Το ξύπνημα της Δευτέρας: Όταν ο Γκρέγκορ Σάμσα δεν βρίσκει καθαρές κάλτσες

Όταν ο Φραντς Κάφκα έγραφε τη «Μεταμόρφωση», μας χάρισε μία από τις πιο εμβληματικές και σοκαριστικές αρχές στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Γκρέγκορ Σάμσα ξυπνά ένα πρωί από ανήσυχα όνειρα και βρίσκεται στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σε ένα τεράστιο έντομο. Εδώ και δεκαετίες, φιλόλογοι και κριτικοί αναλύουν το έργο ως βαθιά αλληγορία για την αποξένωση του σύγχρονου ανθρώπου, την υπαρξιακή μοναξιά και το βάρος των κοινωνικών υποχρεώσεων.

Στην πραγματικότητα, ο Κάφκα δεν έκανε υψηλή φιλοσοφία. Περιέγραφε απλώς, με ελαφριά λογοτεχνική υπερβολή, πώς νιώθει ο μέσος άνθρωπος κάθε Δευτέρα πρωί στις 06:45, όταν το ξυπνητήρι του κινητού αρχίζει να χτυπάει με εκείνον τον επίμονο, σαδιστικό ήχο που θυμίζει σειρήνα αεροπορικής επιδρομής. Δεν χρειάζεται να βγάλεις σκληρό κέλυφος και πολλά μικρά, σπαρταριστά πόδια για να βιώσεις τη δική σου μεταμόρφωση. Αρκεί να είσαι εργαζόμενος που πρέπει να πάει στο γραφείο μετά από ένα Σαββατοκύριακο που πέρασε σαν να κράτησε σαράντα δευτερόλεπτα.

Η πρώτη φάση του ξυπνήματος είναι μια μάχη με τη βαρύτητα. Το κεφάλι σου ζυγίζει τόνους, τα βλέφαρα μοιάζουν κολλημένα με υγρή κόλλα και η σπονδυλική σου στήλη έχει παραιτηθεί από κάθε όρθια φιλοδοξία. Είσαι ένα άμορφο, βαρύ ον, τυλιγμένο με μανία μέσα σε ένα πάπλωμα-κέλυφος. Προσπαθείς να συντονίσεις τα άκρα σου. Ο Γκρέγκορ κοιτούσε απελπισμένος τα πολυάριθμα, αδύναμα πόδια του που σπαρταρούσαν ανεξέλεγκτα. Εσύ έχεις μόνο δύο και παρ’ όλα αυτά δεν βρίσκεις πού είναι το αριστερό σου πέλμα, ενώ το δεξί σου χέρι ψάχνει τυφλά στο κομοδίνο, ανάμεσα σε μια στοίβα βιβλία που υπόσχονται ότι κάποτε θα διαβαστούν, για το κουμπί του «Snooze». Ο εσωτερικός σου μονόλογος είναι ξεκάθαρος: αν μείνεις ακίνητος για άλλα πέντε λεπτά, ίσως η Δευτέρα καταλάβει ότι δεν είσαι διαθέσιμος και προσπεράσει. Ο Μπάρτλμπι του Μέλβιλ το είχε πει καλύτερα, «θα προτιμούσα να μην». Ο Άμλετ το είχε πει ακόμη πιο ποιητικά, να κοιμηθείς και ίσως να ονειρευτείς, έστω και για εννέα λεπτά ακόμη.

Κοιτάς το ρολόι και η ώρα είναι 07:12. Ο Γκρέγκορ, όταν είδε ότι είχε χάσει το τρένο, άρχισε να σκέφτεται τις συνέπειες: ο προϊστάμενος θα εμφανιστεί σίγουρα και, αν δηλώσει άρρωστος, θα έρθει ο γιατρός της ασφάλειας να τον χαρακτηρίσει τεμπέλη. Η σύγχρονη εκδοχή είναι πιο ύπουλη. Στο μυαλό σου στήνεται ένα ολόκληρο δικαστικό θρίλερ, και ο Ιωσήφ Κ. της «Δίκης», που συνελήφθη χωρίς να έχει κάνει τίποτα, θα σε κοίταζε με συμπάθεια. Σκέφτεσαι να στείλεις μήνυμα ότι κόλλησες στην κίνηση. Μετά αναρωτιέσαι αν, όταν σε δουν να μπαίνεις στις εννιά, θα καταλάβουν ότι λες ψέματα. Σκέφτεσαι να επικαλεστείς ξαφνική αδιαθεσία, αλλά θυμάσαι ότι έχεις χρησιμοποιήσει αυτή τη δικαιολογία τρεις φορές τον τελευταίο μήνα. Η γραφειοκρατία της καθημερινότητας σε συνθλίβει προτού καν ακουμπήσεις τα πόδια σου στο κρύο πάτωμα.

Αφού καταφέρεις να σηκωθείς, έρχεται η ώρα να ντυθείς, και εδώ η μεταμόρφωση αποκτά στοιχεία τραγωδίας. Στέκεσαι μπροστά στην ανοιχτή ντουλάπα και κοιτάς το χάος, ενώ η καρέκλα στη γωνία φέρει εδώ και μέρες την πανοπλία του Σαββατοκύριακου. Ψάχνεις ένα συγκεκριμένο παντελόνι. Δεν υπάρχει. Ψάχνεις κάλτσες και βρίσκεις μόνο μία μαύρη και μία σκούρα μπλε. Αποφασίζεις ότι στο ημίφως του γραφείου κανείς δεν θα προσέξει τη διαφορά. Ο Γκρέγκορ, με τόσα πόδια, θα είχε πρόβλημα πολλαπλάσιο, κάτι που κανένας φιλόλογος δεν σκέφτηκε να αναλύσει. Έπειτα κοιτάς το είδωλό σου. Τα μαλλιά σου έχουν πάρει μια δική τους, σουρεαλιστική κατεύθυνση, το πρόσωπό σου έχει το χρώμα της χλωμής ελπίδας και οι μαύροι κύκλοι κάτω από τα μάτια σου θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν ολόκληρο το έργο του Κάφκα. Είσαι ο Ντόριαν Γκρέι της Δευτέρας, με τη διαφορά ότι το πορτρέτο στη σοφίτα είναι μια χαρά και ο καθρέφτης είναι αυτός που τα πήρε όλα. «Αυτός είμαι εγώ;» αναρωτιέσαι, όπως ο Σάμσα που προσπαθούσε να συνηθίσει τη νέα, τρομακτική μορφή του.

Ανοίγεις την πόρτα του σπιτιού και βγαίνεις στον κόσμο. Ο Γκρέγκορ έπρεπε να αντιμετωπίσει τον τρόμο της οικογένειάς του και την οργή του προϊσταμένου του. Εσύ πρέπει να αντιμετωπίσεις τον οδηγό του λεωφορείου, την κίνηση στη λεωφόρο και τον συνάδελφο του διπλανού γραφείου, που για κάποιον ακατανόητο λόγο είναι γεμάτος ενέργεια και σου λέει «Καλή εβδομάδα!» με χαμόγελο, σαν τον Πανγκλός του Βολταίρου, πεπεισμένο ότι ζούμε στον καλύτερο δυνατό από όλους τους κόσμους. Κλείνεσαι στον εαυτό σου, βάζεις τα ακουστικά σαν ασπίδα και προσπαθείς να περάσεις απαρατήρητος, ελπίζοντας ότι κανείς δεν θα σου ζητήσει να πάρεις κρίσιμη απόφαση πριν από τον δεύτερο καφέ της ημέρας.

Ο Κάφκα μας έδειξε ότι η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι ότι ο άνθρωπος μπορεί να ξυπνήσει μεταμορφωμένος σε έντομο. Η πραγματική τραγωδία είναι ότι, ακόμα και ως έντομο, το πρώτο πράγμα που σκέφτηκε ο Γκρέγκορ Σάμσα ήταν πώς θα καταφέρει να πάει στη δουλειά του.

Την επόμενη Δευτέρα, λοιπόν, όταν θα παλεύεις να βγεις από το πάπλωμα, μην νιώθεις μόνος. Κοίταξε τον εαυτό σου με κατανόηση. Μπορεί να μην έχεις κεραίες και σκληρά φτερά, αλλά είσαι κι εσύ ήρωας σε ένα ατελείωτο, καθημερινό καφκικό παράλογο, που προσπαθεί απλώς να επιβιώσει μέχρι την επόμενη Παρασκευή.