμένος στο πνεύμα της εποχής, με όλες τις επιτρεπόμενες μυθοπλαστικές αναχρονίες, πχ ο Μίνωας καταγράφεται ως γιος του Δία κάτι που αποτελεί μυκηναϊκή προσθήκη ή ακόμη οι δωρικές θεότητες (Ποσειδώνας, Άρης). Αλλά αυτά εντάσσονται όμως με φυσικότητα στο ροή του έργου. Άλλωστε, μιλάμε για ένα ιστορικό μυθιστόρημα, όχι για μάθημα ιστορίας.
Δήμος Χλωπτσιούδης
Μανδραγόρας, 2016
ISBN: 978-960-592-032-6
Η ιστορία ενσωματώνεται στη μυθοπλασία ως σκηνογραφικό στοιχείο. Στόχος δεν είναι να διδάξει, αλλά να συγκινήσει, να ταξιδέψει τον αναγνώστη σε μία άλλη εποχή. Και ο Καπίδης αυτό το πετυχαίνει πολύ όμορφα.
Επιλογικά, ο Καπίδης μας φέρνει αντιμέτωπους με την τραγικότητα του ανθρώπινου όντος. Ένα ον που ενώ γνωρίζει τη θνητότητά του και το τέλος του, μένει αδύναμος μπροστά στις δυνάμεις της φύσης. Είναι αδύναμος να προβλέψει την καταστροφική της μανία, ανίκανος να την αποτρέψει όσο κι αν είναι βέβαιος για τις δυνάμεις του. Αυτή άλλωστε είναι η ύβρις του σύγχρονου ανθρώπου με τις καταστροφικές παρεμβάσεις του στη φύση που φέρνουν ολέθρια αποτελέσματα. Οι χαρακτήρες του σαν αληθινοί άνθρωποι συγκρούονται με την ίδια τη φύση και την τρομακτική κι απρόβλεπτη δύναμή της.
Την ίδια στιγμή εξίσου επίκαιρος μένει όσον αφορά την προσφυγιά. Οι μυθιστορηματικοί κάτοικοι της Στρογγύλης έγιναν πρόσφυγες, όπως και οι ήρωες Κρήτες. Η προσφυγιά είναι άγρια, είτε γίνεται με ελληνικά ονόματα είτε με αλλόγλωσσα, είτε από φυσικές καταστροφές είτε εξαιτίας πολεμικών συγκρούσεων.
0 Σχόλια