Select Page

Εουτζένιο Μοντάλε – Mottetti: Σημασιολογικές και λογοτεχνικές επισημάνσεις με βάση τις αρχές της Ερμητικής Θεωρίας

Εουτζένιο Μοντάλε – Mottetti: Σημασιολογικές και λογοτεχνικές επισημάνσεις με βάση τις αρχές της Ερμητικής Θεωρίας

 

 

 

 

Εουτζένιο Μοντάλε – Mottetti: Σημασιολογικές και λογοτεχνικές επισημάνσεις με βάση τις αρχές της Ερμητικής Θεωρίας

Σοφία Σκλείδα, Φιλόλογος, MA, Διδάκτωρ Συγκριτικής Παιδαγωγικής του Πανεπιστημίου Αθηνών

 

Περίληψη

H μελέτη αυτή επιχειρεί τη συνοπτική μελέτη και σημασιολογική προσέγγιση ορισμένων ερωτικών ποιημάτων (Mottetti) του Μοντάλε, με βάση της αρχές της Ερμητικής Θεωρίας, που όπως είναι γνωστό, επηρέασαν σε μεγάλο ποσοστό το ποιητικό του έργο. Σήμερα είναι ευρύτερα γνωστό πως στην ιταλική ποιητική σκηνή του εικοστού αιώνα το έργο του Εουτζένιο Μοντάλε καταλαμβάνει προεξάρχουσα θέση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι εκπροσωπεί τη φιλοσοφική-λογοτεχνική παράδοση σχεδόν μισού αιώνα. Η ποίηση του Μοντάλε, επηρεάστηκε σημαντικά από τα έργα των καλλιτεχνικών και λογοτεχνικών ρευμάτων που επικράτησαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο ανάμεσα στην τελευταία πενταετία του δέκατου ένατου αιώνα και το πρώτο τέταρτο του εικοστού. Είναι ομόφωνα αποδεκτό ότι ο Μοντάλε εμφανίζεται ως ο σπουδαιότερος εκπρόσωπος του ερμητισμού. Ο ερμητισμός αυτός αναζητά το εσωτερικό εγώ, την ίδια την ύπαρξη, η οποία πολλές φορές φτάνει στα όρια της αρνητικότητας και στερείται την παρηγοριά της ελπίδας.

 

  1. Εισαγωγή

Τα Mottetti γράφτηκαν μεταξύ 1934 (Ι-ΙΙ) και 1939 (V) και ανήκουν στην ευρύτερη ποιητική συλλογή Οι Ευκαιρίες. Πρόκειται για είκοσι ερωτικά λυρικά ποιήματα, που όπως λέει ο ίδιος ο ποιητής, στάλθηκαν «με τα φτερά της φαντασίας» σε μια Κλυτία που ζούσε μίλια μακριά. Αυτή, ενώ ήταν ο παραλήπτης της ποίησής του για πολλά χρόνια, δεν υπήρξε η μοναδική αναφορά του. Σε άλλα Mottetti απευθύνεται σε δύο άλλες γυναίκες. Η μία, η οποία πέθανε πολύ νέα, από μια ανίατη ασθένεια, είναι μια φίλη του ποιητή με την οποία περνούσανε μαζί τα καλοκαίρια, αλλά ο ποιητής ύστερα από την οριστική τους απομάκρυνση, τη θεωρούσε νεκρή. Η άλλη γυναίκα, η οποία του ενέπνευσε αρκετά ποιήματα, είναι περουβιανής καταγωγής την οποία ο ποιητής γνώρισε στη Φλωρεντία το 1929-1930.

Με τον όρο Mottetto δηλώνεται μια μουσική φόρμα της εκκλησιαστικής μουσικής, που καλλιεργήθηκε από τον ΧΙΙ αιώνα με διάφορες μορφές. Στη λογοτεχνία σχετίζεται με μια σύντομη ποιητική σύνθεση, λαϊκού τόνου. Ο Μοντάλε το χρησιμοποίησε, προσαρμόζοντάς το στις δικές του ανάγκες, αφαιρώντας του τα λαϊκά στοιχεία, αλλά σεβόμενος τη συντομίας του. Στα Mottetti (ένα μικρό αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα τα χαρακτηρίζει ο ίδιος ο συγγραφέας τους) είναι παρούσα η τυπική κατάσταση κάθε λυρικού ποιητή που ζει εγκλωβισμένος από την απουσία- παρουσία μιας γυναικείας οπτασίας που βρίσκεται πολύ μακριά. Αυτή η έλλειψη και το συναισθηματικό κενό έχει προεκτάσεις σε μεγάλο μέρος του ποιητικού του έργου του Μοντάλε και θα μπορούσαμε να πούμε ότι όλη η ποίησή του αποτελεί « ένα μεγάλο ποίημα της απουσίας και του χωρισμού» (Παστάκας- Παππάς: 85-87).

  1. Βασικές Αρχές Ερμητικής Θεωρίας

Ο Μοντάλε βίωσε κατά κάποιον τρόπο και αφομοίωσε αρκετά από τα χαρακτηριστικά του ερμητισμού, συνενώνοντάς τα με ιδιαίτερο τρόπο με τους πιο προσωπικούς του συλλογισμούς. Ο ερμητισμός του Μοντάλε, σχετίζεται με έναν ατομικό πειραματισμό διευρυμένο και συνειδητό, τόσο από θεματική, όσο και ψυχολογική άποψη. Τον βασανίζει η μεταφυσική αγωνία καθώς διαλέγεται με το χρόνο και με τα ιστορικά συμβάντα που ερμηνεύουν τις ανθρώπινες τραγωδίες.

Το σύνολο της ερμητικής φιλοσοφίας έχει εμφανείς επιρροές από τον γνωστικισμό και το νεοπλατωνισμό της Ελληνιστικής εποχής και πιστεύεται πως αποδίδει με ολοκληρωμένο τρόπο τη σύγχρονη οπτική του κόσμου, ενώ παράλληλα, αποτελεί μία ολοκληρωμένη ανάλυση των νόμων που τον διέπουν. Οι Επτά Ερμητικές Αρχές, πάνω στις οποίες ολόκληρη η Ερμητική Φιλοσοφία βασίζεται, είναι οι ακόλουθες:

  • Η αρχή της πνευματικότητας: Αυτή η αρχή εμπεριέχει την αλήθεια ότι « Όλα είναι Νους» Εξηγεί ότι το Όλον είναι Πνεύμα το οποίο καθαυτό είναι ακατάληπτο, αλλά το οποίο μπορεί να θεωρείται και να εκφράζεται σαν οικουμενικό, ως ζωντανός νους. Επίσης, εξηγεί ότι όλος ο φαινόμενος κόσμος ή σύμπαν είναι απλά μια Νοητική Δημιουργία ,η οποία υπόκειται στους Νόμους των Δημιουργημένων Πραγμάτων, και ότι το σύμπαν έχει τη δική του ύπαρξη στο νου.
  • dokimio1_bΗ αρχή της ανταπόκρισης: εμπεριέχει την αλήθεια ότι υπάρχει πάντα ανταπόκριση ανάμεσα στους νόμους και τα φαινόμενα των διαφόρων επιπέδων της ύπαρξης και της ζωής. Αυτή η αρχή έχει συμπαντική εφαρμογή και εκδηλώνεται, στα διαφορετικά πεδία του υλικού , νοητικού, και πνευματικού σύμπαντος. Είναι ένας Οικουμενικός Νόμος.
  • Η αρχή της Δόνησης: όλα είναι σε κίνηση, όλα δονούνται, τίποτα δε μένει ακίνητο, γεγονότα τα οποία η σύγχρονη επιστήμη επικυρώνει, και τα οποία κάθε νέα επιστημονική ανακάλυψη αναμένεται να επαληθεύσει.
  • H αρχή της Πολικότητας: εξηγεί ότι σε όλα υπάρχουν δύο πόλοι, ή δύο αντίθετες απόψεις, και ότι «τα αντίθετα» είναι στην πραγματικότητα μόνο τα δύο άκρα του ίδιου πράγματος, με πολλούς διαφορετικούς βαθμούς ανάμεσά τους.
  • Η αρχή του ρυθμού: σε όλα πράγματα εκδηλώνεται ένα μερίδιο κίνησης, μια εισροή και εκροή, μια ταλάντευση πίσω και εμπρός. Υπάρχει πάντα μια δράση και μια αντίδραση, μια πρόοδος και μια υποχώρηση, μια ανατολή και μια δύση.
  • H αρχή της αιτίας και του αποτελέσματος: υπάρχει μια αιτία για κάθε επίδραση, μια επίδραση από κάθε αιτία. Εξηγεί ότι: "Όλα συμβαίνουν σύμφωνα με το Νόμο". Όλες τις εκδηλώσεις είναι μεταξύ αιτίας και αποτελέσματος.
  • Η αρχή του γένους: υπάρχει γένος που φανερώνεται σε όλα. Κάθε αρσενικό περιέχει και το θηλυκό στοιχείο, όπως κάθε θηλυκό περιέχει και την αρσενική αρχή. Αυτό ισχύει όχι μόνο στο φυσικό επίπεδο, αλλά και στο διανοητικό και ακόμη και το πνευματικό. Καμία δημιουργία, φυσική, διανοητική ή πνευματική, δεν είναι δυνατή χωρίς αυτήν την αρχή, η οποία λειτουργεί πάντα στην κατεύθυνση της γέννησης, της αναγέννησης, και της δημιουργίας.

Οι επτά ερμητικές αρχές στο σύνολό τους αποδίδουν με πληρότητα την ερμηνεία της δομής του σύμπαντος και των κοσμικών νόμων, που αν και σε μια γενικότερη (μακροκοσμική) οπτική μπορεί να είναι δύσκολο να οριστούν, να ταυτοποιηθούν και να κατανοηθούν, πάραυτα, σε μικροκοσμικό επίπεδο (άνθρωπος), πιστεύεται ότι όλες αυτές οι αρχές μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά βοηθήματα και εργαλεία προς την αυτοβελτίωσή μας και την υλοποίηση αυτού που ονομάζουμε γνώθι σεαυτόν (http://greek1.blogspot.gr/2014/06/blog-post_2.html#axzz3DzCriHDr & http://greek1.blogspot.com/2014/06/blog-post_2.html#ixzz3DzEYwF3R ).

 

  1. Λογοτεχνικές Επισημάνσεις με βάση τις αρχές της Ερμητικής Θεωρίας

Μottetti ( επιλογή)

Ερωτικά Ποιήματα

 

ΙΙ

Πολλά χρόνια και ένας πιο σκληρός πάνω απ’ την ξένη λίμνη όπου φλέγονται τα ηλιοβασιλέματα

 

Πολλά τα χρόνια της προσμονής για τον ποιητή, της αναμονής… Όλα είναι σε κίνηση, όλα δονούνται, τίποτα δε μένει ακίνητο. Αυτή η έντονη συναισθηματική φόρτιση αποτυπώνεται με τον πιο έκδηλο τρόπο: φλέγονται τα ηλιοβασιλέματα.

 

Ύστερα κατέβηκες από τα βουνά για να μου ξαναφέρεις τον Αϊ-Γιώργη και το Δράκο

Κάποτε η εικόνα της ποθούσας γυναίκας έρχεσαι πιο κοντά. Μικραίνει η απόσταση και τότε γίνεται αρωγός, σύμμαχος.. Η παρουσία του Αϊ-Γιώργη είναι το διαχρονικό σύμβολο κατά του κακού. Όλα συμβαίνουν σύμφωνα με το Νόμο. Όλες οι εκδηλώσεις είναι μεταξύ αιτίας και αποτελέσματος

Να μπορούσα να τους αποτύπωνα πάνω στη σημαία που κουνιέται στο μαστίγωμα του γραίγου στην καρδιά…Και για σένα στη δίνη να έμπαινα μιας πίστης, αθάνατος.

Ο γραίγος (vento greco -άνεμος από την Ελλάδα- βορειοανατολικός) μαστιγώνει την καρδιά του ποιητή. Η δίνη των σκέψεων και των ψυχικών συγκρούσεων αντιπαλεύει και συγκρούεται με τις σταθερές αξίες και τα ιδανικά του. Ο ποιητής οραματίζεται. Πιστεύει πως υπάρχει ανταπόκριση ανάμεσα στους νόμους και τα φαινόμενα των διαφόρων επιπέδων της ύπαρξης και της ζωής.

ΙV

Μακριά, μαζί σου ήμουνα όταν ο πατέρας σου μπήκε στη σκιά και σ΄άφησε το αντίο του. Ήξερα μέχρι τότε το σαράκι το πρώτο μ΄έσωσε μόνο γι΄αυτό: που σε αγνοούσα και δεν έπρεπε

Η είδηση του θανάτου του πατέρα της Κλυτίας γεμίζει θλίψη τον Μοντάλε. Συμπάσχει και διαισθάνεται αυτόν τον πόνο, αν και από απόσταση. Νιώθει ότι η ζωή του δεν θα είχε κανένα απολύτως νόημα αν δεν υπήρχε αυτή η γυναίκα.

Μακριά, μαζί σου ήμουνα…

«Τα αντίθετα» είναι στην πραγματικότητα μόνο τα δύο άκρα του ίδιου πράγματος, της απουσίας- παρουσίας της αγαπημένης γυναίκας. Η πνευματικότητα της σκέψης και της νόησης του ποιητή είναι τόσο έντονη που γίνεται σχεδόν ακατάληπτη, ολική, οικουμενική.

V

Αποχαιρετισμοί, σφυρίγματα στο σκοτάδι, χειρονομίες, βηξίματα και κατεβασμένα παράθυρα. Ήρθε η ώρα. Ίσως τα ρομπότ έχουν δίκιο. Καθώς εμφανίζονται από τους διαδρόμους περιτοιχισμένα.

Ο ποιητής αποτυπώνει ενορατικά τις σκέψεις του. Τα ρομπότ – οι κλειστοί στα διαμερίσματά τους άνθρωποι, μαζοποιούνται, απομονώνονται, περιθωριοποιούνται. Ο Μοντάλε επηρεασμένος από την ενορατική φιλοσοφία του Μπερξόν, θέλει μία γνώση όχι με το λόγο, αλλά με τη διαίσθηση και την αποκάλυψη και δεν αναζητά την αλήθεια, αλλά μια εμπειρία ψυχολογική. Ήδη από τα πρώτα του ποιητικά βήματα ο Μοντάλε εντοπίζει την απουσία συναισθήματος στις διαπροσωπικές σχέσεις.                                                                 

VI

Η ελπίδα και μόνο να σε ξαναδώ με εγκατέλειπε κι αναρωτήθηκα αν αυτό που μου κλείνει κάθε έννοια δική σου, οθόνη προβολής, έχει τα σημάδια του θανάτου ή από το παρελθόν είναι σ΄αυτό, αλλά παραμορφωμένη και εφήμερη μια ανταύγεια δική σου

O ποιητής είναι φανερό ότι ταλανίζεται από πολλές παρορμήσεις, επιτακτικές και απτές. Χάνει κάθε ελπίδα να ξαναδεί την αγαπημένη του: Η ελπίδα να σε ξαναδώ με εγκατέλειπε έχει τα σημάδια του θανάτου … παραμορφωμένη και εφήμερη μια ανταύγεια δική σου…

Η άρνηση και η αρνητικότητα προβάλλουν ως οι κινητήριες δυνάμεις της σκέψης του Μοντάλε. Και η ζωή δεν είναι τίποτ’ άλλο από μια έρημος. Πρόκειται για έναν κόσμο και έναν άνθρωπο που δεν έχουν και δε σκοπεύουν να έχουν μύθους και, ως εκ τούτου, δεν έχουν πλέον λόγο ύπαρξης, αδρανείς καθώς στέκουν μπρος στη διάλυση και την αναλήθεια. (Stile e Tradizione, riv. II Baretti, 15.1.1925). Τέλος, συνειδητοποιεί την αναπόφευκτη αδυναμία του στην αίσθηση ενός έρωτα σχεδόν αποστεωμένου μέσα σε μια έρημη ακινησία.

ΙΧ

Η σαύρα που πετάγεται κάτω από το δυνατό μαστίγωμα στα θεριασμένα χωράφια- Το πανί που κυματίζει και βυθίζεται στο πήδημα του βράχου- Η κανονιά του μεσημεριού πιο αδύναμη κι απ΄την καρδιά σου και το χρονόμετρο εάν ξεφύγει δίχως θόρυβο-…κι ύστερα; Φως αστραπής μάταια μπορείς ν΄αλλάξεις σε κάτι πλούσιο και παράξενο. Για άλλο ήσουνα εσύ.

Οι τέσσερις εικόνες συμβαίνουν διαδοχικά. Οι δύο πρώτες είναι αντίθετες στην κίνηση, ενώ οι δύο άλλες στον ήχο. Όλα είναι σε κίνηση, όλα δονούνται, τίποτα δε μένει ακίνητο. Σε όλα εκδηλώνεται ένας ρυθμός, ένα μερίδιο κίνησης, μια ταλάντευση πίσω και εμπρός. Υπάρχει πάντα μια δράση και μια αντίδραση, μια πρόοδος και μια υποχώρηση.

ΧΙΙ

Ελευθερώνω το μέτωπό σου από τους πάγους που μάζεψες περνώντας τις συννεφιασμένες κορφές. Έχεις τα φτερά τσακισμένα από τους κυκλώνες. Πετάγεσαι στον ύπνο σου.

Μεσημέρι: μεγαλώνει στο περβάζι η νεσπουλιά το μαύρο της ίσκιο, επιμένει στον ουρανό ένας ήλιος τρεμουλιάρης. Κι οι άλλες σκιές που προβάλλουν στο δρομάκι δεν ξέρουν ότι είσαι εδώ.

O ποιητής ενορατικά και μυσταγωγικά καθαγιάζει το πρόσωπο της αγαπημένης του. Οι πάγοι- αποτελούν συμβολικό φωτοστέφανο από ψυχρή λάμψη. Ο πάγος( ο χειμώνας) έρχεται σε αντίθεση με τη φωτιά και τον ήλιο, που αποτελούν στοιχεία με τα οποία συμβολικά ταυτίζεται η Κλυτία. Και σε αυτή την περίπτωση, «τα αντίθετα» είναι στην πραγματικότητα μόνο τα δύο άκρα του ίδιου πράγματος, με πολλούς διαφορετικούς βαθμούς ανάμεσά τους.

ΧVI

To λουλούδι που επαναλαμβάνει από την άκρη του γκρεμού «μη με λησμόνει», δεν έχει χρώματα πιο χαρούμενα, πιο φωτεινά από την απόσταση που μπήκε ανάμεσα σε σένα και σε μένα. Ένα τρίξιμο ορμάει, μας απομακρύνει το επίμονο γαλάζιο δεν θα ξαναφανεί. Στη σχεδόν ορατή κουφόβραση στον απέραντο σταθμό, ήδη, σκοτεινό, με ξαναφέρνει το τελεφερίκ.

Ο Μοντάλε στοχαστικά και με έντονη πνευματικότητα συνειδητοποιεί ότι το σύμπαν έχει τη δική του ύπαρξη στο νου. Διαχειρίζεται το τεράστιο πλέγμα της αρνητικότητας, το οποίο διαπιστώνει σε όλες τις πτυχές του υπαρξιακού και κοινωνικού ιστού με περίτεχνη δεξιοτεχνία. Αυτή η νεωτερικότητα περιέχει τη βάση της ηθικής της σκέψης του Μοντάλε, την αναγνώριση δηλαδή του ανέφικτου εφαρμογής των αξιών της ζωής και του πολιτισμού, καθώς και τα δύο απειλούνται από μια εγγενή αδυναμία.

ΧVII

Ο Βάτραχος πριν να ξαναχτυπήσει τη χορδή του βάλτου που μαζεύει σύννεφα και βούρλα. Το θρόισμα των πλεγμένων χαρουπιών που τους πυρσούς του σβήνει, ένας ήλιος δίχως ζέστη, αργό στους ανθούς βούισμα από κολεόπετρα που παίρνουνε χυμούς ακόμα, τελευταίοι ήχοι, πικρή ζωή της εξοχής. Μ΄ ένα φύσημα η ώρα σβήνει: ένας ουρανός σαν μαυροπίνακας ετοιμάζεται για να ξεχυθούν τα αδύνατα άλογα, με τα πέταλά τους να σπινθοβολούν.

Έντονη και σε αυτούς τους στίχους η διπολικότητα, οι δύο αντίθετες όψεις, οι αντιθέσεις. Το φυσικό τοπίο αλλάζει , μεταμορφώνεται συνεχώς, βρίσκεται σε αέναη κίνηση…Ο βάτραχος, οι χαρουπιές, ο ήλιος δίχως ζέστη, τα κολεόπτερα, ο ουρανός, τα αδύνατα άλογα που σπινθοβολούν… Ταυτόχρονα, η αρχή του Γένους λειτουργεί εδώ σε φυσικό επίπεδο, προς την κατεύθυνση της γέννησης, της αναγέννησης, και της δημιουργίας.

ΧVII

Μην κόψεις, ψαλίδι, εκείνη τη μορφή που ολομόναχη χάνεται στη μνήμη μου. Μη ρίχνεις πάνω στο μεγάλο πρόσωπο που στέκεται κι ακούει την αιώνιά μου ομίχλη. Μια ψύχρα κατεβαίνει… Σκληρό το χτύπημα θερίζει την κορυφή. Και η πληγωμένη ακακία μόνη της τινάζει το καύκαλο του τζίτζικα στις πρώτες λάσπες του Νοεμβρίου.

Η αρνητικότητα του Μοντάλε τον οδηγεί σε μια μεταφυσική ματιά και διάθεση και φανερώνεται στον ιστορικό και καθημερινό χρόνο, στον εμπειρικό χρόνο της ζωής. Παράλληλα, για άλλη μια φορά εμφανίζεται η ανταπόκριση ανάμεσα στους νόμους και τα φαινόμενα των διαφόρων επιπέδων της ύπαρξης και της ζωής. Ο ρυθμός εμπεριέχει την αλήθεια ότι σε όλα εκδηλώνεται ένα μερίδιο κίνησης.

ΧIX

Το καλάμι που ανοίγει μαλακά το κόκκινο λοφίο του την Άνοιξη. Η μυρωδιά στο χαντάκι, με το μαύρο νερό και από πάνω τα έντομα και το λαχανιασμένο σκυλί που γυρνάει στο σπίτι με τη λεία στο στόμα του, σήμερα εδώ δεν μπορώ να το αναγνωρίσω παρά μονάχα εκεί που η αντανάκλαση περισσότερο καίει και το σύννεφο χαμηλώνει, πέρα από τις κόρες των ματιών της, που έχουν ξεμακρύνει, δύο μονάχα δέσμες φωτός σταυρωτά. Και ο καιρός περνάει ( Παστάκας- Παππάς: 85-95).

Ο ποιητής κι εδώ αυτοβυθίζεται και μέσα από έναν έντονο εσωτερικό μονόλογο- διάλογο προσπαθεί να βρει και αναζητά τη γυναικεία φύση, μέσα από τη φυσική υπόσταση των πραγμάτων. Έτσι το συλλογικό υποκείμενο, μέσω της πνευματικότητας και των έντονων ψυχικών κλυδωνισμών και δονήσεων (δύο μονάχα δέσμες φωτός σταυρωτά- ο σταυρός ως σύμβολο πόνου) προσπαθεί να λυτρωθεί, να δει φως στο σκοτάδι, να αυτοκαθαιρεθεί.

Έπειτα από την προηγούμενη ανάλυση γίνεται κατανοητό ότι η ποίηση του Μοντάλε δομείται και εξελίσσεται με ιδιαίτερα ενιαίο τρόπο, χάρη στη συνέπεια μιας συγκεκριμένης διαδρομής ιδεών. Εκλαμβάνεται ως ψυχολογική εξομολόγηση προσωπικού χαρακτήρα, με τάσεις ουμανισμού και εδραίωσης της οικουμενικής συνείδησης. Γι’ αυτό ο Μοντάλε αντιπροσωπεύει μια από τις σημαντικότερες στιγμές στην παγκόσμια ποίηση του εικοστού αιώνα.

 

 

___

ENΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Πάστακας, Σ. & Παππάς, Γ. ( 2011). Ανθολογία Ιταλικής Ποίησης. Αθήνα: Οδός Πανός.

Camon, F. ( 1982). Il mestiere di poeta, Lerici. Milano:Garzanti.

Confessioni di scrottori( interviste con se stessi). (1951). in Quaderni della radio. XI. Torino: ERI.

Contini, G. (1956). Montale e la bufera. In Letteratura. IV. n. 24.

Grignani, M. A. (1998). Dislocazioni:Epifanie e Metamorfosi in Montale. Lecce: Piero Manni.

ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

http://milwntasgiatoxioni.wordpress.com/

http://www.agra.gr/books/0600_0699/book689.html

http://www.kathimerini.gr/259019/article/politismos/arxeio-politismoy/tesseris-italoi-poihtes-gia-thn-texnh-toys

http://greek1.blogspot.gr/2014/06/blog-post_2.html#axzz3DzCriHDr

http://greek1.blogspot.com/2014/06/blog-post_2.html#ixzz3DzEYwF3R

http://pappasyiannis.blogspot.gr/2012/03/crescenziosangiglio.html

http://sciencearchives.wordpress.com/

http://pappasyiannis.blogspot.gr/2012/03/crescenziosangiglio.html

Μην ξεχνάτε πως το σχόλιό σας είναι πολύτιμο!

Επιμέλεια κειμένου

Υποβολή σχολίου

Εγγραφείτε στο newsletter

Ακολουθήστε μας!

Ακόλουθοι

Διαγωνισμοί σε εξέλιξη

Έλληνες εκδότες

Έλληνες εκδότες

Υποβολή συμμετοχής!

Αρχείο

Είσοδος

Pin It on Pinterest

Αν σας άρεσε...

κοινοποιήστε το στους φίλους σας!