Κεφάλαιο 7

Ο Σαρτρ έλεγε πως η ελευθερία εδράζεται στην επιλογή. Ο λόγος για τον οποίο η ελευθερία εδράζεται στην επιλογή είναι η ιδέα του «Εγώ». Επειδή εγώ επιλέγω, αυτό σημαίνει πως είμαι ελεύθερος και αυτό σημαίνει πως εγώ έχω τις ευθύνες των πράξεών μου. Ένας άνθρωπος είναι εκ φύσεως υποχρεωμένος να κάνει επιλογές. Ακόμη και η μη επιλογή – σε στιγμές αδράνειας – είναι κι αυτή μια επιλογή που κάνει ο άνθρωπος. Υπό αυτό το πρίσμα ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να κάνει επιλογές και να είναι ελεύθερος. Δεν μπορεί να απεμπολήσει την ελευθερία του – ακόμη κι αν το ήθελε. Ακόμη και η τυφλή υποταγή σε ένα ηγεμόνα είναι μια επιλογή. Ακόμη και μια επιλογή με το πιστόλι στον κρόταφο είναι μια επιλογή – μπορείς να επιλέξεις να ενδώσεις ή να πεθάνεις. Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, λοιπόν. Η αλήθεια είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της ελευθερίας και η γνώση της είναι η μεγαλύτερη σκλαβιά.

«Ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος» έλεγε ο Ρουσσώ, αλλά η αλήθεια είναι πως ο άνθρωπος γεννιέται, μεγαλώνει και πεθαίνει με τα δεσμά της αλήθειας. Αν η ελευθερία βασίζεται στην επιλογή, τότε η αλήθεια δεν σου αφήνει καμιά επιλογή. Τι επιλογή έχει κανείς στους φυσικούς νόμους, στους οποίους υπακούει, στον βιολογικό προκαθορισμό του DNA, στην χημική σύσταση των συναισθημάτων του; Τι περιθώριο μπορεί να αφήσει μια πρόταση που είναι πέρα για πέρα αλήθεια; Πόσο ελεύθερος είναι ο άνθρωπος απέναντι στην αλήθεια του θανάτου;

Το όλο ζήτημα της ελευθερίας βρίσκεται στην πρόταση πως η ουσία του ανθρώπου είναι η συνείδησή του. Αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μόνο συνείδηση. Είναι και ύλη, ύλη που δεν μπορεί να ελέγξει. Ας υποθέσουμε πως κάποιος επιλέγει να πηδήξει από την ταράτσα του σπιτιού του – μια ελεύθερη επιλογή. Παρόλα αυτά δεν μπορεί να επιλέξει αν θα πάει προς τα πάνω ή προς τα κάτω – θα υπακούσει στην βαρύτητα και σκάσει σαν καρπούζι στο έδαφος.

Αλλά μήπως και η συνείδηση δεν έχει νόμους; Πέραν από την βιολογική υπόσταση της συνείδησης (οι νευροεπιστήμονες μπορούν να μας κατατοπίσουν καλύτερα σε αυτό το θέμα), η συνείδηση υπακούει στους νόμους της λογικής, έχει κάποιο βασικό προγραμματισμό, τον οποίο αναγκαστικά υπακούει. Ο Αριστοτέλης, ο Ράσελ και ο Βιτγκενστάιν με το έργο και την σκέψη τους έχουν θέσει τα όρια της σκέψης μας και της γλώσσας. Πλέον ξέρουμε τους μηχανισμούς με τους οποίους κατανοεί ο άνθρωπος και δομεί τον κόσμο γύρω του. Ξέρουμε μέχρι που φτάνουν τα όρια της κατανόησής μας και ποιοι τομείς βρίσκονται πέρα από την δικαιοδοσία της (όπως για παράδειγμα η μεταφυσική).

Προς θεού: Δεν λέω πως ο άνθρωπος ζει μονίμως σε ένα καθεστώς ανελευθερίας, όπου ετεροκαθορίζεται από μια σειρά από κανόνες – φυσικούς και πνευματικούς. Λέω πως η αλήθεια και η γνώση περιορίζουν σημαντικά τις ανθρώπινες επιλογές και κατά συνέπεια την ανθρώπινη ελευθερία. Η γνώση απελευθερώνει από το λάθος και δεσμεύει στο σωστό – το οποίο ως αληθές ισχύει ανεξάρτητα από την θέλησή μας.

Η ελευθερία δεν βρίσκεται στην γνώση, βρίσκεται στην άγνοια. Η γνώση των ορίων δεν εγγυάται την υπέρβασή τους. Ένας σκλάβος που αναγνωρίζει τις αλυσίδες του, δεν σημαίνει πως μπορεί να τις σπάσει. Όταν φτάνουμε στα όρια της κατανόησής μας, κτυπάμε πίσω και επιστρέφουμε. Υπάρχουν πολλά πράγματα που είναι στο χέρι μας, αλλά υπάρχουν και άλλα που μας καθορίζουν χωρίς να μπορούμε να κάνουμε κάτι για αυτά: Η αλήθεια και ο θάνατος.