Το όνομα του Βίκτωρος Ουγκώ (1802-1885) είναι περισσότερο συνδεδεμένο με τα μυθιστορήματά του, όπως «Η Παναγία των Παρισίων» και «Οι Άθλιοι», ωστόσο το έργο του περιλαμβάνει, επίσης, δοκίμια, διηγήματα, θεατρικά  και ποιήματα, με μία ευρεία θεματολογία γύρω από τις ιδεολογικές και πολιτικές του απόψεις, αλλά και από την περιπετειώδη και τραγική προσωπική του ζωή. Ο Ουγκώ έγινε ο ηγέτης του ρομαντικού κινήματος και το 1841 εξελέγη στη Γαλλική Ακαδημία. Δύο χρόνια αργότερα πεθαίνει η κόρη του Λεοπολντίνη σε ένα τραγικό δυστύχημα που θα τον σημαδέψει. Έκτοτε αρχίζει να συμμετέχει ενεργά στη γαλλική πολιτική ζωή της χώρας. Το 1851 ο Ναπολέων Γ΄ θα αναδειχθεί με πραξικόπημα αυτοκράτορας της Γαλλίας και ο Ουγκώ, αφού εκφράσει με έντονο τρόπο την εναντίωσή του, θα αυτοεξοριστεί από τη χώρα για είκοσι χρόνια, για να γλιτώσει τη δίωξη από το νέο αυτοκράτορα. Επιστρέφοντας στη δημοκρατική πια Γαλλία το 1870, εκλέγεται βουλευτής και γερουσιαστής και στις 22 Μαΐου 1885 πεθαίνει από πνευμονική συμφόρηση.

Ο Ουγκώ γνώριζε καλά την ιστορία της αρχαίας Ελλάδας και εμπνεύστηκε από τον Επαναστατικό Αγώνα του 1821 και το πάθος του Λόρδου Βύρωνα  λίγο πριν από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Ο ίδιος, με τη σειρά του, επηρέασε το έργο πολλών Ελλήνων λογοτεχνών.

Δεκατρία από τα σαράντα ένα ποιήματα της Συλλογής «Τα Ανατολίτικα» (ή «Τα Ανατολικά»)[1] (1829) εκφράζουν τον γνήσιο φιλελληνισμό του (κυρίως τα: Κανάρης, Τα κεφάλια του Σαραγιού, Ενθουσιασμός, Ναβαρίνο, Το Ελληνόπουλο, Λαζάρα[2]). Ο νεαρός Ουγκώ (27 χρονών τότε) εξυμνεί την προσπάθεια του ελληνικού έθνους για ελευθερία («Στην Ελλάδα! Στους φίλους μου. Τιμωρία κ’ Ελευθερία!»[3]), χωρίς να αναλώνεται στα αρχαιοελληνικά ιδεώδη και τη χαμένη δόξα της αρχαιότητας.  Ο ποιητής στρέφει το βλέμμα στο τώρα της εποχής του και στην επικράτηση των δημοκρατικών αξιών και της ελευθερίας, κάνοντας σαφή παραλληλισμό του ελληνικού αγώνα στον πρόλογο του έργου του με την επιδίωξη των καλλιτεχνών της εποχής για ελευθερία στην τέχνη και αντίθετα με τους αυστηρούς κανόνες που επέβαλλε ο κλασικισμός.

Το Μεσολόγγι και η σφαγή της Χίου φαίνεται ότι συγκλόνισαν περισσότερο τους ευρωπαίους καλλιτέχνες. Όπως ο Ντελακρουά, έτσι και ο Ουγκώ αφιέρωσε το πιο διάσημο ποίημά του «Το ελληνόπουλο» (L’enfant)[4] από «Τα Ανατολίτικα» στη σφαγή της Χίου. Ο Ουγκώ, με μία πικρή και ρεαλιστική απεικόνιση όσων απέμειναν μετά τη σφαγή, μιλάει για ένα άγνωστο παιδί που από ένα μικρό και αθώο πλάσμα που έτυχε να βρίσκεται μέσα στη δίνη του πολέμου και της οθωμανικής αναλγησίας (᾽Ερμιὰ παντοῦ. Μὰ κοίταξε κι ἀπάνου ἐκεῖ στὸ βράχο,/στοῦ κάστρου τὰ χαλάσματα κάποιο παιδί μονάχο, κάθεται, σκύβει θλιβερὰ/τὸ κεφαλάκι, στήριγμα καὶ σκέπη τοῦ ἀπομένει/μόνο μιὰ ν’ ἄσπρη ἀγράμπελη σὰν αὐτὸ ξεχασμένη/μέσ’ στὴν ἀφάνταστη φθορά) μεταμορφώνεται σε θαρραλέο αγωνιστή, σε αντρειωμένο Έλληνα, παίρνοντας δύναμη από το χάος που αντικρίζει ολόγυρά του:

Τί θὲς κι ἀπ’ ὅλα τ’ ἀγαθὰ

τοῦτα; Πὲς! Τ’ ἄνθος, τὸν καρπό; θὲς τὸ πουλί; -Διαβάτη,

μοῦ κράζει τὸ ᾽Ελληνόπουλο μὲ τὸ γαλάζιο μάτι·

βόλια, μπαρούτη θέλω, νά!

(Μτφρ. Κωστής Παλαμάς)

Το ποίημα «Τα κεφάλια του Σαραγιού» (Les têtes du Sérail) είναι αφιερωμένο στην καταστροφή του Μεσολογγίου. Ο ποιητής βάζει τρεις διαφορετικές φωνές αγωνιστών να περιγράφουν τα δρώμενα, ενώ κάνει έκκληση προς την Ευρώπη να συνδράμει τον δίκαιο αγώνα των Ελλήνων:

Ευρώπη! Έκλεξε! Προτού ακόμη η Δευτέρα

η Παρουσία τρομερή σημάνει του Θεού μας

αναμεσίς του Ιησού και του Μωάμεθ πέρα

εκείνης της Ρομφαίας του και τούτου του Σταυρού μας.

(μτφρ: Ανδρέας Καφετζόπουλος)

Η αγάπη του Ουγκώ για τους Έλληνες συνεχίστηκε και στο μετέπειτα έργο του, χωρίς, ωστόσο μία τόσο έντονη και ρητή αναφορά στον Αγώνα του 1821. Εξακολουθούσε να ενημερώνεται για τις εξελίξεις μετά την ίδρυση του Ελληνικού κράτους, ενώ τη δεκαετία του 1860 συνέβαλε με τον τρόπο του στον απελευθερωτικό αγώνα των Κρητικών, μεσολαβώντας σε διπλωμάτες και στέλνοντας επιστολές εμψύχωσης προς τους αγωνιστές.

Ο φιλελληνισμός του Ουγκώ δεν θεωρείται συγκρίσιμος με αυτόν του Λόρδου Βύρωνα ή του Σατωμπριάν, ενώ συχνά αποδίδεται στο ρεύμα της εποχής[5] και στον «ενθουσιασμό» της νιότης του Ουγκώ για το μεγάλο ιδανικό της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας. Ακόμη, το εξωτικό στοιχείο που χαρακτήριζε αυτόν το αγώνα: η Ανατολή ιδωμένη από τους δυτικούς καλλιτέχνες ως τόπος ονειρικός γεμάτος ηρωισμό και ερωτισμό, συνεπαίρνει τον Ουγκώ ο οποίος φαίνεται να θεωρεί ότι η αντίθεση μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων λαών δεν πηγάζει από τις θρησκευτικές ή πολιτιστικές τους διαφορές ούτε και θα έπρεπε να τίθεται ζήτημα θρησκευτικής διάσπασης. Ο Ουγκώ πίστευε ότι οι ο μουσουλμανισμός και ο χριστιανισμός και, τελικά, η Ανατολή και η Δύση, μπορούν να συνυπάρχουν αρμονικά, υπό την προϋπόθεση, εν προκειμένω, της ελληνικής ανεξαρτησίας. Η ιδέα αυτή διατρέχει το σύνολο των «Ανατολίτικων» ποιημάτων του.

Πηγές:

Γαλλικό Ινστιτούτο στην Ελλάδα, «L’art au combat», διαθέσιμο ηλεκτρονικά: https://1821.ifg.gr/gr/chapitre-5/#article-3.

Λ. Δρούλια, Βίκτωρ Ουγκώ: οι φιλελληνικές του εκδηλώσεις, διαθέσιμο ηλεκτρονικά: http://helios-eie.ekt.gr/EIE/bitstream/10442/774/1/M01.021.04.pdf.

F. Laurent, Chapitre I. L’Europe, aux frontières. In Victor Hugo : espace et politique (jusqu’à l’exil : 1823-1852). Presses universitaires de Rennes, 2008, doi:10.4000/books.pur.29409.

S. Filipetti, Victor Hugo. Paris : Éditions Gallimard, coll. “Folio biographies”, 2011.

[1] Στα γαλλικά «Les Orientales».

[2] Στα γαλλικά Canaris, Les têtes du Sérail, Enthousiasme, Navarin, l’Enfant, Lazzara.

[3] Από το ποίημά του  «Ενθουσιασμός» (Enthousiasme) σε μτφρ. Πέτρου Αποστολίδη- Παύλου Νιρβάνα.

[4] Η ακριβής μετάφραση του τίτλου είναι «Το Παιδί».

[5] Όπως αναφέρει ο καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Bourgogne, Hervé Mazurel, το φιλελληνικό κίνημα «είναι ένα κίνημα ενθουσιασμού, συμπόνιας, φιλο-ελληνικής αλληλεγγύης που θα αγγίξει την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω της Ρωσίας».