9 βιβλία για να καταλάβετε τι συμβαίνει στον κόσμο χωρίς να δείτε τις ειδήσεις

Το να παρακολουθεί κανείς σήμερα τα δελτία ειδήσεων ή τα trending topics στα κοινωνικά δίκτυα μοιάζει συχνά με προσπάθεια να κατανοήσει τη δομή του ωκεανού κοιτάζοντας αποκλειστικά τον αφρό των κυμάτων. Βλέπουμε εκρήξεις, δηλώσεις, διαγγέλματα, στατιστικές πανικού και συγκρούσεις που διαρκούν όσο ένας κύκλος ανανέωσης της οθόνης, αλλά σπάνια αντιλαμβανόμαστε το υπόγειο ρεύμα που τις προκαλεί.

Η πραγματικότητα είναι ότι τα ανθρώπινα συστήματα, δηλαδή η εξουσία, ο φόβος, η χειραγώγηση της μάζας, η τεχνολογική επιτήρηση και η ηθική παρακμή, δεν ανακαλύφθηκαν χθες. Οι μεγάλοι συγγραφείς τα έχουν εξετάσει με ανατριχιαστική ακρίβεια πολύ πριν γίνουν τίτλοι των οκτώ. Αν θέλετε να καταλάβετε πού πηγαίνει ο κόσμος γύρω μας κλείστε για λίγο την τηλεόραση και ανοίξτε αυτά τα εννέα βιβλία, επτά από τον κόσμο και δύο από την Ελλάδα.

1. Η καρδιά του σκότους, Τζόζεφ Κόνραντ

Εκδόσεις Πατάκη, σειρά «Κλασικά Κείμενα» | Μετάφραση Αλεξάνδρα Παπαθανασοπούλου | 1η έκδοση Μάιος 1999 | 136 σελ. | ISBN 9789606009396

Το θέμα. Ο ιμπεριαλισμός, η εκμετάλλευση και το προσωπείο του «πολιτισμού».

Καθώς ο ναυτικός Μάρλοου ταξιδεύει βαθιά σε έναν ποταμό της Αφρικής, που οι αναγνώστες ταυτίζουν με τον Κονγκό, αναζητώντας τον αινιγματικό Κουρτς, ανακαλύπτει ότι πίσω από τις ευγενείς διακηρύξεις της Δύσης για «εκπολιτισμό» των λαών κρύβεται η λεηλασία πόρων και η ωμή βία.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Είτε πρόκειται για σπάνιες γαίες, είτε για πετρέλαιο, είτε για γεωπολιτικές σφαίρες επιρροής, ο σύγχρονος κόσμος εξακολουθεί να ντύνει τα οικονομικά συμφέροντα με ηθικοπλαστικά αφηγήματα. Ο Κόνραντ δείχνει ότι το πραγματικό σκοτάδι δεν βρίσκεται στη ζούγκλα, αλλά στην απληστία της εξουσίας.

2. Περί τυφλότητος, Ζοζέ Σαραμάγκου

Εκδόσεις Καστανιώτη | Μετάφραση Αθηνά Ψυλλιά | 11 Νοεμβρίου 1998 | 384 σελ. | ISBN 978-960-03-5671-7

Το θέμα. Η κατάρρευση των κοινωνικών δομών μπροστά στην κρίση.

Σε μια απροσδιόριστη πόλη, μια μυστηριώδης επιδημία «λευκής τύφλωσης» εξαπλώνεται αστραπιαία. Το κράτος καταφεύγει στον εγκλεισμό των αρρώστων, οι θεσμοί καταρρέουν και σε πολλούς χώρους κυριαρχεί ο νόμος του ισχυρότερου. Παράλληλα, μια μικρή ομάδα επιβιώνει χάρη στην αλληλεγγύη.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Ο Σαραμάγκου δεν έγραψε ένα μυθιστόρημα για έναν ιό, αλλά μια αλληγορία για την ηθική μας τύφλωση. Δείχνει πόσο λεπτή και εύθραυστη είναι η κρούστα του πολιτισμού μας και πόσο γρήγορα απειλείται η αλληλεγγύη όταν κυριαρχήσει ο φόβος.

3. Μάζα και εξουσία, Έλιας Κανέτι

Το θέμα. Πώς λειτουργούν τα πλήθη και ποια σχέση έχουν με την εξουσία.

Το μνημειώδες έργο του Κανέτι, βραβευμένου με Νόμπελ το 1981, εκδόθηκε το 1960 μετά από δεκαετίες δουλειάς. Μελετά τα είδη του πλήθους των ανθρώπων, τον τρόπο που το άτομο χάνει τους φόβους και τα όριά του μέσα στη μάζα, και τη σχέση της εξουσίας με την εντολή και τον φόβο.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Από τις φανατισμένες ψηφιακές κοινότητες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τα λαϊκιστικά κινήματα, ο Κανέτι βοηθά να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι μέσα στο πλήθος σκέφτονται και ενεργούν διαφορετικά από ό,τι μόνοι τους, και γιατί οι ηγέτες το εκμεταλλεύονται.

4. Φαρενάιτ 451, Ρέι Μπράντμπερι

Εκδόσεις Άγρα | Μετάφραση Βασίλης Δουβίτσας | Ιούλιος 2012 | 280 σελ. | ISBN 9789605050252

Το θέμα. Η οικειοθελής αποβλάκωση και ο θάνατος της κριτικής σκέψης.

Στο δυστοπικό μέλλον του Μπράντμπερι τα βιβλία είναι απαγορευμένα και οι «πυρονόμοι» έχουν ως μοναδικό καθήκον να τα καίνε. Το πιο ανατριχιαστικό εύρημα του βιβλίου δεν είναι η κρατική λογοκρισία αλλά το ότι η κοινωνία έφτασε να προτιμά τις γιγαντιαίες οθόνες με την ασταμάτητη, ρηχή ψυχαγωγία, για να μην χρειάζεται να σκέφτεται ή να στενοχωριέται. Ο ίδιος ο συγγραφέας έλεγε ότι έγραψε το βιβλίο εν μέρει για να προειδοποιήσει για την τηλεόραση και τα μέσα ενημέρωσης εν γένει.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Αντικαταστήστε τους «τοίχους τηλεόρασης» του Μπράντμπερι με τα ατέρμονα feeds των κοινωνικών δικτύων των κινητών. Ζούμε σε μια εποχή που η πληροφορία δεν φιμώνεται με απαγορεύσεις, αλλά πνίγεται μέσα σε έναν ωκεανό ασήμαντης σαβούρας.

5. Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού, Χάνα Άρεντ

Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού, Τρίτο Μέρος: Ολοκληρωτισμός | Εκδόσεις Νησίδες | Μετάφραση Βασίλης Τομανάς | Σεπτέμβριος 2017 | 248 σελ. | ISBN 9786185228002

Το θέμα. Πώς το ψέμα γίνεται αποδεκτό ως κανονικότητα.

Η Άρεντ ανέλυσε τα βαθύτερα αίτια του ναζισμού και του σταλινισμού, καταλήγοντας σε ένα συμπέρασμα που στοιχειώνει τον 21ο αιώνα. Το ιδανικό υποκείμενο της ολοκληρωτικής διακυβέρνησης δεν είναι ο πεπεισμένος ιδεολόγος αλλά ο άνθρωπος για τον οποίο έχει χαθεί η διάκριση ανάμεσα στο γεγονός και στη φαντασία και ανάμεσα στο αληθές και στο ψευδές. Η σχετική ανάλυση βρίσκεται στο τελευταίο μέρος του έργου, για την ιδεολογία και τον τρόμο.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Στην εποχή των fake news, των deepfakes και των κατασκευασμένων αφηγημάτων, η Άρεντ μας υπενθυμίζει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη δημοκρατία δεν είναι η διαφωνία, αλλά ο κυνισμός ενός κοινού που έχει κουραστεί τόσο πολύ, ώστε παύει να μπορεί να ξεχωρίσει το αληθινό από το κατασκευασμένο.

6. Υποταγή, Μισέλ Ουελμπέκ

Εκδόσεις Εστία | Μετάφραση Λίνα Σιπητάνου

Το θέμα. Η κόπωση των δυτικών κοινωνιών και το υπαρξιακό κενό.

Στο σατιρικό αυτό μυθιστόρημα πολιτικής φαντασίας, που εκδόθηκε το 2015 και προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, η Γαλλία του 2022 εκλέγει μουσουλμάνο πρόεδρο καθώς συντηρητικοί και σοσιαλιστές στηρίζουν το κόμμα του για να αποκλείσουν την ακροδεξιά ηγέτιδα. Ένας πανεπιστημιακός καθηγητής παρακολουθεί απαθής την κοινωνία να αλλάζει κατεύθυνση, όχι μέσα από βίαιη επανάσταση, αλλά μέσα από μια ήρεμη, συναινετική προσαρμογή που στηρίζεται στην προσωπική άνεση.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Το βιβλίο είναι αμφιλεγόμενο και δεν πρέπει να διαβάζεται ως πρόβλεψη. Ως σάτιρα όμως ανατέμνει την πνευματική εξάντληση της Ευρώπης και την ετοιμότητα μιας κουρασμένης κοινωνίας να ανταλλάξει ελευθερίες με ασφάλεια, μια θέση εργασίας και την ησυχία της.

7. Ο πόλεμος δεν έχει πρόσωπο γυναίκας, Σβετλάνα Αλεξίεβιτς

Εκδόσεις Πατάκη | Μετάφραση Ελένη Μπακοπούλου | Φεβρουάριος 2018 | 456 σελ.

Το θέμα. Η αληθινή τιμή των συγκρούσεων πέρα από τα επιτελικά γραφήματα.

Η νομπελίστρια Λευκορωσίδα συγγραφέας συγκέντρωσε τις μαρτυρίες εκατοντάδων γυναικών που πολέμησαν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως νοσοκόμες, σκοπεύτριες και τεχνικοί των αρμάτων μάχης. Σε αντίθεση με τις επίσημες πολεμικές ιστορίες που μιλούν για ηρωισμούς, στρατηγικές και λάβαρα, το βιβλίο καταγράφει τον τρόμο, τα διαλυμένα νιάτα και το τραύμα που μένει για δεκαετίες.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Όταν στις ειδήσεις οι πόλεμοι παρουσιάζονται σαν βιντεοπαιχνίδι με βέλη στον χάρτη, πυραύλους υψηλής ακρίβειας και δηλώσεις αναλυτών, η Αλεξίεβιτς επαναφέρει την ανθρώπινη διάσταση. Ο πόλεμος δεν είναι γεωπολιτική σκακιέρα, είναι σπασμένα κόκαλα, ορφανά παιδιά και ψυχές που δεν συνήλθαν ποτέ.

Και δύο ελληνικά βιβλία

Δεν χρειάζεται να ψάξουμε μακριά για να βρούμε βιβλία που εξηγούν πώς λειτουργούν η εξουσία και η κοινωνία. Η ελληνική λογοτεχνία έχει δύο εξαιρετικά παραδείγματα.

8. Ζ, Βασίλης Βασιλικός

Εκδόσεις Gutenberg | 1η έκδοση Νοέμβριος 2016 | 575 σελ. | ISBN 978-960-01-1812-4

Το θέμα. Το παρακράτος και η δύναμη της αλήθειας απέναντι στη συγκάλυψη.

Το μυθιστόρημα του Βασιλικού, που εκδόθηκε το 1966, λίγους μήνες πριν από τη δικτατορία, μυθοπλαστικοποιεί τη δολοφονία του πολιτικού Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963 στη Θεσσαλονίκη. Βασισμένο σε ανακριτικά στοιχεία και δημοσιογραφικές έρευνες, ακολουθεί τον ανακριτή που αποκαλύπτει τη συνωμοσία και οδηγεί σε δίκη την αστυνομική ηγεσία της πόλης. Το «Ζ» του τίτλου σημαίνει «ζει» και έγινε σύνθημα. Το έργο έγινε αργότερα ταινία από τον Κώστα Γαβρά.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Το βιβλίο δείχνει πώς ένα δίκτυο που ξεκινά από τους τραμπούκους της γειτονιάς και φτάνει στα ανώτερα κλιμάκια της εξουσίας μπορεί να λειτουργεί για χρόνια στο περιθώριο του νόμου και πόσο δύσκολο, αλλά και πόσο αναγκαίο, είναι να βγαίνει η αλήθεια στο φως.

9. Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Νίκος Καζαντζάκης

Εκδόσεις Διόπτρα | 1η έκδοση 5 Απριλίου 2023 | 584 σελ. | ISBN 978-618-220-137-4

Το θέμα. Η εξουσία, η θρησκευτική υποκρισία και η στάση μιας κοινότητας απέναντι στους πρόσφυγες.

Στο φανταστικό ανατολίτικο χωριό Λυκόβρυση, το 1921, οι κάτοικοι ετοιμάζονται να αναβιώσουν το Πάθος του Χριστού και διαλέγουν τους ρόλους. Όταν φτάνουν πρόσφυγες που ζητούν καταφύγιο, ο παπάς του χωριού τους αρνείται και στρέφει την κοινότητα εναντίον τους. Ο βοσκός που υποδύεται τον Χριστό και οι σύντροφοί του τους υπερασπίζονται, και η παράσταση καταλήγει να ξαναζήσει το ίδιο το Πάθος.

• Γιατί εξηγεί το σήμερα. Το μυθιστόρημα δείχνει πώς οι τοπικοί άρχοντες και ο θρησκευτικός μηχανισμός προστατεύουν τη θέση και την περιουσία τους, ακόμη και σε βάρος των αδύναμων, και πώς μια ολόκληρη κοινότητα μπορεί να συνεργήσει στην αδικία. Σε μια εποχή με νέες προσφυγικές κρίσεις, παραμένει ανησυχητικά επίκαιρο.

Το τελικό συμπέρασμα

Οι ειδήσεις σάς λένε τι συνέβη πριν από δέκα λεπτά. Η καλή λογοτεχνία σάς βοηθά να καταλάβετε γιατί συνέβη, γιατί μπορεί να ξανασυμβεί και ποιο ανθρώπινο πάθος κρύβεται πίσω από αυτό. Φυσικά, δεν χρειάζεται να στρέψετε την πλάτη στην επικαιρότητα. Το ζητούμενο είναι να τη διαβάζετε με το βάθος που δίνουν τα βιβλία.

Την επόμενη φορά που θα νιώσετε ότι ο κόσμος τρελάθηκε και δεν βγάζει νόημα, τραβήξτε ένα καλό βιβλίο από το ράφι. Αν σας αρέσουν τέτοιες αναγνώσεις, δείτε και τον οδηγό μας με δυστοπικά μυθιστορήματα για τη σύνθλιψη του ατόμου από τον μηχανισμό.