–

γράφει η Κάλλη Κωνσταντινοπούλου

–

Σκάκι, φεμινισμός, εθισμός:

μια συναρπαστική ιστορία ενηλικίωσης που κόβει την ανάσα μέχρι τη δραματική κορύφωσή της, η οποία έχει χάρη ανάλογη με το να κάνεις ματ σε τέσσερις κινήσεις.[1]

«Δεν είναι το αρχαιότερο παιχνίδι στην ανθρωπότητα. Στα 1.500 χρόνια της παρουσίας του, ωστόσο, το σκάκι, με τις πολλές προεκτάσεις του, έχει χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο στρατηγικής, ως παιχνίδι και μέτρο ευφυΐας αλλά και ως δίοδος επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων. Πίσω από τη δημιουργία του κρύβονται πολιτικά μοτίβα και κίνητρα, όπως συμβαίνει και σε πολλά άλλα παιχνίδια και αθλήματα. Ενίοτε θεωρείται και ως υποκατάστατο του πολέμου, λόγω της στρατηγικής και της ψυχικής οξύτητας που απαιτεί, όπως η διπλωματία, ενώ πολλοί ισχυρίζονται ότι αποτελεί έναν ειρηνικό τρόπο να αντιμετωπίσει κανείς τον αντίπαλό του». [2]

Αυτή είναι η θεώρηση για το σκάκι από τον διακεκριμένο κριτικό ταινιών, Θοδωρή Κουτσογιαννόπουλο. Ωστόσο, για τη Μπεθ το σκάκι ήταν κάτι παραπάνω από όλα όσα αναφέρονται· ήταν ο δρόμος, το μοναδικό μονοπάτι με το οποίο μπόρεσε να ανακαλύψει τον εαυτό της… τη ταυτότητα της και τη θέση της στον κόσμο.

Η Ελίζαμπεθ (Μπεθ) Χάρμον μεγαλώνει στο ορφανοτροφείο Μεθούεν, ένα ίδρυμα απρόσωπο, ψυχρό και αφιλόξενο, όπου στα παιδιά χορηγούνται ηρεμιστικά χάπια. Εκεί, λοιπόν, η Μπεθ, που δείχνει να μη διαθέτει τίποτα το αξιοπρόσεκτο, στα οκτώ της χρόνια έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το σκάκι χάρη στον επιστάτη του ιδρύματος, τον κύριο Σάιμπελ. Ανακαλύπτει το ταλέντο της, την οξυδέρκεια της και η πορεία ενηλικίωσής της συμβαδίζει με την ανάρρησή της στα υψηλότερα επίπεδα του αθλήματος· σε έναν κόσμο, όμως, ανδροκρατούμενο και με τον απόηχο ακόμα του Ψυχρού Πολέμου.

Η Μπεθ, όχι μόνο, καταφέρνει να εισχωρήσει σε αυτή την μικρή κοινωνία αλλά και να αφήσει εμβρόντητους τους ειδήμονες. Πρόκειται για ένα παιδί-θαύμα, ένα χαρισματικό παιδί, ένα πρωτόγνωρο φαινόμενο στο σκάκι. Ωστόσο, οι εθισμοί της, στο αλκοόλ και στα χάπια θα παραμένουν οι χρόνιοι δαίμονες της…

Ο Γουόλτερ Τέβις στα 1983 καταφέρνει να στήσει ένα παιχνίδι με αντιπάλους όχι μόνο τους γκραν-μετρ του αθλήματος αλλά κυρίως με τον ίδιο τον εαυτό της Μπεθ. Το κορίτσι έρχεται αντιμέτωπο με τους δαίμονες της- ορφάνια, χάπια, αλκοόλ, δυσκολίες κοινωνικοποίησης- αλλά όλα αυτά αναιρούνται τη στιγμή που παίρνει θέση μπροστά από τη σκακιέρα. Αποκτάει εξουσίες που θεωρούνταν ανδρικές, καθώς εξελίσσεται η οικονομική της ευμάρεια. Καταφέρνει να κερδίσει τον σεβασμό όσων στην αρχή την υποτιμούσαν. Αντικρίζει το σκάκι ως δίοδο επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων χωρίς τίποτα το κοινό και το ίδιο το άθλημα αποκτά διαστάσεις οικουμενικές, δίχως να γνωρίζει διακρίσεις- ηλικιακές, φυλετικές, εθνικές, θρησκευτικές.

Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, ότι βρισκόμαστε στον απόηχο του Ψυχρού Πολέμου και οι ΗΠΑ αισθάνονται έντονα την επιθυμία να φανούν ανώτεροι των Σοβιετικών, να τούς ξεπεράσουν ακόμα και στη σκακιστική τους παράδοση. Η αναμέτρηση και η νίκη της Μπεθ απέναντι στον γκραν-μετρ της Ρωσίας, επιβεβαιώνει αυτόν τον ισχυρισμό.

Η Μπεθ, λοιπόν, εξελίσσεται σε μία γυναίκα με αυτοπεποίθηση, δυναμισμό, ανεξάρτητη, καταβάλλοντας υπεράνθρωπες προσπάθειες να απεξαρτηθεί από τα «δεσμά» της. Ο συγγραφέας πλέκει μία ατμόσφαιρα διάχυτης έντασης και εμείς εγκλωβιζόμαστε σε αυτό το παιχνίδι. Ένα κομψό και θανάσιμο παιχνίδι θα γίνει η αφορμή να ανακαλύψουμε και εμείς τον εαυτό μας, να μπούμε στη θέση της Μπεθ, να αναρωτηθούμε ως εν δυνάμει παίκτες για τον ίδιο μας τον εαυτό. Ένα επίτευγμα του Γουόλτερ Τέβις που αποτελεί και την αιτία της διαχρονικότητας του έργου του.

Ας μη μπερδευόμαστε, όμως, «Το γκαμπί της βασίλισσας» δεν πρόκειται για ένα βιβλίο για το σκάκι, αλλά για ένα ψυχογράφημα προσεκτικά αρθρωμένο, που έχοντας το σκάκι ως υπόβαθρο, καλεί τη Μπεθ και ταυτόχρονα τον αναγνώστη να αναζητήσουν και να επικυρώσουν τη δική τους θέση μέσα στον κόσμο, μέσα στις διάφορες κοινωνίες που οι υπάρχουσες διαφορές, διακρίσεις, ανισότητες μπορούν να καταρριφθούν.

Ας αντικρίσουμε το σκάκι ως σύμβολο και ας ψάξουμε για τη δική μας προσωπική γέφυρα κουλτούρας μεταξύ των λαών. Σε έναν κόσμο ανισοτήτων και προκαταλήψεων, το βιβλίο αυτό αποτελεί το εναρκτήριο λάκτισμα για την κατάργηση των κοινωνικών παθογενειών και την εδραίωση της ειρηνικής συμβίωσης δίχως όρια.

_____

[1] Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο

[2] Το γκαμπί της βασίλισσας, 2021, επίμετρο, σσ. 351