Ο Ρίτσαρντ Χάνεϊ ζει μια βαρετή και πληκτική καθημερινότητα στο Λονδίνο, ώσπου μια μέρα μαθαίνει για μια συνωμοσία γύρω από μια μια πολιτική δολοφονία, κάτι που θα εμπλέξει, σύμφωνα με τα σχέδια των εχθρών, τη Μεγάλη Βρετανία σε πόλεμο. Ξαφνικά, ο πληροφοριοδότης του κείτεται νεκρός στο διαμέρισμα του Χάνεϊ, καθιστώντας τον ύποπτο για τον θάνατό του, οπότε το βάζει στα πόδια, με την Αστυνομία και τη γερμανική αντικατασκοπία να τον κυνηγάνε ανελέητα.

«Τα 39 σκαλοπάτια» του John Buchan είναι ένα κατασκοπικό μυθιστόρημα με ανθρωποκυνηγητά, ανηλεή καταδίωξη και εκπλήξεις. Ομολογώ πως τα κεφάλαια με τον πρωταγωνιστή Χάνεϊ να ταξιδεύει σε όλη τη βόρεια Σκωτία, παρ’ όλο που είχαν ενδιαφέρον από κοινωνιολογικής και γεωγραφικής άποψης, ήταν αρκούντως κουραστικά για μένα. Ψάχνοντας πληροφορίες όμως για το υπόβαθρο και την εποχή κατά την οποία γράφτηκε το βιβλίο ανακάλυψα πως πρωτοδημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο περιοδικό Blackwood’s Magazine το 1915, οπότε και κυκλοφόρησε αυτοτελώς λίγο καιρό μετά. Αν λοιπόν διαβαστεί σε συνέχειες και όχι συγκεντρωτικά και δεδομένης της εποχής και της δίψας του αναγνωστικού κοινού για τέτοιου είδους περιπέτειες, τα «39 σκαλοπάτια» ήταν από τις καλύτερες επιλογές του είδους. Αυτό άλλωστε φάνηκε και με τις πάμπολλες κινηματογραφικές του διασκευές, με προεξάρχουσα αυτήν του Χίτσκοκ το 1935.

Ο John Buchan (1875-1940) ήταν Σκωτσέζος συγγραφέας, πολιτικός και ιστορικός. Διήγε μια σημαντική πολιτική και διπλωματική καριέρα, που τον γέμισε εμπειρίες και γνώσεις και του χάρισε άφθονες ευκαιρίες για ταξίδια στις αποικίες της Βρετανίας, κυρίως σε Αφρική και Καναδά. Η συγγραφική του καριέρα συναγωνιζόταν σε απήχηση την πολιτική του ενώ τον βράβευαν και τον τιμούσαν συνεχώς διάφοροι φορείς και παρατάξεις. Τα «39 σκαλοπάτια» ήταν από τα βιβλία που αγαπήθηκαν περισσότερο, μιας και η φιλοπατρία και η αυτοθυσία του πρωταγωνιστή ήταν ιδανικά που συντρόφευαν και ατσάλωναν τους στρατιώτες στα χαρακώματα του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου.

Έχει θέση λοιπόν αυτό το εμβληματικό για τις αρχές του 20ού αιώνα κατασκοπικό θρίλερ στο σήμερα; Νομίζω πως ναι. Αποτελεί κομμάτι μιας αλυσίδας, για να μη γράψω πως είναι από τους πρώτους κρίκους της, που βιβλίο το βιβλίο έφτασε σήμερα να κοσμείται από ονόματα όπως Frederick Forsyth, John Le Carre, Robert Ludlum και μεταγενέστερους. Φυσικά, όταν διαβάζει κάποιος ένα μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε σχεδόν έναν αιώνα παλιό, δεν πρέπει να έχει την απαίτηση για καταιγιστική δράση, γρήγορους ρυθμούς ή οτιδήποτε άλλο που τον γαλούχησε σήμερα. Αντιθέτως, θα πρότεινα να ενσκήψει πάνω από ένα τέτοιο περιπετειώδες βιβλίο με περιέργεια, αγάπη και κατανόηση. Ναι, ανατροπές και εκπλήξεις υπάρχουν, η αφήγηση όμως, παρ’ όλο που είναι γεμάτη ένταση ως προς το κυνηγητό, αναλώνεται σε περιγραφές που θα βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση του χώρου και του χρόνου μεν, καθυστερούν αρκετά την εξέλιξη της πλοκής δε.

Βρισκόμαστε μεταξύ της λήξης των Βαλκανικών και της επαπειλούμενης έναρξης του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου. Με αφορμή την επικείμενη επίσκεψη του Έλληνα πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καρολίδη (κάποιοι λένε πως εδώ φωτογραφίζει ο συγγραφέας τον Ελευθέριο Βενιζέλο) στο Λονδίνο, στήνεται μια ολόκληρη πλεκτάνη για να παρασύρει τη Βρετανία σε πόλεμο. Οι τρόποι που μηχανεύεται ο Χάνεϊ να ξεφύγει κάθε φορά από τους διώκτες του είναι ευρηματικοί και σχεδόν υπεράνθρωποι. Αυτά τα χαρακτηριστικά του κειμένου μού θύμισαν κατά πολύ τον τρόπο που επίλυε ο Σέρλοκ Χολμς τις υποθέσεις του, μιας και αυτός ο χαρακτήρας υπήρξε από τότε μέχρι σήμερα αξεπέραστος και θεωρήθηκε σταθμός για την αστυνομική λογοτεχνία. Κατά την εξέλιξη της ιστορίας, ο συγγραφέας τοποθετεί πολλά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της κοινωνίας και της εποχής, δίνοντας αληθοφάνεια στο βιβλίο: η ζωή στις λέσχες των αστών, οι συνθήκες εργασίας των συντηρητών δρόμων, παράθεση αποσπασμάτων από Κικέρωνα, Τζων Μίλτον και Ράντγιαρντ Κίπλινγκ ή ακόμη και της σκοτσέζικης λογοτεχνίας καθαυτής, αναφορά σε περιοδικά και και ηθοποιούς, καταγραφή γεωγραφικών τόπων που σήμερα έχουν μετονομαστεί και πολλά άλλα πραγματολογικά στοιχεία. Το γεγονός πως ο Ρίτσαρντ Χάνεϊ πρωταγωνιστεί και σε άλλα τέσσερα βιβλία (νομίζω πως κανένα τους δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά) είναι άλλη μια ένδειξη της απήχησης που είχε στο αναγνωστικό κοινό.

Τα «39 σκαλοπάτια» είναι ένα γρήγορο, έντονο και ανατρεπτικό κείμενο και ταυτόχρονα ένα σημαντικό δείγμα της noir λογοτεχνίας που αξίζει να διαβαστεί.