ΣΒΗΣΕ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΜΟΥ

Σβήσε τα μάτια μου, μπορώ να σε κοιτάζω,

τ’ αυτιά μου σφράγισε τα, να σ’ ακούω μπορώ.

Χωρίς τα πόδια μου μπορώ να ‘ρθω σ’ εσένα,

και δίχως στόμα, θα μπορώ να σε παρακαλώ.

Κόψε τα χέρια μου, θα σε σφιχταγκαλιάζω,

σαν να ήταν χέρια, όμοια καλά, με την καρδιά.

Σταμάτησε μου την καρδιά, και θα καρδιοχτυπώ με το κεφάλι.

Κι αν κάμεις το κεφάλι μου σύντριμμα, στάχτη, εγώ

μέσα στο αίμα μου θα σ’ έχω πάλι.

(μετάφραση Κωστής Παλαμάς)

Το ποίημα του απόλυτου συναισθηματισμού, μία ακραία κατάθεση ψυχής, φορτισμένη τόσο όσο αξίζει να φορτίζει κανείς τον έρωτα. Πρόκειται για το ποίημα του Τσέχο-Αυστριακού λυρικού ποιητή και πεζογράφου Ράινερ Μαρία Ρίλκε.

Κάθε λέξη είναι μελετημένη τόσο ώστε να δίνει τον ρυθμό στην επόμενη, κάθε ρήμα συνδέεται με τον καλύτερο τρόπο με το αντικείμενο που το συνοδεύει και φυσικά το υποκείμενο: ένα ωραιότατο «Εσύ», ένα Εσύ που δηλώνει ξεκάθαρα μια ερωτική εξομολόγηση που φτάνει να αγγίξει το υπέρτατο όριο της αγάπης.

Αρχικά ως προς το θέμα της δομής το ποίημα εάν και αποτελείται μόνον από εννέα στίχους μπορεί να χωριστεί σε δύο θεματικές ενότητες, οι οποίες φυσικά είναι φανερά πολύ συνδεδεμένες μεταξύ τους.

Η πρώτη ενότητα αποτελείται από τους πρώτους έξι στίχους με κύριο θέμα την ανταπόκριση των αισθήσεων στον έρωτα για τον οποίο μιλά ο αφηγητής. Χωρίς μάτια, λοιπόν, μπορώ να σε κοιτάω, μέσα από τα μάτια της ψυχής μου, αυτά που δεν ξεχωρίζουν χρώματα και σχήματα παρά μόνο μορφές και ανθρώπους. Χωρίς αυτιά μπορώ να σε ακούω, γιατί η φωνή σου είναι κρυμμένη στα βάθη της ψυχής μου και από εκεί την ανασύρω κάθε στιγμή που σε σκέφτομαι. Χωρίς τα πόδια μου μπορώ να έρθω να σε βρω: γιατί πολύ απλά είναι άχρηστα μπροστά στην σκέψη μου. Εκείνη δεν έχει ανάγκη από ένα ζευγάρι πόδια για να σε πλησιάσει. Και δίχως στόμα θα μπορώ να σε παρακαλώ. Το ρήμα παρακαλώ δηλώνει είτε τον ανεκπλήρωτο έρωτα είτε τον χωρισμό δύο ανθρώπων, που θέλει το ένα από τα δύο πρόσωπα να επιμένει ακόμα και να διεκδικεί την αγάπη του άλλου. Και πράγματι πολλές φορές για να παρακαλέσουμε δεν χρειάζεται να πούμε τίποτα. Αρκεί ένα κοίταγμα, μια διαφορετική αναπνοή, μια κίνηση των χεριών. Και η ενότητα ολοκληρώνεται θαυματουργικά με ένα: κόψε τα χέρια μου, θα σε σφιχταγκαλιάζω, σαν να ήταν χέρια ,όμοια καλά, με την καρδιά. Ναι, τίποτα λιγότερο υπερβολικό δεν θα μπορούσε να συμπληρώσει αυτόν τον μονόλογο τη στιγμή αυτή. Εάν όλοι οι παραπάνω όροι έμοιαζαν αδύνατοι να πραγματοποιηθούν, ο συγκεκριμένος στίχος φαντάζει δέκα φορές πιο δύσκολος.

Το ποίημα φτάνει στην κορύφωσή του μέσα από την δεύτερη ενότητα, ξεκινώντας με τον στίχο: σταμάτησε μου την καρδιά και θα καρδιοχτυπώ με το κεφάλι. Εδώ παίρνει σειρά το σχήμα της υπερβολής, η μεταφορά και γενικώς το άκρο εκείνο όπου «τραβάει» ο κάθε ερωτευμένος σε μια τέτοιου είδους εξομολόγηση. Και αν με κάποιον τρόπο μου σταματήσεις την καρδιά για να μην σε αγαπάω και να μην νιώθω για σένα, εγώ για ακόμη μία φορά θα βρω τον τρόπο να αισθάνομαι και αυτός ο τρόπος είναι να καρδιοχτυπώ με το κεφάλι. Και αν κάνεις το κεφάλι μου συντρίμμια, στάχτη εγώ μέσα στο αίμα μου θα σ’ έχω πάλι. Η αποκορύφωση έπειτα από μια συνεχή κλιμάκωση έρχεται στον τελευταίο στίχο, όπου ο συναισθηματισμός και η ψυχική ένταση ξεσπά μέσα από δεκαεπτά λέξεις. Με ένα κεφάλι διαλυμένο, χωρίς σκέψη και μυαλό, χωρίς νου και λογική, εμένα δεν με νοιάζει γιατί πάλι θα κυλάς μέσα στο αίμα μου ακόμα και σαν στάχτη.

Και πλέον μιλάμε με σιγουριά για την αποθέωση της απόλυτης αγάπης. Ο λόγος ρέει με λογική κι όμως οι λέξεις δηλώνουν το παράλογο. Ακριβώς όπως αντιδρά ένας ερωτευμένος άνθρωπος. Μιλάει χρησιμοποιώντας τον νου του για να πει τα πιο περίπλοκα και μη βάσιμα λόγια. Κι όμως τα λόγια αυτά μοιάζουν πραγματικά στο μυαλό του γιατί πολύ απλά ξέρει πως όλα είναι δυνατά να γίνουν όταν αγαπάς.

Η μετάφραση του Παλαμά είναι αδιαπραγμάτευτα μοναδική και δεν μπορεί να συγκριθεί με καμιά άλλη μετάφραση του συγκεκριμένου ποιήματος. Ο Ρίλκε γράφει το ποίημα αυτό στα γερμανικά ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που μεταφράζει ο Παλαμάς. Ο ίδιος έντονος ρυθμός, η ίδια μορφή και η σωστότερη επιλογή λέξεων, η οποία εξυψώνει τον αφηγητή και σε καμία περίπτωση δεν τον κάνει να φαίνεται απελπισμένος. Ξέρετε, σε τέτοιες περιπτώσεις είναι πολύ εύκολο με μια λάθος μεταφρασμένη λέξη, το ποίημα να γίνει «ψεύτικο», να χάσει σημαντικά στοιχεία από το νόημά του και σχεδόν να γελοιοποιηθεί. Ένα απλό παράδειγμα είναι η αντικατάσταση του σβήσε τα μάτια μου από το φαινομενικά εξ’ ίσου καλό κλείσε τα μάτια μου. Κι όμως το κλείσε τα μάτια μου δηλώνει κάτι το πολύ προσωρινό σε αντίθεση με το σβήσε τα μάτια μου ,που με την σειρά του τονίζει την διάρκεια, το μέλλον.

Οι τέλειες λέξεις που περιγράφουν τα τέλεια συναισθήματα και όλα αυτά μαζί σχηματίζουν το τέλειο ποίημα.

Δεν έχει σημασία εάν αυτός που μιλά είναι άντρας η γυναίκα, ούτε εάν ο έρωτας για τον οποίο γίνεται λόγος είναι πλατωνικός ή ανεκπλήρωτος. Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η διατύπωση αφήνει περιθώρια στον αναγνώστη να σκεφτεί μόνο τα λόγια και να χαθεί μέσα στον ρυθμό πράγμα που δυσκολεύονται να πετύχουν πολλά από τα ερωτικά ποιήματα.

Ένα ποίημα αφιερωμένο στο ένα και μοναδικό «εσύ» που είτε το αξίζει είτε όχι είναι ικανό να μας οδηγήσει στο να πραγματοποιήσουμε κάθε στίχο ξεχωριστά του συγκεκριμένου ποιήματος. Και σε αυτό το σημείο η όποια παραπάνω λέξη περισσεύει…

_

γράφει η Άντια Αδαμίδου