De Bello Hispaniensi
-επιλογή-
(εισαγωγή, μετάφραση Ελευθερία Μπέλμπα)
«De Bello Hispaniensi»[1] τιτλοφορείται το πεζογραφικό έργο που καταγράφει τα σχετικά τον Ισπανικό πόλεμο, την ύστατη επιχείρηση του Ιουλίου Καίσαρα πριν δολοφονηθεί (44 π.Χ.)[2]. Λογοτεχνικά δεν έχει την ίδια αξία με τα έργα “De bello Alexandrino” και “De Bello Africo”.
Για το συγγραφέα δεν υπάρχει συμφωνία ότι είναι ο ίδιος ο Καίσαρας, αλλά η λογική υπαγόρευε αυτή την εκδοχή λόγω της ενότητας του θέματος αυτών των πολέμων και της συνέχειάς τους από τις εμφύλιες συρράξεις. Ο Σουητώνιος μαρτυρούσε ότι τα έργα ενδεχομένως γράφτηκαν από τον Όππιο ή τον Ίρτιο. Ο Klotz θεωρούσε συγγραφέα τον Ίρτιο εξαιτίας της ομοιότητας με το έργο του, De bello Civilli. Εξάλλου μελετώντας τα κείμενα, που έχουν διαφορετικά γλωσσικά δεδομένα, φαίνεται να γράφτηκαν από διαφορετικούς συγγραφείς. Έτσι θεωρείται σήμερα πιθανότερο να συνέγραψε ο Ίρτιος το “De bello Alexandrino”, όχι τα άλλα. Το “De Bello Africo” διεκδικούν δύο συγγραφείς, ο Ασσίνιος Πολλίων και ο Σαλούστιος. Το έργο «De Bello Hispaniensi» μπορεί ο Ίρτιος να βασίστηκε σε πληροφορίες από κάποιον στρατιώτη που έλαβε μέρος στη σύρραξη, αποσκοπώντας στη γραφή και ολοκλήρωση του ιστορικού πονήματος[3]. Ωστόσο τον πρόλαβε ο θάνατος στη μάχη της Μυτίνης (43 π.Χ.).
Πολλοί συγγραφείς[4] κατέγραψαν συμβεβηκότα αναφορικά με τους εμφυλίους πολέμους, ειδικά κατά τον 1 μ. Χ. αιώνα. Η πιο γνωστή πηγή είναι η εμπειρία του Ιούλιου Καίσαρα αποτυπωμένη στα έργα του,”De bello Alexandrino” και “De Bello Africo”. Ο συγγραφέας είναι πιο πιθανό να ήταν πολιτικός και, μολονότι δίνει μια σύγχρονη μαρτυρία του Καίσαρα, δεν γράφτηκε από τον ίδιο[5]. Υπάρχει η άποψη ότι τα βιβλία 1-7 του Γαλατικού Πολέμου και 1-3 του Εμφυλίου Πολέμου γράφτηκαν από τον ίδιο συγγραφέα (πιθανώς ο ίδιος ο Καίσαρας), αλλά το βιβλίο 8 του Γαλατικού Πολέμου, και τα αλεξανδρινά, αφρικανικά και ισπανικά σχόλια αφορούν άλλο πόλεμο[6].
Κείμενο – Μετάφραση
5
Caesar, cum ad flumen Bacetim venisset neque propter altitudinem fluminis transire posset, lapidibus corbis plenos demisit: insuper ponit trabes; ita ponte facto copias ad castra tripertito traduxit. Tendebat adversum oppidum e regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito. Huc cum Pompeius cum suis copiis venisset, ex adverso pari ratione castra ponit. Caesar, ut eum ab oppido comineatuque excluderet, bracchium ad pontem ducere coepit: pari idem condicione Pompeius facit. Hic inter duces duos fit contentio uter prius pontem occuparet; ex qua contentione cotidiana minuta proelia fiebant, ut modo hi, non numquam illi superiores discederent. Quae res cum ad maiorem contentionem venisset, ab utrisque comminus pugna inita, dum cupidius locum student tenere, propter pontem coagulabantur, fluminis ripas appropinquantes coangustati praecipitabantur. Hic alternis non solum morti mortem exaggerabant, sed tumulos tumulis exaequabant. Ita diebus compluribus [consumptis] cupiebat Caesar, si qua condicione posset, adversarios in aequum locum deducere et primo quoque tempore de bello decernere.
Όταν ο Καίσαρας έφτασε στον ποταμό Βαίτη ούτε μπορούσε να μεταφερθεί εκεί εξαιτίας του βάθους του ποταμού, ώστε έριξε κοφίνια γεμάτα λίθους. Μετά, αφού οικοδόμησε μια γέφυρα, εισήγαγε στο στρατόπεδο, το χωρισμένο σε τρία μέρη, το στράτευμα. Παρέμεινε αντίκρυ στο άστυ από την έκταση της γέφυρας με το στρατόπεδο που, όπως γράψαμε παραπάνω, ήταν τριμερές. Όταν έφτασε στην τοποθεσία ο Πομπήιος με τα δικά του αγήματα, τοποθέτησε απέναντι το στρατόπεδό του με την ίδια τακτική. Ο Καίσαρας, για να εμποδίσει αυτόν από την πόλη και τη λεηλασία των επιτήδειων, άρχισε να κατασκευάζει οχυρώματα προς την γέφυρα. Έτσι ανάμεσα στους δύο αρχηγούς στρατευμάτων υφίστατο φιλονικία για το ποιος πρώτα θα καταλάβει τη γέφυρα. Λόγω αυτής της έντασης πραγματοποιούνταν μικρής έκτασης μάχες καθημερινά, ΄ώστε, με αυτόν τον τρόπο, διαιρούνταν μία παράταξη ως νικητές κάθε φορά. Τα πράγματα όμως οδηγούνταν σε μεγαλύτερη ένταση, για να αρχίσουν και από τις δύο πλευρές μάχες (συστάδην, όταν επιδίωκε ο καθένας να παραμείνει στη θέση του), ενώ συσσωρεύονταν λόγω της γέφυρας, προσέγγιζα τις όχθες του ποταμού πυκνώνοντας, κατακρημνίζονταν. Εκεί συγκρούονταν οι δυο παρατάξεις όχι μόνο προκαλώντας απανωτούς θανάτους, αλλά ανταπέδιδαν με σωρεία νεκρών η κάθε πλευρά. Έτσι για πάρα πολλές μέρες πολεμώντας ήθελε ο Καίσαρας, αν είχε τη δυνατότητα κλάνοντας επιλογές, να οδηγήσει τους αντιπάλους του σε ομαλό έδαφος και πρώτα να ψηφίσει με κάποια ευκαιρία έναν πόλεμο.
—
6
Id cum animadverteret adversarios minime velle, quos +quoniam a avia+ retraxerat, ut in aequum deduceret, copiis flumine traductis noctu iubet ignis fieri magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. Id cum Pompeius ex perfugis rescisset, qua die facultatem . . . et angustias, carra complura +multosque lanistas+ retraxit et ad Cordubam se recepit. Caesar munitionibus Ateguam oppugnare et bracchia circumducere coepit. Cui de Pompeio cum nuntius esset allatus eo die proficisci, cuius in adventum praesidi causa Caesar complura castella occupasset, partim ubi equitatus, partim ubi pedestres copiae in statione et in excubitu castris praesidio esse possent, hic in adventu Pompei incidit ut matutino tempore nebula esset crassissima. Ita illa obscuratione cum aliquot cohortibus et equitum turmis circumcludunt Caesaris equites et concidunt, sic ut vix in ea caede pauci effugerent.
Αυτός μόλις πρόσεξε ότι οι εχθροί του δεν ήθελαν με κανέναν τρόπο τη σύγκρουση, προκειμένου αυτούς με κάποιον τρόπο να μεταφέρει στην πεδιάδα, όπως κάποτε τους είχε κατευθύνει πέρα από την Ούλια. Ο Καίσαρας, μόλις εξαρχής οδήγησε τις στρατιωτικές δυνάμεις του πέρα από το ποτάμι, στη διάρκεια της νύχτας, πρόσταξε να ετοιμαστούν μεγάλες φωτιές: έτσι κατευθύνθηκε προς την Ατέγκουα, την ισχυρότερη βάση του Πομπήιου. Όταν ο Πομπήιος πείστηκε γι’ αυτό από λιποτάκτες, κάποια μέρα κατάλληλη, μόλις απομακρύνθηκε από το όρος και τα στενά περάσματα, αποχώρησε με προορισμό την Κόρδοβα με πολλές άμαξες και μουλάρια εφοδιασμένα πολύ. Ο Καίσαρας αμέσως επιτέθηκε με οχυρά στην Ατέγκουα και άρχισε να περιστοιχίζει τον τόπο με χαρακώματα. Αφού πληροφορήθηκε από κάποιον για τον Πομπήιο, ότι δηλαδή εκείνη τη μέρα θα ξεκινούσε, ο Καίσαρας, προκειμένου να προστατευθεί από την εισβολή του, στελέχωσε πολλά κάστρα, όπου ενίοτε με το ιππικό και άλλοτε με το πεζικό, μπόρεσαν να εγκαταστήσουν φρουρές στο στρατόπεδο. Εκεί με την άφιξη του Πομπήιου υφίστατο πυκνό νεφέλωμα νωρίς το πρωί. Έτσι από αδυναμία ορατότητας, οι αντίπαλοι κύκλωσαν τους ιππείς του Καίσαρα με κοόρτεις και αγήματα ιππικού και τους εξόντωσαν έτσι, ώστε από εκείνη τη σφαγή λίγοι διέφυγαν.
—
7
Insequenti nocte castra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per convallis castra inter duo oppida Ateguam et Ucubim in monte constituit. Caesar +in munitionibus ceterisque+ quae ad oppidum opus fuerunt aggerem vineasque agere instituit. Haec loca sunt montuosa et natura impedita ad rem militarem; quae planitie dividuntur, Salso flumine, proxime tamen Ateguam ut flumen sit circiter passus duo milia. Ex ea regione oppidi in montibus castra habuit posita Pompeius in conspectu utrorumque oppidorum, neque suis ausus est subsidio venire. Aquilas et signa habuit XIII legionum; sed ex quibus aliquid firmamenti se existimabat habere duae fuerunt vernaculae, quae a Trebonio transfugerant; una facta ex coloniis quae fuerunt in his regionibus; quarta fuit Afraniana ex Africa quam secum adduxerat; +reliquae ex fugitivis auxiliares consistebant+: nam de levi armatura et equitatu longe et virtute et numero nostri erant superiores.
Ο Πομπήιος την ακόλουθη νύχτα πυρπόλησε το στρατόπεδό του και, διασχίζοντας τις κοιλάδες απέναντι από τον ποταμό Σάλσο, εγκατέστησε το στρατόπεδό του σε ένα όρος μεταξύ δυο πόλεων, Ατέγκουα και Ουκούμπι. Εν τω μεταξύ, ο Καίσαρας δημιούργησε προμαχώνα και αμπέλια για οχυρώσεις και άλλα εγχειρήματα αυτά που ήταν απαραίτητα για την πόλη. Αυτός ο τόπος ορεινός δυσχερώς ευκολύνει στρατιωτικές επιχειρήσεις‧ διαιρείται από μια πεδιάδα στον ποταμό Σάλσο, που προσεγγίζει την όλη Ατέγκουα, ώστε το ποτάμι να έχει απόσταση δύο χιλιάδες βήματα. Από αυτή την τοποθεσία της πόλης ο Πομπήιος είχε εγκαταστήσει στο βουνό το στρατόπεδο, για να παρατηρεί και τις δύο πτέρυγες, χωρίς να προβεί σε διάσωση των συντρόφων του. Είχε προσκομίσει αετούς και σύμβολα πολεμικά από δεκατρείς λεγεώνες‧ αλλά από αυτές που νόμιζε ότι στον ίδιο πρόσφεραν ακλόνητη στήριξη, δυο ήταν εγχώριες, που αποκολλήθηκαν από τον Τρεβώνιο‧ την μία είχαν στρατολογήσει Ρωμαίοι άποικοι, που κατοικούσαν σε αυτή την επαρχία‧ μία τέταρτη λεγεώνα ανήκε στον Αφράνιο και τη μετέφερε από την Αφρική με τις δυνάμεις του ο Πομπήιος‧ οι υπόλοιπες απαρτίζονταν από λιποτάκτες και στρατιώτες συμβοηθούς‧ διότι για τους ελαφρώς εξοπλισμένους και τους ιππείς, οι δικοί μας ήταν ισχυρότεροι και στην γενναιότητα και στην αριθμητική δύναμη.
—
8
Accedebat hoc ut longius duceret bellum Pompeius, quod loca sunt edita et ad castrorum munitiones non parum idonea. Nam fere totius ulterioris Hispaniae regio propter terrae fecundidatem inopem difficilemque habet oppugnationem et non nimis copiosam aquationem. Hic etiam propter barbarorum crebras excursiones omnia loca quae sunt ab oppidis remota, turribus et munitionibus retinentur, sicut in Africa; rudere, non tegulis teguntur. simulque in his habent speculas et propter altitudinem late longeque prospiciunt. Item oppidorum magna pars eius provinciae montibus fere munita et natura excellentibus locis est constituta, ut simul aditus ascensusque habeat difficiles. Ita ab oppugnationibus natura loci distinentur ut civitates Hispaniae non facile ab hoste capiantur. Id quod in hoc contigit bello. Nam cum inter Ateguam et Ucubim, quae oppida supra sunt scripta, Pompeius ut habuit castra constituta in conspectu duorum oppidorum, ab suis castris circiter milia passuum IIII grumus est excellens natura qui appellatur Castra Postumiana. Ibi praesidii causa castellum Caesar habuit constitutum.
Όσο θεωρούσε εφικτό επέκτεινε τις συγκρούσεις ο Πομπήιος, μια και οι τόποι ήταν ορεινοί και όχι λιγότερο κατάλληλοι για την οχύρωση των στρατοπέδων. Δηλαδή όλη η ακραία περιοχή της Ισπανίας λόγω της ευφορίας των εδαφών και της όχι περιορισμένης έκτασης των υδάτων, καταλήξει να γίνει ανώφελη και δυσχερής η πολιορκία. Πέρα τούτου, εξαιτίας των αιφνίδιων επιθέσεων των βάρβαρων, όλες οι περιοχές μακριά από τις πόλεις προφυλάσσονται από τους πύργους και οχυρώματα και, όπως στην Αφρική, καλύπτονται με χαλίκια και όχι με σκεπές‧ επίσης υπάρχουν παρατηρητήρια, ώστε να παρακολουθούν εκεί πιο μακριά και σε μεγαλύτερη έκταση από το ύψος τους. Μεγάλος αριθμός άστεων της υπαίθρου είναι κυκλωμένα από όρη σχεδόν και οικοδομημένα σε υψηλές φυσικές περιοχές με δυσχερή εκεί την προσέγγιση και την ανάβαση. Έτσι φυσικά προστατεύονται από επιθέσεις εχθρικές, ώστε να μην κατακτούνται εύκολα οι πόλεις της Ισπανίας‧ αυτό πραγματοποιήθηκε και στη διάρκεια αυτού του πολέμου. Ανάμεσα Ατέγκουα και Ουκούμπι, που καταγράψαμε προηγουμένως, τοποθέτησε τα στρατεύματά του ο Πομπήιος για παρατήρηση των δύο πόλεων, σε απόσταση τεσσάρων χιλιάδων βημάτων ο λόφος, που ονομάζεται στρατόπεδο του Ποστούμιου, βρίσκεται ψηλά σε άριστη φυσική θέση‧ εκεί είχε εδραιώσει το στρατόπεδο ο Καίσαρας για λόγους προστασίας.
Βιβλιογραφία
- Storch, RH (1977). Ὁ συγγραφέας του De Bello Hispaniensi. Ένας Αξιωματικός του Ιππικού. Acta Classica, Vol. 20 (1977), σσ. 201–204.
- Van Hooff, Anton JL (1974). Ο Καίσαρας του Μπέλλουμ Ισπανιένσε. Mnemosyne, Fourth Series, Vol. 27, Φασκ. 2 (1974), σσ. 123–138. (JSTOR)
- Zhang, Olivia R., Trevor Cohen & Scott McGill. «Ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρας έγραψετο De Bello Hispaniensi; A Computational Study of Latin Classics Authorship”. HUMAN IT 14.1 (2018): 28–58
- Casesar Gaius Iulius, De bello Hispaniensi. Μετάφραση Αναγνώστου, Χ. Αθήνα: Historical Quest
- Way, A. G., Caesar: Alexandrian, African and Spanish wars, The Loeb Classical Library, ed. Page T.E., Harvard University Press, 1955.
[1] Casesar Gaius Iulius, σ. 13
[2] Επίσης καταγράφονται και άλλο τίτλοι: «Bellum Hispaniense», «On the Hispanic War», «On the Spanish War»
[3] Storch (1977) σσ. 201–204
[4] Δίων Κάσσιος, Αππιανός, Κικέρωνας, Πλούταρχος, Σαλλούστιος, Νικόλαος Δαμασκηνός ακόμα και ο Λουκιανός («Φαρσάλια»):
[5] Van Hooff, Anton JL (1974), σ. 125
[6] Zhang, Cohen & Scott McGill (2018), σσ. 28-58
