«Τα χρόνια της βραδύτητας» τιτλοφορείται το βραβευμένο μυθιστόρημα του Ισπανού συγγραφέα  Φερνάντο Αραμπούρου, μιας βραδύτητας πνευματικής, ηθικής και πολιτιστικής που ευνοήθηκε από το δικτατορικό καθεστώς του Φράνκο και τον αγώνα των Βάσκων κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’70.

Ο συγγραφέας φέρεται να προσκαλεί έναν επιτυχημένο μεσήλικα, τον λεγόμενο Τσίκι, να του γράψει για όλα όσα έζησε στα οκτώ του χρόνια εκείνη την εποχή στο Σαν Σεμπαστιάν στο σπίτι των θείων του όπου αναγκάστηκε να τον στείλει η μητέρα του, για να επιβιώσει και όχι για να έχει ένα καλύτερο μέλλον, αφού οι θείοι του ήταν άνθρωποι φτωχοί, της εργατικής τάξης, χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση. Πρόκειται, συνεπώς, για μία τυπική οικογένεια της εποχής μέσω της οποίας αποτυπώνεται ολόκληρη η τοπική κοινωνία με τα ήθη και τα έθιμα της και σκιαγραφείται η ζωή των απλών ανθρώπων ειδικά μέσα σε αυτά «τα χρόνια της βραδύτητας».

Η κεντρική ιστορία που αφηγείται ο Αραμπούρου είναι πολύ παλιά και αγγίζει σε πολλές περιπτώσεις και τη δική μας εποχή. Είναι μια ιστορία άγριας ενηλικίωσης όπου η αγνότητα του έρωτα και το πάθος για ζωή μιας νεαρής γυναίκας μετατρέπονται σε ένα ασήκωτο διαρκές βάρος που καθορίζει με σκληρό, μη αναστρέψιμο τρόπο την ενήλικη ζωή της. Η γυναίκα που αναζητά τον έρωτα και τη σαρκική επαφή είναι η  «ντροπή» της οικογένειας, ο ψίθυρος της γειτονιάς και το καθόλου καλά κρυμμένο μυστικό της αποτελεί πρόβλημα για όλη την οικογένεια που αναλαμβάνει να λύσει η αρχηγός-μητέρα. Οι εικόνες που είδε ο μικρός αφηγητής αποδίδονται αυτούσια με απλότητα, χωρίς επίθετα, μεταφορές, σχολιασμούς. Οι περιγραφές αυτές σχεδόν παγώνουν τον αναγνώστη με τη σκληρότητα των ανθρώπων και την αίσθηση του μη αναστρέψιμου λάθους που «καταστρέφει» μια ζωή. Πράξεις που ένα μικρό παιδί αδυνατεί να κατανοήσει. Μέσα από τον μικρόκοσμο της οικογένειας αναδεικνύεται έντονα η θέση της γυναίκας είτε ως κόρης με συγκεκριμένες υποχρεώσεις προς την κοινωνία είτε ως μητέρας-αρχηγού με μοναδικό της χρέος την προστασία της φήμης της οικογένειάς της. Όση εξουσία, όμως, και αν έχει μια γυναίκα παραμένει υποδουλωμένη στα σεξιστικά στερεότυπα που διαμόρφωσε η κοινωνία πριν από αυτήν και πολύ μετά απ’ αυτήν. Γι’ αυτό και το συγκεκριμένο βιβλίο μπορεί να θεωρηθεί επίκαιρο και το θέμα του -δυστυχώς- διαχρονικό, ιδίως εάν αναλογιστούμε τις συζητήσεις που έχουν ανοίξει σε πολλές χώρες του δυτικού κόσμου για την αυτοδιάθεση του σώματος των γυναικών. Η απορία που διακατέχει συνεχώς τον Τσίκι ως μάρτυρα της ιστορίας αποδεικνύει ακριβώς το παράλογο όλων αυτών των κοινωνικών και θρησκευτικών καθωσπρεπισμών και άτυπων κανόνων που οδηγούν στην απουσία ανθρωπιάς μεταξύ συγγενών, φίλων, γνωστών και άγνωστων ανθρώπων.

Παράλληλα προς την κεντρική ιστορία, εκτυλίσσεται και μία άλλη εξίσου συγκλονιστική, εξίσου επίκαιρη. Κατά τη διάρκεια ενός εθνικού διχασμού οι επιλογές που κάνει ο καθένας αποδεικνύονται καθοριστικές για τη θέση του στη μελλοντική κοινωνία. Οι άνθρωποι ενώ δειλιάζουν για χρόνια, στο τέλος καταμετρούνται να δουν όχι ποιος υπήρξε γενναίος, αλλά ποιος συνέβαλε στην πίκρα τους, έστω και από φόβο ή από ανάγκη. Έτσι και ο επαναστάτης ξάδερφος του αφηγητή, εμφανίζεται αρχικά ως φλογισμένος νέος, ατρόμητος να αγωνιστεί για τις ιδέες του, προκαλώντας στους δικούς του αισθήματα ανησυχίας και φόβου μήπως τυχόν τον ανακαλύψουν οι κατέχοντες την εξουσία. Στη συνέχεια, όμως, φαίνεται πως οι επιλογές του κάθε άλλο παρά περηφάνια προκαλούν, ώστε γίνεται και αυτός ένα ακόμη ένοχο μυστικό της οικογένειας και αναγκάζεται να αυτοεξοριστεί για πάντα.

Κοινός παράγοντας και στις δύο ιστορίες η κοινωνία. Μια κοινωνία ανάλγητη που παραμονεύει να σε καταδικάσει και να σε χλευάσει με την πρώτη ευκαιρία. Μια κοινωνία που καθορίζει τις ζωές των ανθρώπων με την ίδια (αν όχι μεγαλύτερη) δυναμική από αυτήν της πολιτικής.

Ο Αραμπούρου διαρθρώνει το έργο του με πρωτότυπο τρόπο, καθώς εκθέτει αυτούσιες τις βιωματικές επιστολές του Τσίκι, ενώ ταυτόχρονα μοιράζεται και τις δικές του σημειώσεις, τοποθετώντας τον αναγνώστη στο «εργαστήρι» του όπου προσπαθεί να μετατρέψει μία οικογενειακή ιστορία σε μία παγκοσμίου βεληνεκούς κατάσταση με την οποία πολλοί θα μπορέσουν να ταυτιστούν, να γίνουν κομμάτι της. Όπως αναγράφεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, οι δύο αυτές όψεις της αφήγησης σκοπό έχουν να μετατρέψουν το προσωπικό βίωμα σε συλλογική μνήμη. Ωστόσο, προσωπικά θεωρώ πως μόνον ορισμένες από αυτές τις σημειώσεις επιτυγχάνουν αυτόν τον σκοπό, στο μέτρο που ο συγγραφέας προσθέτει τις προσωπικές του μνήμες από τη γενέτειρά του και από εκείνην την εποχή. Επίσης, οι συνεχόμενες παρεμβολές διακόπτουν την ροή της ανάγνωσης και ενδέχεται να γειώνουν τον αναγνώστη στην πεζή πραγματικότητα του συγγραφέα, ο οποίος «σκηνοθετεί» και προσαρμόζει την ιστορία του κατά τον πιο «αποτελεσματικό» τρόπο, σύμφωνα με τα λογοτεχνικά πρότυπα και τις αναγνωστικές απαιτήσεις.

Το συγκεκριμένο βιβλίο, σε μετάφραση της Τιτίνας Σπερελάκη, καταφέρνει να αναβιώσει μια εποχή, όχι πολύ μακρινή και σίγουρα όχι ξεχασμένη, θέτοντας επί τάπητος σκληρές αλήθειες και καίρια ερωτήματα για τη ζωή, χωρίς να αναζητά μια βεβιασμένη κάθαρση που, πιθανόν, θα  ερχόταν σε σύγκρουση με την αληθοφάνεια των εμπλεκόμενων χαρακτήρων. Η σύγχρονη και μεταμοντέρνα προσέγγιση της αφήγησης από τον συγγραφέα αναδεικνύει αυτήν την πολυπλοκότητα της ιστορικής μνήμης.