γράφει η Παναγιώτα Μπαϊράμη

Η γλώσσα, κατά βάση προφορική, αξιοποιεί τη σύμβαση της αλφαβητικής γραφής, για να επιτύχει οπτική αποτύπωση. Η διαδεδομένη πεποίθηση ή ψευδαίσθηση, που ταυτίζει τη γλώσσα και τη γραφή, συναρτάται με πλήθος παραμέτρων κοινωνικών, ιδεολογικών,^[1] ψυχολογικών ή συμβολικών. Η οπτική αυτή, που, αξιοποιούμενη από γλώσσες, όπως η ελληνική, με μακραίωνη γραπτή παρουσία, διασφαλίζει, δια της ετυμολογίας, γλωσσική συνέχεια, αποτέλεσε και αποτελεί εστία γλωσσολογικού προβληματισμού και αντιπαράθεσης. Η αντιπαράθεση αυτή δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένη από τις σύγχρονες γλωσσικές ανάγκες, που προκρίνουν μια πολύπλευρη ενατένιση, πέραν της ορθογραφικής επιμονής και ίσως έναν γενναιότερο συμβιβασμό στις αντιθετικές ορθογραφικές αρχές της απλούστευσης^[2] και της αναλογίας.^[3]

 Αν και η αξία της ιστορικοετυμολογικής προσέγγισης, δεν απορρίπτεται αβασάνιστα, εντούτοις η ορθογραφική προσήλωση, που ως εθνικό σύμβολο διεκδικεί ιστορική συνέχεια, ενέχει τρωτά και αδυναμίες. Η διαδικασία αντιστοίχησης ήχου και γράμματος 1:1, η ταύτιση δηλαδή της παράστασης με την ιστορική γραφή, είναι ιδιαίτερα δυσχερής για αλφαβητικές γλώσσες. Αυτό οφείλεται στη διαρκώς εξελισσόμενη προφορική φύση της ομιλίας, που αναπόφευκτα δεν ακολουθείται πιστά από τη σχετικά αμετάβλητη μορφή της γραφής. Έτσι, ενώ δημιουργείται αναντιστοιχία γραμμάτων και φθόγγων^[4] και διαφοροποίηση της προφοράς ορισμένων φθόγγων ή λέξεων, η οπτική αποτύπωση ή, καλύτερα, οι υπέρμαχοι αυτής αντιστέκονται σθεναρά σε αλλαγές, που θα συμπαρασύρουν τροποποιήσεις στην ήδη υπάρχουσα μέθοδο συστηματοποίησης. Η διατήρηση της ορθογραφικής εμμονής υπηρετεί την κατίσχυση μιας γραπτής μορφής ως προτύπου, που αυθαίρετα εκλαμβάνεται ως σπουδαιότερη και αντλεί το γόητρό της από την επιβολή διακριτών ορίων μεταξύ γλωσσικά «ορθού» και «λάθους».

Η γλωσσικά, λοιπόν, κυρίαρχη αποτύπωση αγνοεί συχνά τη δυναμική φύση του γλωσσικού οργάνου παραβλέποντας, εκτός των αναφερθέντων αλλαγών στην προφορά, εναργείς διαφοροποιήσεις στον λεξιλογικό και σημασιολογικό τομέα^[5] σε συγχρονικό επίπεδο χρήσης. Το λεξιλόγιο της ελληνικής είναι πολυστρωματικό περιλαμβάνοντας λέξεις αρχαίες, μεταγενέστερες αλλά και δάνεια. Η επίκληση στην ιστορικότητα δεν συνιστά, άρα, τεκμήριο ορθογραφίας αλλά ενέχει και αντιφάσεις, αφού η γλώσσα διασώζει στοιχεία διαφορετικών χρονικών στιγμών και δεν νοείται ως ενιαίο, ομοιογενές σύστημα. Η ετυμολογία επομένως δεν προσφέρει πάντα ασφαλείς συσχετίσεις με το παρελθόν,^[6] γεγονός που ενισχύεται από την εκτενή ορθογραφική πολυτυπία που απαντάται στα ερμηνευτικά-ορθογραφικά λεξικά, καθώς είναι συναρτημένα με την ιδεολογική τοποθέτηση του δημιουργού τους και τη σκοποθεσία του.^[7] Οι ορθογραφικές ρυθμίσεις προς την κατεύθυνση της απλογράφησης δε συνιστούν, υπό την προηγούμενη οπτική, παρακμή αλλά αδήριτη γλωσσική ανάγκη.

Η γλωσσική εξέλιξη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ευελιξία και την προσαρμοστικότητα των χρηστών. Παρά τη γενικευμένη απόπειρα της εκπαίδευσης, που δοκιμάζει για λόγους ψυχολογικούς και σημειωτικούς την ταύτιση γλώσσας-γραφής, η γλωσσική οπτικοποίηση δεν συνιστά τη γλώσσα.^[8] Αποτελεί χρηστική σύμβαση και, ως εκ τούτου, και δύναται να τροποποιηθεί και δεν απειλείται η γλώσσα από επιβεβλημένες συγκαιρινές απλοποιήσεις. Η κοινωνική φύση της γλωσσικής πραγμάτωσης θέτει σε προτεραιότητα την πλήρωση συμβάσεων προκειμένου να επιτευχθεί μια αποτελεσματική επικοινωνία. Η φυσική αυτή ανάγκη καθιστά, αν όχι επιβεβλημένη, οπωσδήποτε συζητήσιμη μια διαδικασία απλούστευσης της επίκτητης γλωσσικής διδασκαλίας, που θα αποβεί καταλυτική για τους μαθητές εστιάζοντας πλέον στο περιεχόμενο και όχι στη μορφή, θα προσφέρει έρεισμα για μια προσιτή προσέγγιση της ελληνικής από ξένους ομιλητές και θα λειάνει εκδηλώσεις ρατσιστικής αντιμετώπισης ατόμων, που, λόγω δυσλεξίας ή ελλιπούς εγγραμματισμού, αδυνατούν να εναρμονίσουν την προσωπική με την επίσημη γραπτή γλωσσική νόρμα.

Η συμβολική λοιπόν σημασία της ορθογραφίας έρχεται αντιμέτωπη με τις σύγχρονες χρήσεις και ανάγκες ομιλίας και γραφής. Αναντίλεκτα το διαδίκτυο διαδραματίζει κομβικό ρόλο στη σύγχρονη εγγραμματοσύνη. Ένα νέο γένος γραπτού λόγου αναδύεται, με νέες λειτουργίες και συμβάσεις, αξιοποιούμενο από χρήστες με εκπαιδευτική ετερογένεια, αλλά γλωσσική οικειότητα, ελεύθερο να παρακάμψει τους υπάρχοντες μηχανισμούς γλωσσικού ελέγχου. Αυτή η ψυχοπνευματική επένδυση, περισσότερο ή λιγότερο σθεναρά, αναλόγως της ηλικίας των χρηστών, αποτελεί ουσιώδες γνώρισμα της σημερινής επικοινωνίας, υποδεικνύοντας μια ακόμη ανάγκη εναρμονισμού με τις σύγχρονες γλωσσικές χρήσεις. Παρά τις εκφραζόμενες ανησυχίες για γλωσσική εξασθένιση από τη διαδικτυακή μορφή γραφής, μάλλον τα είδη γραπτού λόγου συμπληρώνονται, δεν καταργούνται, διότι, όσο η γραπτή επικοινωνία πυκνώνει, τόσο αναπτύσσεται η ευχέρεια γλωσσικής ανταπόκρισης με βάση τις περιστάσεις.

Εν κατακλείδι η ορθογραφία, γραπτή νόρμα της πρότυπης γλώσσας, κωδικοποιείται βάσει ιδεολογικών και συχνά αντιτιθέμενων απόψεων. Αποτελεί ωστόσο αναγκαιότητα η σύνδεσή της και με τις τωρινές γλωσσικές χρήσεις. Μολονότι πλήττεται ο μύθος του ιστορικοετυμολογικού απαραβίαστου, η γλώσσα αποδεικνύει την ζωντάνια και την ποικιλομορφία της.

Σημείωση: δημιουργικό ερέθισμα για τη συγγραφή του παρόντος κειμένου αποτέλεσε η μελέτη ενός από τους μύθους για την ελληνική γλώσσα και συγκεκριμένα της Ελένης Καραντζόλα, «Το “απαραβίαστο” της ιστορικής ορθογραφίας», στο Γ. Χάρης (επιμ.) (2001). Δέκα μύθοι για την ελληνική γλώσσα. Αθήνα: Πατάκης.

 Βιβλιογραφία

Γλαράκη, Θ., 2001: Γλώσσα και γραφή. Στο Α.Φ. Χριστίδης, επιμ. Ιστορία της ελληνικής γλώσσας. Από τις αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας και Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. σ. 154-156.

Καλαμπούκας, Δ., 2019. Λατινοελληνική Γραφή: Μια πρόταση τυποποίησης. Scrib [online]. Διαθέσιμο στο shorturl.at/pHRY2.

Καραντζόλα, Ε., 1996: Ευρωπαϊκός γλωσσικός σχεδιασμός και γραπτή μορφή της νέας ελληνικής. Στο Η ελληνική γλώσσα στη διευρυμένη Ευρωπαϊκή Ένωση: Γλωσσικός πλουραλισμός και εθνοκεντρισμός. Πρακτικά συνεδρίου. Αθήνα: Κέντρο Λογοτεχνικής Μετάφρασης. σ. 95-102.

Καραντζόλα, Ε., 2001. Άνισες εξισώσεις: η γλώσσα των νέων. Στο Γ. Χάρης, επιμ. Δέκα Μύθοι για την Ελληνική Γλώσσα. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη. σ. 83-91.

Μοσχονάς, Σ., 2001. Η προτεραιότητα του προφορικού λόγου. Στο Γ. Χάρης, επιμ.
Δέκα μύθοι για την ελληνική γλώσσα. Αθήνα: Πατάκης. σ. 93-101.

Μοσχονάς, Σ. 2013: «Προκαταλήψεις για τη γραφή και την ορθογραφία», στο 20 χρόνια και κάτι …, επετειακό τόμο του Τμήματος Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα: Gutenberg. σ. 116-132.

Μπαμπινιώτης, Γ., 2008. Χρειάζεται η ιστορική ορθογραφία; Το Βήμα. [online], 25 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στο https://www.tovima.gr/2008/11/25/opinions/xreiazetai-i-istoriki-orthografia/ (Ανακτήθηκε στις 21 Ιανουαρίου 2020).

Μπαμπινιώτης. Γ., Η σημασία της ιστορικής ορθογραφίας. [online]. Διαθέσιμο στο https://www.babiniotis.gr/dimosieumata/glossika-themata/337-i-simasia-tis-istorikis-orthografias/ (Ανακτήθηκε στις 21 Ιανουαρίου 2020)

Παναγιωτίδης, Φ., 2013. Μίλα μου για γλώσσα. Μικρή εισαγωγή στη γλωσσολογία. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

Παπαναστασίου, Γ., 2008. Νεοελληνική Ορθογραφία: Ιστορία, Θεωρία, Εφαρμογή. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη.

Παπαναστασίου, Γ., 2001α. Γλώσσα και ορθογραφία. Στο Α.Φ. Χριστίδης & Μ.
Θεοδωροπούλου, επιμ. Εγκυκλοπαιδικός οδηγός για τη γλώσσα. Θεσσαλονίκη: Κέντρο
Ελληνικής Γλώσσας. σ. 194-198.

Παπαναστασίου, Γ., 2001β. Γλώσσα και γραφή. Στο Α.Φ. Χριστίδης & Μ. Θεοδωροπούλου,
επιμ. Εγκυκλοπαιδικός οδηγός για τη γλώσσα. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. σ.
68-72.

Πετρούνιας, Ευ. Β., 1984. Νεοελληνική γραμματική και συγκριτική (αντιπαραθετική) ανάλυση: Φωνητική και εισαγωγή στη φωνολογία. τ. Α΄. Θεσσαλονίκη: University Studio Press

Χάρης, Γ., 2015. Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη. τ. Α΄. Αθήνα: Γαβριηλίδης.

_____

[1]Ο Παπαναστασίου 2008:17 επισημαίνει ότι «η ορθογραφία είναι ένα πεδίο γεμάτο ιδεολογικές φορτίσεις»

[2]Η απλοποιημένη ιστορική ορθογραφία ξεκινά με τις προτάσεις του Μ. Τριανταφυλλίδη, που έχουν ισχύ και σήμερα στην εκπαίδευση. Βλ. Τριανταφυλλίδης 1965: 374

[3] Βλ. σχετικά Παπαναστασίου 2008: 75-76

[4] Βλ. Πετρούνιας, Ευ.,1984. Νεοελληνική Γραμματική και συγκριτική ανάλυση, τ. Α΄, Θεσσαλονίκη: University Studio Press, σσ. 241-245

[5] Ενδεικτικά ας αναφερθεί η αλλαγή στη σημασία της λέξης καθηγητής

[6]Ενδεικτικά αναφέρω την ευρεία χρήση της λέξης αυγό αντί του ορθότερου ετυμολογικά αβγό βλ. Παπαναστασίου 2008: 217-218

[7]Οι ορθογραφικές ιδιαιτερότητες που εμφανίζουν μείζονα λεξικά της νεοελληνικής γλώσσας καθίστανται εμφανείς μέσα από την συγκριτική μελέτη λέξεων. Ενδεικτικά στο Λεξικό της κοινής νεοελληνικής Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών του Α.Π. Θ. και στο Χαραλαμπάκης, Χ. (2014). Χρηστικό λεξικό της νεοελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Ακαδημία βλέπουμε γλιτώνω, λιώνω ενώ στο Μπαμπινιώτης, Γ. (1998) Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας και στο Κριαράς, Εμμ. (1995). Λεξικό της δημοτικής. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών γλυτώνω, λειώνω.

[8] Βλ. Πετρούνιας 1984: 27 «…υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι γλώσσα και ορθογραφία είναι το ίδιο πράγμα»