Η Τέχνη δεν προτιμά… την Ευτυχία;

Η τέχνη είναι ένας ελιγμός ευτυχίας, ώστε να υπάρχουμε κάπως αναπαυτικά δυστυχισμένοι

Νίκος Καρούζος

Πώς γεννιέται η Τέχνη; Τι δίνει ώθηση σε έναν συγγραφέα ή σε έναν ποιητή; Σε έναν ζωγράφο ή σε έναν συνθέτη; Είναι η χαρά του ποιητή που πιάνει την πένα ή η αβάσταχτη θλίψη του; Είναι ένας εσωτερικός πόνος που κάνει κάθε καλλιτέχνη να «μιλήσει» με το έργο του; Τι νικά περισσότερο το χαρτί, το φιλμ, το πεντάγραμμο; Τι οδηγεί σε τέτοιες αποτυπώσεις; Είναι το γέλιο μας ή είναι το δάκρυ μας;

Μήπως τελικά η Τέχνη τρέφεται αν όχι αποκλειστικά σίγουρα αρκετά συχνά από τη δυστυχία; Θα ήταν υπερβολικό ένα τέτοιο συμπέρασμα;

Ο σπουδαίος φωτογράφος και καθηγητής, Πλάτων Ριβέλλης [i], σε μια συνέντευξή του είπε: «Θα υποστήριζα με μια δόση ηθελημένης παιδαγωγικής υπερβολής, ότι ένα έργο τέχνης, αν ειδικά είναι σημαντικό και αξιόλογο, αποκλείεται να προκαλεί λύπη. Η τέχνη γεννάει αποκλειστικά τη χαρά. Αλλιώς δεν είναι τέχνη».

Όμως, εμείς μιλάμε για την πηγή της Τέχνης και όχι για τον αποδέκτη της. Κατά μία έννοια και ο Ριβέλλης δεν αποκλείει μια μήτρα δυστυχή. Εξάλλου, η φωτογραφία πολλές φορές κυνηγά τέτοια δυστυχία, γεννιέται από μια δυστυχισμένη ραγισμένη οπτική του φωτογράφου που πονά και θέλει να εκφράσει ένα εσωτερικό παράπονο. Φωτογραφίες πολέμου, προσφύγων, ταλαιπωρημένων παιδιών, άστεγων, θλιμμένων γυναικών γίνονται viral αν μπορούμε να το θέσουμε ως δόκιμο όρο και γεννάνε συζητήσεις και συζητήσεις. Δεν ξέρω αν όλο αυτό το αποτέλεσμα προκαλεί τη «χαρά» όπως αναφέρει ο Πλάτωνας Ριβέλλης. Ίσως να εννοεί τη χαρά μιας πολύ καλής φωτογραφίας. Σε τεχνική και σε μια πράγματι δύσκολη επιτυχία απόδοσης του ανάλογου συναισθήματος. Ή μήπως δεν είναι μόνο αυτό που επιτυγχάνει;

Ο κόσμος τρέφεται πολλές φορές από μια εικόνα θλίψης. Είναι η ηδονή του πόνου όπως θα επιβεβαίωνε και ο Φρόιντ [ii] που τον «ικανοποιεί». Στερεώνει τη δική του θλίψη πάνω σε καδραρισμένες φωτογραφίες μελαγχολικές, σε λυπημένους στίχους, σε τραγούδια στενάχωρα. Σίγουρα έχουμε ακούσει όλοι κάποιον φίλο ή γνωστό να μας λέει «Φοβερή ταινία, πολύ κλάμα… το ευχαριστιέσαι!» Κάπως έτσι κατάφεραν και να επιβιώσουν στο παρελθόν πολλές τηλεοπτικές σειρές και εκπομπές που προκαλούσαν συνεχώς το κλάμα στους τηλεθεατές.

Τι συμβαίνει όμως από τη μεριά του δημιουργού; Είναι η ανάγκη του να εξωτερικεύσει την πίκρα του μεγαλύτερη από εκείνη της χαράς; Μήπως η χαρά βρίσκει πιο εύκολες διαδρομές; Μήπως φοβόμαστε να δημιουργήσουμε Τέχνη από απλή χαρά; «Σε καλό να μας βγει» λέμε όταν γελάμε δυνατά και με την καρδιά μας. Ο φόβος απώλειας της χαράς ίσως να αποτελεί ένα ταμπού της Τέχνης. Ίσως όταν χαιρόμαστε με κάτι, να μην έχουμε ανάγκη να το καταγράψουμε, αλλά απλά να το ζήσουμε. Εξάλλου η εκτόνωση της χαράς γίνεται πολύ πιο εύκολα από ό,τι της λύπης. Μπορούμε να δηλώνουμε χαρούμενοι. Αρνιόμαστε όμως αρκετοί από εμάς να δηλώσουμε δυστυχείς. Κάτι τέτοιο τονίζει τις αδυναμίες μας που προτιμάμε να παραμένουν κρυφές και ανομολόγητες. Αν όμως η δυστυχία κρύβεται μέσα μας καιρό, έχει μεγάλη ανάγκη να βρει έναν τρόπο εκτόνωσης και να μας πάρει κάποιος από το χέρι και να μας βοηθήσει σε αυτή τη διαδρομή. Αυτό είναι το χέρι της Τέχνης. Γεννιέται από τις αδυναμίες του κάθε καλλιτέχνη, προσφέροντας φιλόξενο χώρο στις δικές μας αδυναμίες.

Ο δρόμος της ποίησης προσωπικά ως ποιήτρια θα έλεγα ότι είναι ίσως από τους πιο μελαγχολικούς δρόμους της Τέχνης. Σαφώς και έχουμε υπέροχα ποιήματα που σηκώνουν τη σημαία της χαράς και της ελπίδας και ούτε αναιρεί κανείς το αποτέλεσμα της ποίησης με την παραπάνω διαπίστωση. Αρκετοί όμως ποιητές, όπως και πολλοί άλλοι καλλιτέχνες σίγουρα, σηκώνουν ένα άλλο μεγαλύτερο βάρος που ίσως να αγνοούμε: «Ο ποιητής μένει πάντοτε χρεώστης απέναντι στον κόσμο, πληρώνει πάντα τόκους και υπερημερίες για τον πόνο των ανθρώπων» λέει ο Μαγιακόβσκι [iii]. Ίσως τελικά, κάποιος να πρέπει να μιλήσει για τον πόνο για να ακουμπήσει στις καρδιές όλων και να ισορροπήσει με τη στερημένη του χαρά. Ο ποιητής έχει έναν ρόλο ισορροπιστή ίσως ανάμεσα στην ευτυχία και τη δυστυχία. Μιλά για τη δυστυχία για να ξυπνήσει την ευτυχία.

Η Κική Δημουλά σε μια εν μέρει ταύτισή της με την παραπάνω διαπίστωση, θα πει: «Η ποίηση είναι τα μέσα της έναρθρης γλώσσας με τα οποία ο ποιητής προσπαθεί να απεικονίσει ό,τι στα σκοτεινά επιχειρούν να εκφράσουν τα δάκρυα- τα ωραία δάκρυα του κόσμου- οι σιωπές οι στεναγμοί, οι θωπείες»

Όμως δεν είναι μόνο αυτό. Ένας ποιητής, όπως και κάθε άλλος καλλιτέχνης, δεν βάζει σκοπό του μόνο να μιλήσει για τους άλλους. Πολλές φορές ο ποιητής είναι ένας καταδικασμένος ήρωας στην ιστορία της Τέχνης. Ένας καταδικασμένος συναισθηματικά άνθρωπος, με πολλές εσωτερικές πληγές που η μόνη του διέξοδος είναι η έκθεσή του στις λέξεις. «Στο κέντρο της πλατείας η σπασμένη κεφαλή του ποιητή είναι βρύση. Και η βρύση αυτή εκεί τραγουδάει για όλο τον κόσμο…»  γράφει ο Οκτάβιο Παζ [iv]. Η «σπασμένη κεφαλή» είναι πηγή. Και τούτη η πηγή τραγουδά για όλους. Ο τσακισμένος ποιητής, οι σακαταμένες του λέξεις, γεννιούνται για να φέρουν το τραγούδι στους άλλους.

Η δυστυχία τραβά την ευτυχία από το χέρι. Η ευτυχία λαχανιασμένη τρέχει ξοπίσω της. Δεν το ξέρει πολλές φορές ο δημιουργός της. Νομίζει ότι η θλίψη του βαδίζει μόνη της. Γδέρνονται οι λέξεις, αν πρόκειται για ένα ποίημα, λιμάρεται η πένα σε ένα πεζό έργο, στριγγλίζουν τα μουσικά όργανα πάνω στο σκληρό πεντάγραμμο, σπαράζει η εικόνα σε μια φωτογραφία ή ζωγραφιά. Και όλα ετούτα τα τρομακτικά συναισθήματα του καλλιτέχνη προκαλούν μια ένταση που ταράζει τον αποδέκτη. Οι διαφορετικές αυτές εκφάνσεις δυστυχίας, ταξιδεύουν σε ένα συναισθηματικό χάρτη του θεατή ή ακροατή ή αναγνώστη και πατάνε σε μέρη παρθένα που ο ίδιος αρνιόταν να επισκεφθεί. «Μια ένοχη συνείδηση έχει ανάγκη να εξομολογηθεί. Ένα έργο τέχνης είναι μια εξομολόγηση» λέει ο μεγάλος Γάλλος συγγραφέας Albert Camus.

 Το κλάμα πολλές φορές είναι λυτρωτικό. Και αν ο καλλιτέχνης καταφέρει να βρει τον τόπο των δακρύων σε έναν περαστικό ή μη αποδέκτη του, τότε ξέρει πως το έργο του μπόρεσε να μιλήσει όπως μιλούσε στον ίδιο. Για μια στιγμή μοιράστηκε το θαύμα της κατανόησης, της ενσυναίσθησης για να είμαστε πιο ακριβείς στους όρους. Πηγή και αποδέκτης, ευτυχία και δυστυχία, ισορροπούν σε μια παύση του χρόνου. Εκείνη την παύση που κάνει ένα έργο μοναδικό στα μάτια μας, στα αυτιά μας, στα χέρια μας. Εκείνο το έργο που σίγουρα θα πει κάποιος στην παρέα μας «Με άγγιξε», «Μου μίλησε»… ενθουσιασμένος. Με τη χαρά της ταύτισης σε μια πληγή ανοιχτή ή κλειστή. Η χαρά και η ευτυχία σε μια συμμετρία απολαυστική. Αυτή που χαράζουν τα «μολύβια» της Τέχνης με τη γεωμετρία της σκέψης του κάθε καλλιτέχνη. Και όσο καλύτερος γεωμέτρης είναι ένας καλλιτέχνης, όσο πιο αληθινούς τρόπους βρίσκει να εκφραστεί, γυμνούς και ειλικρινείς, τόσο πιο κοντά πλησιάζει στη συμπόρευση αυτή των συναισθημάτων μας κι ας βάφουν στον καθένα από εμάς με διαφορετικούς χρωματισμούς από την παλέτα της ξεχωριστής μας ζωής.

Η Τέχνη όταν μας γδέρνει, δεν έχει σκοπό να πληγώσει ούτε να προκαλέσει ανίατη στεναχώρια. Ίσα ίσα αποσκοπεί υπερτονίζοντας το κομμάτι της θλίψης, να μας κάνει να προχωρήσουμε πιο δυνατοί μακριά του, βλέποντας το είδωλό μας πάνω στις διαφορετικές εκφράσεις της. Σε έναν πίνακα, σε μια φωτογραφία, σε ένα ποίημα, σε ένα τραγούδι, σε μια ταινία. Να μπορέσει, ο κάθε αποδέκτης της, έστω για λίγο να νιώσει λυτρωμένος, απαλλαγμένος από τη μοναξιά του και τον πόνο των δικών του πληγών.

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης γράφει: «Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως, που κάμνουνε- για λίγο- να μην νιώθεται η πληγή» [v] και σίγουρα αυτό θα μπορούσε να επεκταθεί σε οποιαδήποτε μορφή τέχνης. Φάρμακο η Τέχνη που για λίγο ακουμπά στην πληγή. Και για να δημιουργήσει κανείς ένα τέτοιο φάρμακο θα πρέπει να έχει μυηθεί στον πόνο, να έχει ο ίδιος βιώσει πόνο

Η Τέχνη λοιπόν θρέφεται σίγουρα από τη δυστυχία. Τα αρνητικά συναισθήματα που κατακλύζουν τους καλλιτέχνες απαιτούν μια εξωτερίκευση για να αντιμετωπιστούν, να μπορέσουν να «ειπωθούν» με κάποιον τρόπο ώστε να καταφέρουν ένα ποσοστό ψυχικής ίασης και γαλήνης. Μια διαρκή πάλη όπου ο κάθε καλλιτέχνης προσπαθεί να φέρει στην επιφάνεια μέσα από το έργο του κρυμμένες πληγές. Ο Bρετανός παιδίατρος και ψυχίατρος D. W. Winnicott αναφέρει πολύ εύστοχα πως: «Οι καλλιτέχνες είναι άνθρωποι που παρακινούνται από την πάλη ανάμεσα στην επιθυμία να επικοινωνήσουν και στην επιθυμία να κρυφτούν»

Ο κόσμος από την άλλη, «το κοινό», ταυτίζεται κάνοντας προβολή της δικής του ψυχής στην ψυχή του καλλιτέχνη. Μπορεί και αντλεί ακόμα και τη χαρά από ένα δυστυχές καλλιτεχνικό γεγονός γιατί ισορροπεί τα δικά του συναισθήματα. Η Τέχνη έρχεται ακαμουφλάριστη μπροστά του και του επιτρέπει να την οικειοποιηθεί για να μπορέσει να βιώσει όλα τα «κοινωνικά απαγορευμένα» του συναισθήματα στο όνομα ενός έργου. Να μπορέσει να καθαρίσει την ψυχή του από όλα όσα ακούμπησαν πάνω της στο πέρασμα του χρόνου. Ο Πάμπλο Πικάσο αναφέρει πως: «Η τέχνη ξεπλένει από την ψυχή τη σκόνη της καθημερινότητας». Πράγματι, μας οδηγεί εκεί που έχουμε σκονιστεί, μας δείχνει τα σημάδια μας και μας βοηθά να απαλλαχτούμε έστω και για λίγο από όλα αυτά που μας βαραίνουν.

Κάπως έτσι λοιπόν, η δυστυχία του καλλιτέχνη, ένα «βαρύ» καλλιτεχνικό έργο μπορεί και ακουμπά τη χαρά και την ευτυχία της εσωτερικής αυτής αποκάλυψης, μέσα από ένα πανέμορφο yin yang [vi] Τέχνης. Και κάπως έτσι λοιπόν, η Τέχνη αποζητά τα δυστυχή μας κομμάτια, απελευθερώνοντας τόσο τον καλλιτέχνη όσο και το… «φιλοθεάμων» κοινό.

 (πηγή εικόνας)

[i] Αισιόδοξος για το τίποτα (Περιοδικό «Φωτογράφος», ένθετο «Καθημερινής») -Σεπτέμβριος 2010

[ii] Σίγκμουντ Φρόυντ, Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας(η δυσφορία μέσα στον πολιτισμό), το μέλλον μιας αυταπάτης, εκδ. Επίκουρος, Αθήνα

[iii] Βλαντιμίρ Μαγιακόβσκι, «Συνομιλία μ’ έναν φοροεισπράκτορα περί ποιήσεως»

[iv] Octavio Paz «Η Βρύση»

[v] Κωνσταντίνος Καβάφης «Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου· ποιητού εν Kομμαγηνή· 595 μ.X.»

[vi] Σύμφωνα με την Παραδοσιακή Κινεζική Φιλοσοφία, το γιν και το γιάνγκ είναι οι δυο πρωταρχικές κοσμικές αρχές του σύμπαντος. Το Γιν είναι η παθητική, η θηλυκή αρχή.Το Γιάνγκ είναι η ενεργός, αρσενική αρχή. Σύμφωνα με το μύθο, ο Κινέζος Αυτοκράτορας Φού Χσι ισχυρίστηκε ότι η καλύτερη κατάσταση για όλα μέσα στο σύμπαν, είναι η κατάσταση της αρμονίας εκδηλωμένη με την αρμονία του γιν και του γιάνγκ.