Κεφάλαιο 21

Όλοι οι φιλόσοφοι μιλούν για την ευτυχία και πως αυτή πρέπει να επιτευχθεί. Βασική πρόταση όλων των φιλοσόφων είναι πως η ευτυχία (είτε ως ευδαιμονία, είτε ως αρετή, είτε ως ωμή ηδονή, είτε ως εξευγενισμένη ευχαρίστηση) είναι ο τελικός σταθμός του ανθρώπου, ο απόλυτος σκοπός, υπό το πρίσμα του οποίου όλες οι πράξεις μας είναι απλά μέσα. Ψάχνουμε την ευτυχία – λένε οι φιλόσοφοι – σχεδόν παντού: Στα υλικά αγαθά, στις ανέσεις, στην διασκέδαση, στις ανθρώπινες σχέσεις, στον έρωτα, παντού. Η προσωπική μας ευτυχία καθορίζει τον τρόπο ζωής μας, τις προσωπικές και κοινωνικές σχέσεις και σε μακρινό βαθμό, ακόμη και την πολιτική: Όλες οι πολιτικές και οι ιδεολογίες ισχυρίζονται πως είναι σωστές με το επιχείρημα πως αυτές κάνουν τον λαό πιο ευτυχισμένο.

Σελίδες επί σελίδων έχουν γραφτεί για την ευτυχία από κάθε πιθανή και απίθανη σκοπιά, και δεν θα έφταναν δύο ζωές για να διαβάσουμε όλα όσα έχουν γραφτεί για την ευτυχία – από φιλοσοφία μέχρι λογοτεχνία και από κοινωνιολογικές θεωρήσεις μέχρι τους οδηγούς ευτυχίας και αυτοβελτίωσης.

Αλλά είναι τόσο σημαντική η ευτυχία; Από που ελκύει την γοητεία της και γιατί όλοι οι άνθρωποι είμαστε πρόθυμοι να κάνουμε τα πάντα για να είμαστε ευτυχισμένοι; Η απάντηση, κατά τη γνώμη μου είναι απλή: Η ευτυχία είναι ωραία μόνο όταν την κυνηγάμε. Μόλις την αποκτήσουμε, δεν τη θέλουμε.

Η άπληστη βούλησή μας ωθεί στο να ζητάμε περισσότερα, προκειμένου να φτάσουμε στην ευτυχία. Όμως επειδή η απληστία που μας ωθεί δεν ικανοποιείται με τίποτα, η ευτυχία παραμένει ένα άπιαστο όνειρο και εμείς καταλήγουμε δυστυχισμένοι.

Ας υποθέσουμε πως βρίσκουμε την ευτυχία, ας υποθέσουμε πως πιέζουμε την βούλησή μας για περισσότερα. Τι θα γινόταν τότε; Τίποτα, η απόλυτη στασιμότητα. Όντας ευτυχισμένοι, δεν υπάρχει λόγος για να εξελιχθούμε σε κάτι άλλο. Αν η ευτυχία είναι όντως ο τελικός σκοπός μας, τότε μετά από αυτόν δεν υπάρχει τίποτα – απλά περιμένουμε το τέλος. Πόσο απαισιόδοξοι είναι όσοι δέχονται πως υπάρχει ένας τελικός σκοπός και μετά από αυτόν τίποτα, πόσο μελαγχολικοί θα γινόμασταν αν βρίσκαμε επιτέλους την ευτυχία.

Αν ο Νεάντερταλ ήταν ευτυχισμένος, δεν θα είχε κάνει ποτέ εργαλεία, αν οι αρχαίοι Έλληνες ήταν ευτυχισμένοι δεν θα είχαν εφεύρει την τραγωδία, την κωμωδία και την φιλοσοφία. Αυτή η δυστυχία που νιώθουμε όλοι μας, είναι αυτή που μας κάνει να επιβιώνουμε. Δεν είναι η ίδια η ευτυχία που μας κάνει να ζούμε «μια ακόμη μέρα», αλλά το κυνήγι της ευτυχίας. Η δυστυχία του εμπειρικού κόσμου, η δυστυχία που μας οδηγεί η αλήθεια του θανάτου, είναι αυτή που εξέλιξε το ανθρώπινο είδος και του έδωσε την τέχνη, την θρησκεία, την μεταφυσική. Η δυστυχία του στην φυσική κατάσταση (θα έλεγαν ο Χόμπς και ο Λοκ) είναι αυτή που τον οδήγησε στις πρώτες πόλεις και στην δημιουργία της πολιτικής και της ηθικής.

Η δυστυχία και όχι η ευτυχία μας οδήγησαν την ανθρώπινη εξέλιξη στο επίπεδο που βρίσκεται. Η συνεχόμενη και η αέναη δυστυχία είναι αυτή που θα μας οδηγήσει ακόμη παρά πέρα. Η δυστυχία πάντα θα εμπνέει τους ποιητές, τους επιστήμονες, τους φιλοσόφους και τους εφευρέτες. Επομένως, ως άλλη Ιθάκη, ας ελπίσουμε πως η ευτυχία είναι ακόμη πολύ πολύ μακριά από εμάς και πως το ανθρώπινο είδος, μέσα στην δυστυχία του και την απελπισία του θα μας δίνει ακόμη τα διαμάντια που το κάνουν τόσο αξιόλογο.