Η ποίηση του Μπέρτολτ Μπρεχτ

3.09.2015

 

 

Εικόνα από wikipedia.org

Εικόνα από wikipedia.org

Πριν από μερικούς μήνες, κατά την διάρκεια ενός μαθήματος στο Πανεπιστήμιο παρατήρησα ότι ο διδάσκων καθηγητής αναφερόταν στον Μπέρτολτ Μπρεχτ προσδίδοντας του τον τίτλο «ποιητής». Μα καλά, είπα στην φίλη και συνάδελφο μου στο θέατρο την Ελισάβετ, είναι δυνατόν να ονομάζει τον κορυφαίο αυτό δραματουργό «ποιητή»; Αφού ο κύριος Μπρεχτ είναι γνωστός σε ολόκληρο τον κόσμο ως δραματουργός και σκηνοθέτης και μάλιστα ως «πατέρας» του Επικού Θεάτρου. Η απάντησή της ήταν: «Έχεις διαβάσει ποιήματα του Μπρεχτ;»

Η αλήθεια είναι πως δεν είχα διαβάσει ποιήματα του Μπρεχτ. Η άλλη αλήθεια είναι πως μόλις διάβασα μερικά μόνο από τα ποιήματα του κατάλαβα πόσο λάθος είχα κάνει που μέχρι τότε δεν άγγιξα τα βιβλία με την ποίηση του. Η τελευταία αλήθεια είναι πως μόλις ολοκλήρωσα την βαθύτερη μελέτη των περίπου 1000 ποιημάτων του στην πρωτότυπή τους μορφή (γερμανική γλώσσα) και μετά στην ελληνική τους μετάφραση, τον θαύμασα για ακόμη μία φορά. Αυτή τη φορά και ως ποιητή.

Σε αυτό το σημείο είναι απαραίτητο να αναφερθεί με λίγα μόνο λόγια η ζωή του «τέρατος» αυτού της γερμανικού θεάτρου και ποιητικού λόγου. Γεννήθηκε το 1898 στην Βαυαρία της Γερμανίας από μία αρκετά εύπορη οικογένεια την οποία έμελλε να απαρνηθεί, όπως άλλωστε ομολόγησε ο ίδιος στο ποίημά του «Δίκαια Κυνηγημένος» (Verjagt mit gutem Grund- μετάφραση Μάριου Πλωρίτη):

«Σαν πλουσιόπαιδο μεγάλωσα.

Οι γονείς μου κολάρο

μου φόρεσαν, μ’ έμαθαν υπηρέτες νά ‘χω

και μου διδάξανε την τέχνη να δίνω διαταγές. Οταν

μεγάλωσα όμως, κι ολόγυρά μου κοίταξα,

δε μ’ άρεσαν οι άνθρωποι της τάξης μου,

ούτε να διατάζω και να μ’ υπηρετούν.

Τότε, την τάξη μου απαρνήθηκα και για συντρόφους πήρα τους ταπεινούς ανθρώπους.

Ετσι οι γονείς μου έναν προδότη ανάστησαν, του μάθανε

όλα τους τα κόλπα, κι αυτός

τα μαρτυράει στους εχθρούς τους.» (απόσπασμα)

Σπούδασε ιατρική όμως ήδη από τότε η ενασχόλησή του με το θέατρο ήταν πολύ έντονη. Εμπνευστής του γνωστού Επικού Θεάτρου δε δίστασε να αντιπαρατεθεί ανοιχτά με το Αριστοτελικό Θέατρο, όπως αυτό δέσποζε για αιώνες ατελείωτους σε ολόκληρο τον κόσμο και όπως μετεξελίχθηκε από τον Ρώσσο Κωνσταντίν Στανισλάφσκι.

Επαναστάτης, λοιπόν, στο θέατρο, επαναστάτης και στην ποίηση. Φανερά επηρεασμένος και πιστός στις αρχές του Κομμουνισμού, η ποίησή του μόνο επαναστατική θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί. Αυτό που την κάνει μοναδική είναι τόσο ο τρόπος με τον οποίο εκφράζεται ο Μπρεχτ όσο και οι εικόνες που χρησιμοποιεί για να τονίσει το περιεχόμενο του, την στιγμή που πολλοί συνάδελφοί του οι ποιητές της επανάστασης (τώρα αξίζει να αναφερθεί ο τίτλος «ποιητής» χωρίς φόβο!) χρησιμοποιούν εκλεπτυσμένο λεξιλόγιο προσπαθώντας να εντυπωσιάσουν το αναγνωστικό τους κοινό. Πράγματι, έτσι, ο Μπρεχτ κερδίζει τις εντυπώσεις με την ποίησή του και πείθει τον κάθε αναγνώστη για την σκληρή επικρατούσα πραγματικότητα, ανεξάρτητα από τις πολιτικές του πεποιθήσεις.

Και πώς άλλωστε θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά όταν ένας τόσο πλούσιος νεαρός, αρνείται να ζήσει την ζωή μέσα στα πλούτη και τάσσεται υπέρ του απλού φτωχού λαού, ζώντας μάλιστα μαζί του; Κάθε του στίχος είναι φορτισμένος με αμέτρητα συναισθήματα και περιέχει διαφορετικά νοήματα για τον κάθε αναγνώστη ξεχωριστά. Μέμφεται τον εκμεταλλευτή, λυπάται τον εκμεταλλευόμενο, υπερασπίζεται τον αδύναμο, μισεί τον δυνατό, κατηγορεί τον ψεύτη και αφυπνίζει τον αφελή. Χαρακτηριστικά παραθέτουμε ένα απόσπασμα από το ποίημα Γερμανικό Εγχειρίδιο Πολέμου (Deutsche Kriegsfibel- μετάφραση Μάριου Πλωρίτη)

«Αυτοί που αρπάνε το φαί από το τραπέζι

κηρύχνουν τη λιτότητα.

Αυτοί που παίρνουν όλα τα δοσίματα

ζητάν θυσίες.

Οι χορτάτοι μιλάνε στους πεινασμένους

για τις μεγάλες εποχές που θα’ρθουν.

Αυτοί που τη χώρα σέρνουνε στην άβυσσο

λένε πως η τέχνη να κυβερνάς το λαό

είναι πολύ δύσκολη

για τους ανθρώπους του λαού.»

Ωστόσο, η ποίησή του δεν περιορίστηκε μόνο σε πολιτικό επίπεδο. Ο Μπρεχτ έγραψε πολλά ποιήματα για το θέατρο και ενδεικτικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε μερικά: Έτσι πλάθεται ο άνθρωπος (So bildet sich der Mensch), Για τη μίμηση (Über die Nachahmung), Για την κρίση (Über das Urteilen) κ.α.

Οι τίτλοι που ο ίδιος επιλέγει για τα ποιήματά του είναι ξεκάθαροι- δίνει την ουσία του ποιήματος μέσα σε μερικές λέξεις- ενώ αρκετές φορές είναι ειρωνικοί, γεγονός που δείχνει την «έκρηξη» του Μπρεχτ στα ποιήματα του. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο σπουδαίος αυτός ποιητής έζησε σε μια ακραία περίοδο της Γερμανικής ιστορίας αυτή δηλαδή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ενώ είναι αξιοσημείωτο πως ο ίδιος εργάστηκε ως νοσοκόμος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όλες αυτές οι πολιτικές συγκυρίες καθώς και η μετέπειτα εξορία του επηρέασαν πολύ τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του αλλά και τον τρόπο έκφρασης των συναισθημάτων του επάνω στο χαρτί.

Σε αυτό το σημείο δεν θα μπορούσε να παραληφθεί η μοναδική δουλειά του Μάριου Πλωρίτη επάνω στην μετάφραση των έργων του Μπρεχτ από την γερμανική στην ελληνική γλώσσα. Έχοντας τους τίτλους του δημοσιογράφου, του κριτικού θεάτρου, του νομικού, του σκηνοθέτη, του λογοτέχνη και του μεταφραστή, κατόρθωσε με αξιοθαύμαστο τρόπο να διατηρήσει το ύφος του Μπρεχτ κατά την ελληνική μετάφραση χωρίς ωστόσο να αλλάξει το νόημα ή τις λεπτές αποχρώσεις της γερμανικής γλώσσας όπως την χρησιμοποίησε ο Μπρεχτ. Σαφέστατα και αυτό είναι το νόημα της μετάφρασης, αλλά συγκεκριμένα ο Μάριος Πλωρίτης δεδομένου του βαθμού δυσκολίας της δουλειάς που ανέλαβε έκανε χωρίς αμφιβολία μια απίστευτα καλή δουλειά.

Για όποιον διαβάζει πρώτη φορά την ποίηση του Μπρεχτ, είναι λογικό να δυσκολευτεί σε κάποια σημεία στην πρόσληψη ορισμένων εννοιών, καθώς συχνά ο ποιητής συγχέει κάποιες έννοιες με μία ελαφριά δόση ειρωνείας ενώ ταυτόχρονα μπορεί να παραθέτει αρκετά ιστορικά στοιχεία στους στίχους του που πράγματι μπερδεύουν τον αναγνώστη. Όμως με έναν μαγικό θα λέγαμε τρόπο η συνέχεια των δυσνόητων αυτών ποιημάτων δίνει την πλήρη εικόνα στον αναγνώστη σχετικά με το μήνυμα που θέλει να περάσει ο ποιητής. Με την δεύτερη και κάθε επόμενη ανάγνωση τα πράγματα γίνονται βεβαίως πολύ πιο ξεκάθαρα καθώς διαλευκαίνεται και η παραμικρή λεπτομέρεια. Ενδεικτικά αναφέρουμε το ποίημα 'Για τις πόλεις' (Über die Städte – μετάφραση Μάριου Πλωρίτη):

Από κάτω τους οχετοί.

Μέσα τους τίποτα, κι από πάνω καπνός.

Ζήσαμε κει μέσα. Τίποτα δε χαρήκαμε.

Φύγαμε κείθε γρήγορα. Κι αργά φεύγουν κι αυτές.

Με την ποίηση του Μπρεχτ, λοιπόν, εκεί που συγκινείσαι, ξαφνικά εξαγριώνεσαι και την στιγμή που θυμώνεις παρασύρεσαι από τον οίκτο για την ίδια την ζωή σου. Κατά τα προσωπική μου δε άποψη, η μελέτη των ποιημάτων του σε φέρνει αντιμέτωπο με έναν καθρέφτη , ο οποίος στέκεται μπροστά σου και περιμένει ακίνητος, μέχρι να αποφασίσεις να ανοίξεις τα μάτια σου και να αντικρίσεις είτε για πρώτη είτε για πολλοστή φορά την αλήθεια. Αυτήν την αλήθεια που κρύβεται μέσα σου και που μόνο εσύ μπορείς να την δεις. Εάν δεν σου αρέσει είναι στο χέρι σου να την μετατρέψεις από «πικρή» σε «γλυκιά»…

 

_

γράφει η Άντια Αδαμίδου

 

____

(πηγή εικόνας)

Ακολουθήστε μας

«Θα πω τραγούδια όμορφα και άσματα σπουδαία»: Η Θέση της Καλεβάλα στη Weltliteratur

«Θα πω τραγούδια όμορφα και άσματα σπουδαία»: Η Θέση της Καλεβάλα στη Weltliteratur

- γράφει ο Ανδρέας Αντωνίου - Στα τελευταία μου άρθρα για τον Νεοφορμαλισμό και για τα προβλήματα που παρουσιάζει η σύγχρονη κυπριακή ποίηση, έχω υποστηρίξει πως ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσει η ελληνική/κυπριακή ποίηση είναι ο δρόμος της weltliteratur, δηλαδή τον...

Πληγωμένη Άνοιξη

Πληγωμένη Άνοιξη

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Η Άνοιξη, ως περίοδος Αναγέννησης και άνθησης, συχνά αποτελεί συνώνυμο της ζωής και της ευτυχίας. Ωστόσο, καμιά γέννα δεν προκύπτει χωρίς ωδίνες και μάλιστα – σε ορισμένες περιπτώσεις- ο πόνος ξεπερνά κατά πολύ και επισκιάζει την ακμή της...

Οπτασίες στην ποίηση

Οπτασίες στην ποίηση

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Δημοφιλές λογοτεχνικό μοτίβο στην ποίηση αποτελούν οι γυναικείες οπτασίες. Παρουσιάζονται αναπάντεχα στον ήρωα του έργου κυριαρχώντας με υπερφυσικό τρόπο στον περίγυρο, δαμάζοντας ακόμα και τα φυσικά στοιχεία. Οι μορφές αυτές, αιθέριες και...

Η Πάπισσα Ιωάννα του Ροΐδη

Η Πάπισσα Ιωάννα του Ροΐδη

- γράφει ο Φιλόλογος & Συγγραφέας Χρίστος Σοροβέλης - Η «Πάπισσα Ιωάννα» (1866) του Ροΐδη αποτελεί ένα λογοτεχνικό έργο, το οποίο έχει απασχολήσει πολλούς μελετητές της λογοτεχνίας. Στις 4 Απριλίου 1866 η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος έστειλε εγκύκλιο...

Έρωτας μέχρι Θανάτου και ακόμα παραπέρα…

Έρωτας μέχρι Θανάτου και ακόμα παραπέρα…

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Η δύναμη του Έρωτα αναμφισβήτητα αποτελεί κινητήριο έναυσμα για κάθε πράξη, κάθε μορφής δημιουργία. Οι αποχρώσεις της ποικίλες, πολυδιάστατες, διαχρονικές. Δεν είναι όμως λίγες οι φορές που ο Έρωτας μπορεί να σπρώξει τον άνθρωπο σε...

Ακολουθήστε μας στο Google News

Ακολουθήστε μας στο Google News

Διαβάστε κι αυτά

Έρωτας μέχρι Θανάτου και ακόμα παραπέρα…

Έρωτας μέχρι Θανάτου και ακόμα παραπέρα…

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Η δύναμη του Έρωτα αναμφισβήτητα αποτελεί κινητήριο έναυσμα για κάθε πράξη, κάθε μορφής δημιουργία. Οι αποχρώσεις της ποικίλες, πολυδιάστατες, διαχρονικές. Δεν είναι όμως λίγες οι φορές που ο Έρωτας μπορεί να σπρώξει τον άνθρωπο σε...

Οι απόκληροι του Μ. Καραγάτση

Οι απόκληροι του Μ. Καραγάτση

- - γράφει η Βάλια Καραμάνου - Ο Δημήτρης Ροδόπουλος ψυχογραφεί με εξαίρετο και διεισδυτικό τρόπο τους χαρακτήρες των έργων του. Εκεί ακριβώς έγκειται μια από τις μεγαλύτερες συγγραφικές αρετές (του): δεν αφηγείται απλώς, ενσαρκώνει. Οι ήρωές του προέρχονται άλλοτε...

Χριστουγεννιάτικες ιστορίες στην λογοτεχνία

Χριστουγεννιάτικες ιστορίες στην λογοτεχνία

- γράφει η Βάλια Καραμάνου - Τα Χριστούγεννα αποτελούν ορόσημο όχι μόνο στον θρησκευτικό κόσμο, αλλά και στην Τέχνη. Και αυτό συμβαίνει, γιατί η θεία Γέννηση αποτελεί την απόλυτη ενσάρκωση της ανθρώπινης ελπίδας για την λύτρωση από τα δεσμά του Θανάτου. Όπως είναι...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου