Ιωάννης Κονδυλάκης

–

γράφει η Βάλια Καραμάνου

–

Τα καλοκαίρια των παιδικών μας χρόνων τα περνούσαμε στο αγρόκτημα με τις πορτοκαλιές, στο σπίτι του παππού στο Κουρτάκι Αργολίδας. Όλη την ημέρα βουτούσαμε στις λάσπες και στα χώματα ή σκαρφαλώναμε στις πορτοκαλιές. Προκειμένου να μας ηρεμήσουν λοιπόν οι μεγάλοι -τουλάχιστον για λίγες ώρες το μεσημέρι- χρησιμοποιούσαν ως εκφοβισμό τον Πατούχα, μια μορφή που είχε αποκτήσει στην φαντασία μας μυθικές διαστάσεις. Θεωρούσαμε λοιπόν πως επρόκειτο για έναν άγριο γίγαντα που κατοικούσε στο αντικρινό κτήμα και μέσα στο σπίτι του κρεμούσε ανάποδα τα άτακτα παιδιά από το δοκάρι της καλαμένιας σκεπής. Οι φωνές δε των παγωνιών που υπήρχαν στην αυλή του μας προκαλούσαν γλυκά ρίγη. Στην πραγματικότητα βέβαια, στο σπίτι εκείνο κατοικούσε ένα φιλήσυχο ζευγάρι αγροτών, που διατηρεί μέχρι και σήμερα (από τους απογόνους βέβαια) παγώνια στην αυλή.

Η ουσιαστική γνωριμία μου με τον «Πατούχα» του Ιωάννη Κονδυλάκη (1861-1920) έγινε πολύ αργότερα με την πολύτιμη έκδοση του 1955 από τις εκδόσεις «Φίλοι του ωραίου βιβλίου» και εισαγωγή της Σοφίας Μαυροειδή Παπαδάκη, την οποία βρήκα στην παλιά βιβλιοθήκη του πατρικού αγροκτήματος. Ο Πατούχας ήταν το παρατσούκλι του Μανολιού, γιου του Σαΐτονικολή, που ζούσε στο χωριό Βιάννο (πατρίδα του συγγραφέα) της τουρκοκρατούμενης Κρήτης στα μέσα του 19^ου αιώνα. Σε πολύ μικρή ηλικία, στην πρώτη του απόπειρα να μάθει γράμματα τρομοκρατήθηκε από τον βίαιο καλόγερο/δάσκαλό του και κατέφυγε στην στάνη. Εκεί, ανάμεσα στα κατσίκια, τον σκύλο του και τους λιγοστούς βοσκούς πέρασε αρκετά χρόνια ευτυχίας και απόλυτης ελευθερίας: «Καθήμενος επί πέτρας υψηλής, προ της οποίας έβοσκον διεσπαρμένα τα πρόβατά του, ο Μανώλης έμενεν επί μακρόν βυθισμένος εις την μαγείαν του ονείρου του, έως ου τραχύ βέλασμα τράγου, παρατεινόμενον εις τον αντίλαλον των χαραδρών, τον επανέφερεν εις την πραγματικότηταν…. Διατί να μην είναι και αυτός τράγος;»

Ωστόσο, η ερωτική επιθυμία μαζί με την ωρίμανση θα οδηγήσουν ξανά τον Μανολιό στο χωριό του, όπου θα προσπαθήσει να ζήσει αρμονικά με την οικογένεια και τους συγχωριανούς του. Η διαδικασία αυτή ωστόσο δεν θα αποβεί εύκολη, μια και το άγριο παρουσιαστικό του και ο τραχύς χαρακτήρας του θα προκαλέσουν ποικίλες αντιδράσεις στο χωριό – από φόβο έως πόθο- και θα του χαρίσουν το παρατσούκλι Πατούχας: «Καλώς τονε που πρόβαλε με τσι μακρές χερούκλες, με τα μεγάλα μάγουλα και με τσι ποδαρούκλες». Μέσα από άλλοτε κωμικές και άλλοτε δραματικές καταστάσεις, ο νέος θα αγαπήσει την δεκαοχτάχρονη Πηγή, με την οποία θα αρραβωνιαστεί, θα συγκρουστεί με τον Τερερέ, τον βασικό του αντεραστή, που κακοπλασμένος και αδύναμος καταφεύγει στις μαγείες για να κατατροπώσει τον Μανολιό. Παράλληλα, η μεσόκοπη χήρα Ζερβουδοπούλα τον διεκδικεί δήθεν ως γαμπρό για την υπερήφανη κόρη της Μαργή, ενώ κρυφά λαχταρά τον ανδρισμό του. Μέσα από διάφορες διακυμάνσεις των σχέσεων αυτών και κωμικά ευτράπελα (όπως η κλοπή της Μαργής από τον Μανολιό τυλιγμένης μέσα σε μια κουβέρτα που θα αποδειχτεί τελικά πως ήταν η λιγωμένη μητέρα της) ο Πατούχας θα καταφέρει να παντρευτεί την αγαπημένη του Πηγή.

Η Φύση ολοζώντανη πλαισιώνει την αναβίωση αυτής της μικρής κοινωνίας με έντονο το ηθογραφικό στοιχείο. Ήθη και έθιμα αναπαριστώνται με τον πιο γλαφυρό τρόπο, όπως η βάφτιση, τα γλέντια, οι γυναίκες που πλένουν στο ποτάμι, οι «ντεληκανήδες» που τριγυρίζουν με μαντήλια στους ώμους όλο το χωριό στο παιχνίδι του «Ποταμού» καταδιώκοντας τους Τούρκους που προσπαθούν να εμποδίσουν το γλέντι τους και τόσα άλλα, ζωντανεύουν την Κρήτη εκείνης της εποχής. Δίκαια λοιπόν, ο Κονδυλάκης θεωρείται από τους κύριους εκπροσώπους του ελληνικού νατουραλισμού (αλλά και “πατέρας του χρονογραφήματος”, όπως τον ονόμασε πρώτος ο Παύλος Νιρβάνας).

Αξιοσημείωτη επίσης είναι η γλώσσα του Ι. Κονδυλάκη με την ιδιαιτερότητά της: λόγια στην αφήγηση και γεμάτη ιδιωματισμούς στους διαλόγους δίνοντας σάρκα και οστά στους χαρακτήρες.

«- Να σου και σένα και στα μάγια σου!» αναφωνεί ο Πατούχας μετά τον γάμο του στον αντίζηλό του Τερερέ.

Το μυθιστόρημα του Κονδυλάκη ενέπνευσε αργότερα τον Μανόλη Σκουλούδη να σκηνοθετήσει την έγχρωμη κωμική ταινία «Ένας ντελικανής», που προβλήθηκε για πρώτη φορά στις 16 Δεκεμβρίου του 1963 στην μεγάλη οθόνη και απέσπασε πολλά βραβεία (πέντε βραβεία στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης 1963: φωτογραφίας (Δήμος Σακελλαρίου), α’ γυναικείου ρόλου (Ίλυα Λιβυκού), κριτικών φωτογραφίας (Δήμος Σακελλαρίου), κριτικών α’ γυναικείου ρόλου (Ίλυα Λιβυκού) και τιμητική διάκριση ερμηνείας (Άλκης Γιαννακάς) Βραβείο α’ γυναικείου ρόλου (Ίλυα Λιβυκού) στο Φεστιβάλ Σαν Φρανσίσκο 1963.). Λέγεται μάλιστα, πως ο νεαρός πρωταγωνιστής Άλκης Γιαννακάς – κατά την διάρκεια των γυρισμάτων- δημιούργησε αρκετές ταραχές στον περίγυρο και στους συνεργάτες του. Σαν άλλος Πατούχας, ατίθασος και γεμάτος ορμές, έφευγε συχνά από τα γυρίσματα για να ξεσηκώσει με τον θόρυβο της μηχανής του όλη την γειτονιά σε αιφνιδιαστικές εξορμήσεις στην φύση.

Έτσι, ο παιδικός φόβος μετατράπηκε σε νοσταλγία και συμπάθεια γι’ αυτόν τον αγαθό γίγαντα, έναν αληθινό βουκόλο με τεράστια άκρα και κυρίως ακόμα μεγαλύτερη αγαθοσύνη στην καρδιά του. Μια αγνή και γνήσια φυσιογνωμία που μας συνδέει ακόμα με την φύση, τις παιδικές ανέμελες αναμνήσεις του αγροκτήματος σε κάθε πατρίδα, σε κάθε αγαπημένο κομμάτι γης.