Select Page

Γεώργιος Σουρής: Ο ιδρυτής της σύγχρονης ελληνικής σάτιρας

Γεώργιος Σουρής: Ο ιδρυτής της σύγχρονης  ελληνικής σάτιρας

 

 

Georgios_Souris

Ποιος είδε κράτος λιγοστό

σ' όλη τη γη μοναδικό,

εκατό να εξοδεύει

και πενήντα να μαζεύει;

Να τρέφει όλους τους αργούς,

νά 'χει επτά Πρωθυπουργούς,

ταμείο δίχως χρήματα

και δόξης τόσα μνήματα;

Νά 'χει κλητήρες για φρουρά

και να σε κλέβουν φανερά,

κι ενώ αυτοί σε κλέβουνε

τον κλέφτη να γυρεύουνε;

Όλα σ' αυτή τη γη μασκαρευτήκαν

ονείρατα, ελπίδες και σκοποί,

οι μούρες μας μουτσούνες εγινήκαν

δεν ξέρομε τί λέγεται ντροπή.

Σπαθί αντίληψη, μυαλό ξεφτέρι,

κάτι μισόμαθε κι όλα τα ξέρει.

Κι από προσπάππου κι από παππού

συγχρόνως μπούφος και αλεπού.

Θέλει ακόμα -κι αυτό είναι ωραίο-

να παριστάνει τον ευρωπαίο.

Στα δυό φορώντας τα πόδια που 'χει

στο 'να λουστρίνι, στ' άλλο τσαρούχι.

Σουλούπι, μπόϊ, μικρομεσαίο,

ύφος του γόη, ψευτομοιραίο.

Λίγο κατσούφης, λίγο γκρινιάρης,

λίγο μαγκούφης, λίγο μουρντάρης.

Και ψωμοτύρι και για καφέ

το «δε βαρυέσαι» κι «ωχ αδερφέ».

Ωσάν πολίτης, σκυφτός ραγιάς

σαν πιάσει πόστο: δερβέναγάς.

Δυστυχία σου, Ελλάς,

με τα τέκνα που γεννάς!

Ώ Ελλάς, ηρώων χώρα,

τί γαϊδάρους βγάζεις τώρα;

 

(πηγή)

 

Κι όμως. Το ποίημα αυτό γράφτηκε περί τα εκατό χρόνια πίσω. Συνθέτης του ο Γεώργιος Σουρής (1853-1919) με καταγωγή από την Ερμούπολη της Σύρου. Πρόκειται αναμφίβολα για έναν από τους σπουδαιότερους σατιρικούς ποιητές της σύγχρονης Ελλάδας, ο οποίος χαρακτηριζόμενος από πολλούς ως «σύγχρονος Αριστοφάνης», προτάθηκε 5 φορές για το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας.

Ο Σουρής υπήρξε ένα σπάνιο φαινόμενο για την εποχή του κι’ αυτό γιατί είναι ένας από τους ελάχιστους ποιητές που έτυχε μεγάλης αναγνωρίσεως και εκτιμήσεως όχι μόνο του κόσμου όσο και των λογίων και των κριτικών.

Έγινε γνωστός κυρίως από το έργο του « ο Ρωμηός» , μία δική του τετρασέλιδη εφημερίδα με έμμετρο σατιρικό στίχο, την οποία κυκλοφόρησε για πρώτη φορά τον Απρίλιο του 1883 και σταμάτησε μόλις 4 μήνες μετά, καθώς ο ίδιος θέλησε να αφοσιωθεί στις εξετάσεις του στην φιλοσοφική σχολή Αθηνών. Από αυτήν δεν πήρε ποτέ πτυχίο, καθώς οι καθηγητές του Σιμτέλος και Φιντικλής τον απέρριψαν στο μάθημα της μετρικής.

Η απόρριψη αυτή παραμένει ακόμη και σήμερα άξια απορίας καθώς αποδείχθηκε πολύ σύντομα ένας άριστος χρήστης της μετρικής , μετέπειτα δημοσιογράφος της έμμετρης σάτιρας και δημοφιλέστερος ποιητής της εποχής του. Τον Σουρή θαύμασαν μεταξύ άλλων ο Χαρίλαος Τρικούπης (ο οποίος μάλιστα τον διόρισε στο υπουργείο εσωτερικών, θέση που κράτησε για επτά μήνες, μέχρι δηλαδή την ανατροπή της κυβερνήσεως του δεύτερου),αλλά και ο Κωστής Παλαμάς εξέφρασε την άποψη ότι πρόκειται για έναν από τους κορυφαίους σατιρικούς ποιητές ενώ ταυτόχρονα υποστήριξε πως ζήλευε την σατιρική του πέννα.

Η επανέκδοση της εφημερίδας «Ρωμηός» έγινε ξανά το 1884 και συνεχίστηκε μέχρι λίγο πριν τον θάνατό του και τον έκανε διάσημο σε όλη την χώρα, τόσο διάσημο, ώστε κατάφερε να ζει μόνο από τα έσοδα της εφημερίδας του. Ο ίδιος αν και μέσα από τα έργα του φαίνεται ως «εχθρός» των γυναικών, παντρεύθηκε με την Μαρία Κωνσταντινίδη με την οποία έζησε ευτυχισμένος αποκτώντας μάλιστα και 5 παιδιά.

Ως προσωπικότητα ο Σουρής έμεινε στις καρδιές των γνωστών του ως ένας αξιαγάπητος άνθρωπος, γεμάτος ευγένεια και καλοσύνη, φιλικός με όλους και απίστευτα φιλόξενος. Δημιουργώντας ένα από τα γνωστότερα φιλολογικά σαλόνια στα οποία ήταν καλεσμένοι διανοούμενοι, λόγιοι, ποιητές αλλά ακόμη και βουλευτές κατάφερε να δημιουργήσει πολλές φιλικές σχέσεις με ανθρώπους του χώρου του και να ξεδιπλώσει σε αυτούς πολλές ακόμη πλευρές τις προσωπικότητας του.

Τα έργα του αναρίθμητα, άλλα γνωστά κι άλλα άγνωστα στο ευρύ κοινό. Όλα είναι γραμμένα με τον ίδιο συγγραφικό τρόπο, με το ίδιο πνεύμα και καυστικό χιούμορ χωρίς ωστόσο να σε κάνουν να τα βαρεθείς ή να νιώθεις ότι το περιεχόμενό τους επαναλαμβάνεται.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν τα ανέκδοτα ποιήματα του Σουρή, τα οποία πραγματεύονται όλες τις πτυχές της καθημερινότητας του Έλληνα της εποχής του, είτε αυτές αφορούν την πολιτική είτε έχουν να κάνουν με οικογενειακά ή προσωπικά θέματα.

Φίλος του αυστηρού μέτρου και της ομοιοκαταληξίας σε όλες της τις εκφάνσεις (προτιμά κυρίως την πλεχτή, αλλά συχνά χρησιμοποιεί και την σταυρωτή ή την εσωτερική), στοχεύει στο περιεχόμενο και στην νοηματοδότηση του κάθε μεμονωμένου στίχου, πράγμα που δίνει ένα άρτιο, πλήρως οργανωμένο αποτέλεσμα σε ολόκληρο το ποίημα.

Ένας αναγνώστης του, μπορεί να τον κατανοήσει και να τον εξηγήσει διαβάζοντας για λίγα μόνο λεπτά μερικά από τα ποιήματά του. Εύκολα θα τον χαρακτηρίσει ευφυέστατο, πρωτοποριακό και δημιουργικό ενώ παράλληλα θα τον θαυμάσει τόσο για την καυστικότητα, την φαντασία και την μοναδική μυθοπλασία του, όσο και για την ξεχωριστή θεατρικότητα και παραστατικότητα που εκπέμπει ο στίχος του, είτε βάζοντας κάποιον ήρωα να μιλάει είτε μιλώντας ο ίδιος, χρησιμοποιώντας άφοβα το α΄ ενικό πρόσωπο, γεγονός που μέχρι και σήμερα αποφεύγεται από πολλούς σατιρικούς ποιητές.

Από την σατιρική του πέννα δεν ξεφεύγει κανείς και τίποτα. Τοποθετεί συχνά στο στόχαστρο την «καλή κοινωνία» της εποχής του, η οποία δείχνει να νομίζει πως μπορεί να κάνει τα πάντα με το χρήμα και την θέτει σε αντιπαράθεση με την δήθεν «κακή κοινωνία», η οποία αποτελείται από φτωχούς και ταπεινούς ανθρώπους, οι οποίοι μοιάζουν δυστυχώς καταδικασμένοι σε μια κατώτερη ποιοτικά ζωή (βλ. έργο ΔΥΟ ΨΥΧΑΙΣ).

Συχνά ο Σουρής επιλέγει να εκφράσει την δική του προσωπική συναισθηματική κατάσταση μέσα από ένα έργο του, πράγμα που τον κάνει ακόμη πιο αγαπητό στο αναγνωστικό του κοινό, καθώς δεν είναι λίγες οι φορές που ο απλός λαός είδε στο πρόσωπό του αυτό που και ο ίδιος νιώθει και αναζητά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της αγανάκτησης και της πικρίας που αποτυπώνει στο χαρτί του ο Σουρής αποτελεί το έργο του με τίτλο ΥΛΗ:

Άρες μάρες πια, Μούσα, μην ψάλλης,

Καιρός είναι τα μέτρα ν΄αφήσεις,

Έλα γνώσι ολίγη να βάλλης,

Και με κόσμο και ύλη να ζήσεις.

 

Κύττα, Μούσα, τριγύρω παλάτια,

Μα και πόσα ακόμη θα γίνουν!

Όλοι άνοιξαν τώρα τα μάτια,

Και οικόπεδα παίρνουν και δίνουν.

 

Κύττα, κύττα… κι’ εδώ κι’ εκεί πέρα

Όλοι κτίζουν, κι εσύ-συμφορά σου!-

Κτίζεις σπήτια, μα πού; Στον αέρα.

Αλλ’ αυτά πάρτα συ, χάρισμά σου.

(3 πρώτοι στίχοι από το έργο ΎΛΗ)

Τολμάει, λοιπόν, ο Σουρής να εκφράσει την πικρία του ακόμη και αν αυτό το κάνει μέσω της ειρωνείας. Αυτή η ειρωνεία είναι ίσως το πιο παρεξηγήσιμο πράγμα στα έργα του. Κι αυτό γιατί συχνά δεν είναι εύκολα διακριτή. Σε αυτό το σημείο κρίνεται απαραίτητη ν αναφορά μας στο έργο «ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ»:

Ελλάς πατρίς μου, δεν σ’ αγαπώ,

Για σε δεν καίω κι’ εγώ λιβάνι,

Πάντα για σένα κακά θα πω,

Κι΄ ούτε σου πλέκω ποτέ στεφάνι.

 

Όμως συγχώρει τον μισητόν,

Πατρίς γλυκεία και τροφοδότις,

Κι’ εις τόσο πλήθος πατριωτών

Ας ήναι κι’ ένας μη πατριώτης.

Ήταν πράγματι «μη πατριώτης» ο Σουρής; Εύλογη απορία μετά από ένα τόσο φαινομενικά ξεκάθαρο ποίημα. Η απάντηση μετά την πρώτη ανάγνωση είναι πως όντως ο Σουρής δεν αγαπά την Ελλάδα. Μετά την δεύτερη και τρίτη ανάγνωση όμως και έχοντας στο μυαλό μας την χρήση της ειρωνείας σε κάθε έργο του, καταλαβαίνουμε πως κάτι τέτοιο σαφώς δεν ισχύει. Την αγαπάει την Ελλάδα έμπρακτα ο Σουρής και νοιάζεται γι’ αυτήν περισσότερο από το «πλήθος πατριωτών» που φέρονται καθημερινά να την προσκυνούν και να την εξυμνούν στους λόγους τους. Όπως έμπρακτα αγαπά και την γυναίκα του παρ’ όλο που στα έργα του φαίνεται ξεκάθαρα ως μισογύνης και «εχθρός του γυναικείου φίλου»:

…Κι’ εγώ σαν’ δω γυναίκα, δι’ όλης της ημέρας να έχη την σοφίαν ως μόνον της αγώνα, μου φαίνεται πως βλέπω περίεργον τι τέρας, πούναι μισό γυναίκα και το μισό Γοργόνα. Ποτέ δε θα μπορούσα να ερασθώ με πάθος την Σεβινιέ, την Στάελ, και κάθε τέτοια κόρυζα, κι΄αν έπερνα γυναίκα ομοίαν κατά λάθος εκ κοίτης και τραπέζης αυθημερόν θα χώριζα…

Έτσι είναι ο Γεώργιος Σουρής, έτσι είναι και το χιούμορ του: ιδιαίτερο και για ιδιαίτερους αποδέκτες. Μέσα από αυτό όμως στοχεύει στο να περάσει ένα βαθύ μήνυμα στους αναγνώστες του και σε καμία περίπτωση δεν μένει στην επιφάνεια των πραγμάτων. Αυτό το βάθος των νοημάτων του γίνεται διακριτό κυρίως στο έργο του με τίτλο «Φασουλής Φιλόσοφος».

Από την αρχή του έργου αυτού φανερώνεται το αυτοσαρκαστικό στοιχείο. Ο ίδιος ο ομιλητής-αφηγητής-πρωταγωνιστής της ιστορίας μιλά και επιτίθεται στον εαυτό του. Μέσα από τον μονόλογο (αλλά και τον διάλογο που ακολουθεί) είναι διάχυτο ένα πνεύμα απαισιοδοξίας και δίνεται η εντύπωση πως η ζωή δεν έχει νόημα με τον τρόπο που την ζούμε και όλα αυτά κρύβονται πίσω από ένα α’ ενικό πρόσωπο, γεγονός που εκθέτει τον αφηγητή μεν και σε καμία περίπτωση δεν θίγει ή προσβάλλει τον αναγνώστη. Έτσι ο ίδιος ο Σουρής ξεδιπλώνει τον δικό του εσωτερικό κόσμο και μέσα από το πάντοτε συμβουλευτικό του ύφος, κατακρίνει την απερισκεψία, την πλεονεξία και την αχαριστία του ανθρώπου ενώ ταυτόχρονα θέτει υπαρξιακά ερωτήματα και προβληματισμούς με σκοπό να βάλει σε σκέψεις το αναγνωστικό του κοινό.

Όσο για τον τίτλο: Ποιος ήταν ο Φασουλής Φιλόσοφος; Η φαντασία του Σουρή δεν θα μπορούσε παρά να λειτουργήσει και αυτή τη φορά με τον πιο φαντασμαγορικό τρόπο. Πρόκειται για έναν «μειλίχιο» φιλόσοφο αλλ’ όμως και «σοφό». Μία διπλή φύση με λίγα λόγια, η οποία συμβολικά θα μπορούσε να σημαίνει την διπλή φύση του καθενός από εμάς.

Και φυσικά σ αυτό το σημείο πρέπει να τονιστεί η μοναδική προσφορά του Σουρή στο θέατρο. Από μαθητής φρόντισε να ενταχθεί σε θεατρικές ομάδες και γενικότερα κάθε του μικρή ή μεγάλη συμμετοχή στον χώρο του θεάματος κατάφερε για ακόμη μία φορά να αποσπάσει θετικά σχόλια. Έργα του μεταξύ άλλων είναι τα : «Από γαμβρός, παράνυμφος», «Η χειραφέτηση», «Αλλ’ αντ’ άλλων», τα οποία δεν θα μπορούσαν παρά να είναι έμμετρες κωμωδίες.

Όμως την μεγαλύτερη ίσως επιτυχία και ταυτόχρονα το σπουδαιότερο «δώρο» του – να μου επιτραπεί η έκφραση- στον χώρο του θεάτρου, είναι η μετάφραση της αρχαίας Αριστοφανικής κωμωδίας «Νεφέλες». Ουσιαστικά δεν πρόκειται για μετάφραση αλλά για μία εξαιρετικά πλασμένη διασκευή, η οποία χαρακτηρίστηκε ως η καλύτερη «μετενσάρκωση του Αριστοφανικού έργου», αποσπώντας τις καλύτερες εντυπώσεις και κάνοντας μια μεγάλη επιτυχία από την πρώτη μέρα παρουσίασης της επί σκηνής.

Ερώτημα που τέθηκε ουκ ολίγες φορές για τον Σουρή, είναι το εάν ήταν ποιητής ή όχι. Η δική μου προσωπική απάντηση είναι πως ο Σουρής είναι ποιητής και όχι επειδή χρησιμοποίησε τον έμμετρο λόγο ή την ρίμα και τις στροφές στα έργα του, αλλά γιατί κατόρθωσε να αφήσει πίσω του έργα καλλιτεχνικά πλασμένα, έτσι ώστε να έχουν τη δύναμη να κάνουν τον αναγνώστη αρχικά να τα νιώσει και έπειτα να τα αφουγκραστεί και να θέλει να τα διαβάσει ξανά και ξανά. Εξ’ άλλου ποιος είναι άξιος να αφαιρέσει τον τίτλο του ποιητή από μία τέτοια προσωπικότητα;

Συνοψίζοντας θέλω για πρώτη φορά να κλείσω το άρθρο μου χρησιμοποιώντας το λογοτεχνικά γνωστό «σχήμα κύκλου» (έτσι όπως αρχίζει ένα έργο, με τον ίδιο τρόπο τελειώνει) και να σας επισυνάψω ένα εξαιρετικό βίντεο με την μελοποίηση του ποιήματος «Δυστυχία σου, Ελλάς!» που παρατέθηκε στην αρχή του άρθρου, σε εκτέλεση των Μαχαιρίτσα, Ζουγανέλη και Πασχαλίδη.

Εάν δεν είναι αυτό επίκαιρο, τότε τι είναι;

 

_

γράφει η Άντια Αδαμίδου 

 

_____

Ενδεικτική και προτεινόμενη βιβλιογραφία

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%A3%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%AE%CF%82

https://www.youtube.com/watch?v=MdEQOBFYiyI

Γεώργιος Σουρής, Ποιήματα, Τόμος Δεύτερος, Ανέκδοτα

Ποιήματα Γεωργίου Σουρή, Τόμος Πέμπτος, Φασουλής Φιλόσοφος.

Επιμέλεια κειμένου

2 Σχόλια

  1. Βάσω Αποστολοπούλου

    “Ο Σουρής υπήρξε ένα σπάνιο φαινόμενο για την εποχή του”

    Αξεπέραστος!!!

    Απάντηση
  2. ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΠΑΠΑΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ

    Εξαιρετικό άρθρο για έναν άνθρωπο που από το παρελθόν του και το παρόν του, μπορούσε να προβλέπει το μέλλον τούτου του τόπου. Καλό θα ήταν να τον διαβάζαμε συχνά. Ακόμη και η ειρωνική του διάθεση είναι διδακτική…..

    «Όμως συγχώρει τον μισητόν,
    Πατρίς γλυκεία και τροφοδότις,
    Κι’ εις τόσο πλήθος πατριωτών
    Ας ήναι κι’ ένας μη πατριώτης.»

    Απάντηση

Υποβολή σχολίου

Εγγραφείτε στο newsletter

Ακολουθήστε μας!

Ακόλουθοι

Διαγωνισμοί σε εξέλιξη

Έλληνες εκδότες

Έλληνες εκδότες

Υποβολή συμμετοχής!

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!