Ο Θείος Πλάτων: Μεταφυσικές προσεγγίσεις στο έργο της Άλκης Ζέη

γράφει ο

Ανδρέας Αντωνίου

Εκ προοιμίου μπορούμε να αποφανθούμε για το προφανές. Δεν υπάρχουν μεταφυσικές προεκτάσεις στο κείμενο της Άλκης Ζέη Ο Θείος Πλάτων, τουλάχιστον όχι προγραμματικά. Ως βιβλίο που απευθύνεται σε παιδιά του δημοτικού ή σε νεαρούς εφήβους, το κείμενο είναι πολύ ξεκάθαρο ως προς του στόχους που θέλει να επιτύχει και τα μηνύματα που θέλει να περάσει στους αναγνώστες του: Οι εμπειρίες και οι δυσκολίες των Ελλήνων που είχαν εξοριστεί κατά την διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου στην Σοβιετική Ένωση, έτσι όπως τις αντιλαμβάνονται οι δύο βασικοί πρωταγωνιστές, η Ειρήνη (Ίρα) και ο Γιάννης (Βάνια) και κυρίως ο αφηγητής, το γαϊδουράκι ο Πλάτων. Το βιβλίο εστιάζει σε γεγονότα-στιγμιότυπα της καθημερινότητας της οικογένειας, χωρίς αυστηρή, γραμμική πλοκή: Η γνωριμία του Πλάτωνα με τα παιδιά, η Μπάμπουσκα, ο Ντιν-Νταν-Ντον, το θεατρικό της Ίρας για την ζωή του Πούσκιν και το σχέδιο της Ίρας ώστε να μην αφήσει τη ζωή της στην Σοβιετική Ένωση, ακολουθώντας την οικογένειά της πίσω στην Ελλάδα. Το βιβλίο έχει σαφές πολιτικό στίγμα, θίγει ιστορικά γεγονότα, χωρίς όμως να εντοπίζουμε σε αυτό φιλοσοφικά στοιχεία που να στοιχειοθετούν μια σαφή φιλοσοφική-πολιτική καταβολή.

Παρόλα αυτά, η φιλοσοφική αξία ενός βιβλίου δεν βρίσκεται στα φιλοσοφικά στοιχεία τα οποία μπορούμε να καταδείξουμε εντός του κειμένου, παραθέτοντας αυτούσια αποσπάσματα από αυτό. Το φιλοσοφικό ενδιαφέρον έγκειται στην ιδιότητα ενός κειμένου να εγείρει ερωτήματα ιδωμένο πάντα υπό το πρίσμα της φιλοσοφικής έρευνας. Τα λογοτεχνικά κείμενα αποκτούν φιλοσοφικό ενδιαφέρον όταν τα αντιμετωπίζουμε φιλοσοφικά, όταν τα διαβάζουμε από φιλοσοφική σκοπιά και τα ερμηνεύουμε με στοχαστικότητα. Αυτό δεν μειώνει την αξία των κειμένων, αλλά αντίθετα προσθέτει στην ήδη αναγνωρισμένη λογοτεχνικότητά τους. Το ερώτημα επομένως που θέτουμε δεν είναι αν μπορούμε να εντοπίσουμε φιλοσοφικά ψήγματα στον Θείο Πλάτωνα, αλλά αν μπορούμε να λάβουμε ως έναυσμα τα θέματα που θίγει η Ζέη για να στοχαστούμε πάνω σε αυτά.

Το κεντρικό φιλοσοφικό σημείο είναι το ζήτημα της αντίληψης και πώς η αντίληψη αυτή σχηματίζει την πραγματικότητα γύρω μας. Η αφήγηση γίνεται από τον Πλάτωνα, το γαϊδουράκι, το οποίο δεν έχει ιδέα από την πραγματικότητα γύρω του και οι πρωταγωνιστές είναι παιδιά νηπιακής ηλικίας. Τα πάντα τους φαίνονται πρωτόγνωρα και παράξενα και κεφάλαιο με το κεφάλαιο ανακαλύπτουν κάτι καινούργιο που προσθέτει στην καλύτερη κατανόηση της πραγματικότητας.

Βέβαια, η αντίληψη αυτή είναι περιορισμένη, ακόμη κι όταν αυτή έχει όλα τα δεδομένα. Για παράδειγμα, όταν ο Πλάτων ρωτάει τον Βάνια για τα νεκρά παιδιά της Μπάμπουσκας, ο Βάνια της απαντάει πως σκοτώθηκαν σε έναν πόλεμο με τους Γερμανούς. Ο Πλάτων δεν ρωτάει περισσότερα για τον πόλεμο, αλλά ο υποψιασμένος αναγνώστης καταλαβαίνει την αναφορά στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Πληροφορίες για την κοινωνία της Σοβιετικής ένωσης ή λεπτομέρειες για τον Εμφύλιο Πόλεμο είτε προσπερνούνται είτε αποσιωπούνται. Το παράδειγμα της «πάπιας Κατερίνας» όπου τα παιδιά αγνοούν την αλήθεια, για να την μάθουν αργότερα πως τελικά η πάπια η Κατερίνα φαγώθηκε από τους αντάρτες. Αυτό είναι ίσως το μοναδικό σημείο και περνάει γρήγορα. Η ωμή πραγματικότητα του ενήλικου κόσμου εξαφανίζεται και επιστρέφει ο ίδιος τόνος της παιδικής αφήγησης.

Η Άλκη Ζέη δεν πρωτοτυπεί εδώ. Ο Χένρυ Τζέιμς με το μυθιστόρημά του Τι ήξερε η Μέιζι, παρουσιάζει τον ίδιο ωμό ενήλικο κόσμο με τα μάτια ενός πεντάχρονου κοριτσιού που βιώνει το διαζύγιο και την αδιαφορία των γονιών της. Η διαφορά της παιδικής αντίληψης και της ωμής πραγματικότητας αγγίζει τα όρια της φαινομενολογίας, καθώς ο κόσμος της πραγματικότητας δεν ταυτίζεται πάντα με τον κόσμο της συνείδησης. Εν τέλει, το πλάγιο ερώτημα του τίτλου του βιβλίου του Τζέημς γίνεται ευθύ: Τι ήξερε τελικά η Μέιζι, αναρωτιέται ο αναγνώστης του Τζέιμς, και αντιστοίχως ο αναγνώστης της Άλκης Ζέη αναρωτιέται τελικά τι ξέρουν τελικά ο Πλάτων, η Ίρα και ο Βάνια; Από μία άποψη πάρα πολλά – η Ίρα εμφανίζεται ως ένα έξυπνο κι ευφυές κορίτσι που διαθέτει περισσότερες γνώσεις για την ηλικία της – αλλά από μια άλλη άποψη γνωρίζουν πάρα πολύ λίγα για τον κόσμο τους και πώς αυτό λειτουργεί.

Κι εδώ είναι η μαγεία της αντίληψης στο έργο της Άλκης Ζέη. Η απουσία περιγραφών της Σοβιετικής Ένωσης, του καθεστώτος, της πολιτικής κατάστασης, ακόμη και της ίδιας της καθημερινότητας εντείνει την εμβάθυνση στην ψυχολογία των πρωταγωνιστών μας. Τα παιδιά δεν ζούνε στην Σοβιετική Ένωση, αλλά στην παιδική τους ηλικία. Ο κόσμος τους δεν είναι ο κόσμος των ενηλίκων αλλά η ίδια η παιδική τους ηλικία. Η πατρίδα τους δεν είναι ούτε η Ρωσία, ούτε η Ελλάδα, αλλά οι άνθρωποι με τους οποίους συναναστρέφονται, οι φίλοι τους, οι καθημερινότητά τους, ο Ντίν-Νταν-Ντον και η Νίνα η Θεατρική, η Μπάμπουσκα και ο σκατζόχοιρός της, ο Μπόρις Ιγναντιεβιτς. Είναι ένας διαφορετικός, σχεδόν παράλληλος, κόσμος και συγγραφέας ενώ αναγνωρίζει πως ο ενήλικας αναγνώστης είναι σχεδόν εξόριστος από αυτόν τον κόσμο, εντούτοις μπορεί να «κρυφοκοιτάξει» τι συμβαίνει εντός του.

Η αντίληψη του κόσμου δεν εμφανίζεται μόνο ως παθητική δεκτικότητα πληροφοριών – πληροφορίες γίνονται σπάνια πλήρως κατανοητές. Η φαντασία ως ενεργητική νοητική διαδικασία κατέχει εξίσου σημαντική θέση στο βιβλίο. Τα παιδιά αλλά και ο Πλάτων χρησιμοποιούν την φαντασία τους στα παιδικά τους παιχνίδια αλλά και στο να συμπληρώνουν τα κενά του κόσμου τους. Για παράδειγμα, όταν ο Πλάτων ακούει πως ο μπαμπάς των παιδιών έχει γύρισμα, υποθέτει πως η δουλειά του είναι να γυρίζει μια ρόδα, αντί να υποθέσει πως είναι σκηνοθέτης. Αυτό που συμβαίνει είναι το γεγονός πως η φαντασία του Πλάτων προσπαθεί να συμπληρώσει τα κενά της πραγματικότητας.

Η φαντασία δημιουργεί και αλλάζει τον κόσμο τριγύρω μας. Τα παιδικά παιχνίδια των παιδιών σφύζουν από φαντασία και ζωή, είτε αυτό είναι η σκηνοθετική απόπειρα της Ίρας να ανεβάσει τον θάνατο του Πούσκιν είτε τα παιδικά παιχνίδια στο δάσος όπου τα παιδιά υποδύονται τους αντάρτες. Ακόμη και όταν ο Γιάννης περιγράφει μια εγχείρηση αμυγδαλών ως το να κάθεσαι σε μια καρέκλα αστροναύτη, σου βγάζουν κάτι καρύδια από το λαιμό και σου τα δίνουν να τα φας με παγωτό, είναι χαρακτηριστικό αυτό που η Άλκη Ζέη βάζει στο στόμα του πατέρα, δηλαδή να ενθαρρύνουμε την φαντασία των παιδιών.

Όπως έγραφε και ο Γιάσπερς, τα μικρά παιδιά φιλοσοφούν γιατί ρωτούν συνεχώς περί της ουσίας και της αιτίας των πραγμάτων: «Τι είναι αυτό» ή «Γιατί συμβαίνει το άλλο». Το ίδιο ισχύει και στον θείο Πλάτωνα. Τα παιδιά ρωτούνε γιατί, επειδή η διαφορετική αντίληψη που έχουν δεν τους επιτρέπει να λάβουν τίποτα για δεδομένο. Καθώς η παρέα της Ίρας και του Βάνια ανακαλύπτει τον κόσμο, ταυτόχρονα τον αμφισβητεί. Στο πρόσωπο ειδικά της Ίρας θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για «πολιτική ανυπακοή» καθώς προσπαθεί να σχεδιάσει την παραμονή της στην Σοβιετική Ένωση, παρά την θέληση των γονιών της να επιστρέψουν στην Ελλάδα.

Η Ίρα σε αυτή την περίπτωση ενσαρκώνει το Σαρτρικό ιδεώδες, καθώς ασκεί ενεργά την ελευθερία της, διευρύνοντας τις επιλογές της. Η επιλογή της να μείνει – ακόμη και λέγοντας ψέματα – αλλά και το γεγονός πως δεν δέχεται τίποτα για δεδομένο της έδωσε ακόμη μία επιλογή για να ακολουθήσει. Αν για τον Σαρτρ οι επιλογές του ατόμου γίνεται ο χαρακτήρας του και ουσία του, τότε η Ίρα δρα με τρόπο ανάλογο της προσωπικότητάς της κι έτσι μπορούμε πως οι πράξεις της χαρακτηρίζονται – ως ένα βαθμό – από αυθεντικότητα.

Προσωπικά, θεωρώ πως το φιλοσοφικό ερώτημα στον Θείο Πλάτων είναι το ερώτημα που εγείρεται μετά το τέλος του βιβλίου – ένα ερώτημα που μάλλον η Άλκη Ζέη δεν σχεδίαζε να διατυπώσει. Στο τέλος του βιβλίου, η οικογένεια μπαίνει στο αεροπλάνο και επιστρέφει πίσω στην Ελλάδα, με την Ίρα να αποχαιρετά ολόκληρη της ζωή της. Το βιβλίο τελειώνει, αλλά ο ενήλικος αναγνώστης – καλύτερα ο ενήλικος υποψιασμένος αναγνώστης – θα ρωτήσει: Και τώρα τι; Τι συμβαίνει παρακάτω;

Ένα αφηγηματικό έργο είναι ένας κλειστός, αυτόνομος κόσμος. Έχει αρχή, μέση και τέλος, και το νόημα του ολοκληρώνεται εντός του με το πέρας της τελευταίας σελίδας. Ο κόσμος είναι ό,τι συμβαίνει εντός των σελίδων, και το παρελθόν πριν την έναρξη της αφήγησης μπορεί με κάποιο τρόπο να κάνει την εμφάνιση του στην αφήγηση ως «backstory», τότε το μέλλον μετά το τέλος παραμένει εξόριστο στη σιωπή. Το τέλος του βιβλίου επιφέρει το κλείσιμο της ιστορίας, την κάθαρση όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης, μια κατακλείδα που θα ικανοποιήσει τον αναγνώστη και θα παραμείνει πιστή στο πνεύμα της ιστορίας.

Όμως η ζωή δεν λειτουργεί έτσι. Η ζωή συνεχίζεται και ο υποψιασμένος αναγνώστης μπορεί να αναρωτηθεί – ακόμη κι ως υπόθεση εργασίας – τι θα γινόταν αν συνεχιζόταν η ιστορία. Πώς θα προσαρμόζονταν στην Ελλάδα η Ίρα και ο Βάνια; Πόσο διαφορετική θα φαινόταν η Ελλάδα από την ιδέα της Ελλάδας που είχαν πίσω στην Σοβιετική Ένωση; Πώς θα ήταν οι διακρίσεις εναντίον τους, ως δύο παιδιά με άλλες συνήθειες και άλλες προσλαμβάνουσες από τα άλλα Ελληνόπουλα; Θα ήταν ακόμη η Ίρα και ο Βάνια ή θα επέστρεφαν στα ελληνικά τους ονόματα, Ειρήνη και Γιάννης; Κι ακόμη πώς θα ήταν οι ίδιοι χαρακτήρες στα μεταγενέστερα γεγονότα που σημάδεψαν το Ελληνικό Κράτος; Πώς θα ζούσαν η Ίρα και ο Βάνια τα Ιουλιανά, την Επταετία, την μεταπολίτευση; Πώς θα ήταν στην ενήλικη ζωή τους; Αν δε, υποθέσουμε πως τα παιδιά έχουν γεννηθεί κατά την περίοδο του Εμφυλίου, τότε αυτό σημαίνει πως πιθανώς θα είναι συνταξιούχοι σήμερα στα εβδομήντα τους και πως θα έχουν ζήσει όλα  τα σημαντικά γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας.

Το ζήτημα της αντίληψης μεταφέρεται από το βιβλίο στον ίδιο τον αναγνώστη. Πώς ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται το βιβλίο, ποιους άρρητους κανόνες ακολουθεί, πόσα πράγματα θεωρεί δεδομένα τελικά, πράγματα που θα μπορούσαν να είναι εντελώς διαφορετικά. Καθώς οι όροι αλλάζουν και ο κρινόμενος είναι πλέον ο αναγνώστης και όχι το κείμενο. Το γεγονός πως το κείμενο οφείλει να έχει ένα τέλος, να μην αφήνει ανοιχτά ζητήματα και αναπάντητα ερωτήματα, να ικανοποιεί την εσωτερική του λογική, όλα αυτά βρίσκονται στον τρόπο που ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται την λογοτεχνία. Το «χαρούμενο τέλος» που περιμένει κανείς στο τέλος του βιβλίου, όπου η Ελίζαμπεθ Μπένετ παντρεύεται τον κύριο Νταρσύ είναι ένα ικανοποιητικό πλην αυθαίρετο σημείο, το οποίο ξεγελά τον αναγνώστη: Τον κάνει να μην αναρωτιέται πως ήταν η έγγαμη ζωή τους, τα καθημερινά τους προβλήματα, την ζωή τους με ένα παιδί στην οικογένεια. Πώς θα ένιωθε ο αναγνώστης αν ένα, δύο ή πέντε χρόνια μετά το τέλος του βιβλίου, ο κύριος Νταρσύ ζητά διαζύγιο από την Ελίζαμπεθ; Το ερώτημα όμως περί της αντίληψης, λοιπόν, παραμένει η ανοιχτό ή τουλάχιστον μπορούμε να αναστοχαστούμε για το «αλλιώς».

Τότε μπορούμε να μιλάμε για μια αφορμή για να ξεκινήσει ένας εκ θεμελίων διάλογος για την θεωρία της λογοτεχνίας, αναζητώντας αφενός την αιτία που αντιλαμβανόμαστε την λογοτεχνία με αυτόν τον τρόπο και αφετέρου να στοχαστούμε ενεργά σε πιθανές εναλλακτικές προσεγγίσεις των ίδιων ζητημάτων. Επομένως, υπό αυτή την έννοια, ο Θείος Πλάτων της Άλκης Ζέη είναι ένα απλό αλλά καίριο παράδειγμα, για το πώς σπουδαία έργα ακόμη και της παιδικής λογοτεχνίας, μπορούν να πυροδοτήσουν σημαντικά φιλοσοφικά ερωτήματα, φτάνει κανείς να έχει την στοχαστική διάθεση για να τα θέσει στο τραπέζι.

Ακολουθήστε μας

Μικρασία: το τραγούδι του αποχωρισμού, του Θοδωρή Παπαθεοδώρου

Μικρασία: το τραγούδι του αποχωρισμού, του Θοδωρή Παπαθεοδώρου

Η Αννιώ γεννήθηκε στη Φώκαια της Μικράς Ασίας το 1899. Τι συνέβη και μεταμορφώθηκε από νιόβγαλτο κορίτσι σε μαντινούτα (μετρέσα); Αγάπησε; Πληγώθηκε; Ευχαριστήθηκε; Ωρίμασε; Επέζησε; Πώς άλλαξε η ψυχολογία της; Τι απέγινε η οικογένειά της και οι όμορφες αναμνήσεις από...

Η σκιά του πατέρα, του Άγγελου Χαριάτη

Η σκιά του πατέρα, του Άγγελου Χαριάτη

- γράφει η Κατερίνα Σιδέρη - Όταν ο Υάκινθος ήταν 5 χρονών, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, βίωσε την εξαφάνιση του πατέρα του Τριαντάφυλλου και το θέμα δεν άνοιξε ποτέ στα επόμενα χρόνια από την πλευρά του, εφόσον η μητέρα του Βούλα αθώα για το φευγιό, δεν άφηνε...

Ακολουθήστε μας στο Google News

Επιμέλεια άρθρου

Διαβάστε κι αυτά

Η σκιά του πατέρα, του Άγγελου Χαριάτη

Η σκιά του πατέρα, του Άγγελου Χαριάτη

- γράφει η Κατερίνα Σιδέρη - Όταν ο Υάκινθος ήταν 5 χρονών, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, βίωσε την εξαφάνιση του πατέρα του Τριαντάφυλλου και το θέμα δεν άνοιξε ποτέ στα επόμενα χρόνια από την πλευρά του, εφόσον η μητέρα του Βούλα αθώα για το φευγιό, δεν άφηνε...

Όνειρα στις φλόγες, του Αλέξανδρου Β. Σιδερίδη

Όνειρα στις φλόγες, του Αλέξανδρου Β. Σιδερίδη

Ο κύριος Αλέξανδρος Β. Σιδερίδης καταγράφει τις παράλληλες ζωές δύο οικογενειών που έζησαν στην Κωνσταντινούπολη και στη Σμύρνη από τα τέλη του 19ου ως τις αρχές του 20ού αιώνα. Τα μέλη, γονείς και παιδιά, ακολουθούν τον δικό τους δρόμο ώσπου οι καταστάσεις τα...

Οι κληρονόμοι της θυσίας, του Αλέξανδρου Δαμουλιάνου

Οι κληρονόμοι της θυσίας, του Αλέξανδρου Δαμουλιάνου

Το 1960 η Έλλη Λαύρη θα γίνει καλόγρια μετά τον θάνατο του αρραβωνιαστικού της σε τροχαίο, αργότερα όμως εξαφανίζεται. Τη δεκαετία του 1970 μια πυρκαγιά καταστρέφει ένα σπίτι. Το 2018 μια γυναίκα αγοράζει ένα εξοχικό για να μείνει με την οικογένειά της, μυστηριώδεις...

0 σχόλια

0 Σχόλια

Υποβολή σχολίου