Η έμπνευση δεν περιμένει

Δημιουργική γραφή, βήμα βήμα (2/10)

Ένα από τα πιο επίμονα στερεότυπα για τη γραφή είναι εκείνο του συγγραφέα που περιμένει. Κάθεται στο γραφείο του, κοιτάζει έξω από το παράθυρο και αναμένει την έμπνευση λες και μια ξαφνική λάμψη που θα του υπαγορεύσει την επόμενη σελίδα! Όποιος έχει γράψει έστω και λίγο γνωρίζει ότι η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η έμπνευση σπάνια εμφανίζεται πριν ξεκινήσουμε. Πολύ συχνότερα έρχεται στη διάρκεια της δουλειάς και μάλιστα όταν έχουμε ήδη γράψει αρκετές σελίδες που δεν μας ικανοποιούν.

Σε αυτό το άρθρο θα δούμε γιατί η αναμονή είναι η χειρότερη στρατηγική, πώς μπορεί να χτιστεί μια πρακτική που φέρνει ιδέες χωρίς να τις περιμένει και ποια εργαλεία έχει στη διάθεσή του κάθε άνθρωπος που γράφει, είτε μόλις ξεκινά είτε γράφει εδώ και χρόνια.

Ο μύθος της έμπνευσης!

Η ιδέα ότι η δημιουργία είναι δώρο των θεών έχει βαθιές ρίζες. Οι αρχαίοι ποιητές επικαλούνταν τη Μούσα στην αρχή των έργων τους και η παράδοση αυτή άφησε στη συλλογική μας φαντασία την εικόνα ενός δημιουργού που δεν ελέγχει πλήρως αυτό που γράφει. Η εικόνα είναι ποιητική και σε ορισμένες στιγμές αληθινή. Υπάρχουν πράγματι ώρες που οι λέξεις έρχονται σχεδόν μόνες τους, όμως είναι λάθος να τις θεωρούμε τον κανόνα και να υποτιμούμε τη δουλειά που έχει γίνει και την προετοιμασία που έχει προηγηθεί. Στους ζωγράφους και στους συγγραφείς αποδίδεται συχνά μια φράση με το ίδιο νόημα, ότι η έμπνευση υπάρχει αλλά πρέπει να σε βρει να δουλεύεις. Είτε ανήκει πράγματι σε κάποιον συγκεκριμένο καλλιτέχνη είτε όχι, αποδίδει με ακρίβεια τη λογική της πρακτικής. Η έμπνευση δεν επισκέπτεται εκείνον που κάθεται με σταυρωμένα χέρια, συνήθως έρχεται και βρίσκει εκείνον που έχει ανοιχτό το τετράδιο, που έχει διαβάσει, που έχει παρατηρήσει και που έχει ήδη αρχίσει να γράφει.

Η έμπνευση ως αποτέλεσμα, όχι ως προϋπόθεση,

Αν αντιστρέψουμε τη σχέση, η εικόνα αλλάζει. Αντί να ρωτάμε «πότε θα έρθει η έμπνευση ώστε να γράψω;», μπορούμε να ρωτάμε «τι πρέπει να κάνω ώστε να δημιουργούνται οι συνθήκες για να έρθει;». Η δεύτερη ερώτηση έχει πρακτικές απαντήσεις. Γράφουμε τακτικά ώστε το μυαλό να συνηθίσει να λειτουργεί σε κατάσταση γραφής. Διαβάζουμε πολύ ώστε να έχουμε υλικό και πρότυπα. Παρατηρούμε προσεκτικά ώστε να έχουμε κάτι συγκεκριμένο να πούμε. Και, κυρίως, συνεχίζουμε και γράφουμε και όταν δεν μας αρέσει αυτό που βγαίνει. Πολλοί συγγραφείς μαρτυρούν ότι οι καλύτερες ιδέες τους εμφανίζονται στη μέση της δουλειάς, όχι στην αρχή της. Μια πρόταση που γράφτηκε από υποχρέωση φέρνει στο φως μια άλλη και η δεύτερη ανοίγει ένα δρόμο που δεν είχαμε προβλέψει. Αυτό είναι που κάνει τη γραφή μια δραστηριότητα ανακάλυψης και όχι απλής καταγραφής.

Το τετράδιο παρατηρήσεων.

Το πιο απλό και πιο αποτελεσματικό εργαλείο που μπορεί να αποκτήσει όποιος γράφει είναι ένα μικρό τετράδιο ή μια σημείωση στο κινητό, που τον ακολουθεί άλλωστε παντού! Σκοπός του δεν είναι να φτιάξει ένα λογοτεχνικό ημερολόγιο, είναι να συγκεντρώνει την πρώτη ύλη του. Μια φράση που ακούστηκε στο λεωφορείο. Η περιγραφή ενός προσώπου που είδαμε για ένα λεπτό. Ένα όνομα που μας κίνησε την περιέργεια. Μια μυρωδιά που μας γύρισε σε ένα παλιό σπίτι. Ένα ερώτημα που μας απασχόλησε χωρίς λόγο. Η αξία του τετραδίου φαίνεται με τον καιρό. Οι σημειώσεις μοιάζουν ασήμαντες τη στιγμή που γράφονται, όμως όταν καθίσουμε να γράψουμε και δεν έχουμε τι να πούμε, το τετράδιο γίνεται αποθήκη από την οποία μπορούμε να αντλήσουμε υλικό και ιδέες. Ξεφυλλίζοντάς το υπάρχει η σοβαρή περίπτωση δύο φαινομενικά άσχετες σημειώσεις, αν τις συνδέσουμε, να μας δώσουν μια ιστορία. Εκεί ακριβώς συμβαίνει αυτό που ονομάζουμε έμπνευση. Δεν είναι κάτι που έπεσε από τον ουρανό, είναι η στιγμή που το μυαλό συνδέει υλικά που έχει ήδη συγκεντρώσει.

Η καθημερινότητα ως πρώτη ύλη.

Ένα από τα πιο γνωστά πειράματα παρατήρησης στη σύγχρονη λογοτεχνία είναι το «Απόπειρα εξάντλησης ενός τόπου στο Παρίσι» του Ζορζ Περέκ, που εκδόθηκε το 1975. Ο συγγραφέας κάθισε σε μια πλατεία για τρεις ημέρες και κατέγραψε απλώς ό,τι συνέβαινε, τα λεωφορεία που περνούσαν, τους ανθρώπους, τα πουλιά, τα χρώματα. Δεν υπήρχε πλοκή ούτε ήρωες. Υπήρχε μόνο το βλέμμα. Το κείμενο δείχνει ότι ακόμη και ο πιο συνηθισμένος τόπος κρύβει αμέτρητες λεπτομέρειες, αρκεί να σταθούμε αρκετή ώρα για να τις δούμε. Η συμβουλή που προκύπτει είναι πρακτική. Μην ψάχνεις θέμα μακριά. Η γειτονιά σου, η δουλειά σου, η οικογένειά σου, οι αναμνήσεις σου και οι μικρές ήττες αλλά και οι μικρές χαρές της ημέρας είναι υλικό αρκετό για χρόνια. Αυτό που κάνει ένα θέμα ενδιαφέρον δεν είναι η εξωτικότητά του αλλά η ακρίβεια και η ειλικρίνεια με την οποία το κοιτάζουμε.

Η ανάγνωση ως καύσιμο!

Δεν γράφει καλά όποιος δεν διαβάζει. Η ανάγνωση τροφοδοτεί τη γραφή με τρεις τρόπους. Πρώτον, μας δίνει λεξιλόγιο και ρυθμό, μας μαθαίνει πώς χτίζεται μια πρόταση και πώς ξεκινά ένα κεφάλαιο. Δεύτερον, μας δείχνει τι έχει ήδη γίνει, ώστε να μην ξαναανακαλύψουμε τον τροχό. Τρίτον, και πιο σημαντικό, μας ξυπνά την επιθυμία να απαντήσουμε. Πολλά κείμενα γεννιούνται από μια ανάγνωση που μας συγκίνησε ή μας εκνεύρισε ενδεχομένως αλλά κι από την ανάγκη να πούμε κάτι δικό μας σε διάλογο μαζί της. Η ανάγνωση που ωφελεί τον γράφοντα είναι ενεργητική. Διαβάζουμε με ένα μολύβι στο χέρι, σημειώνουμε τι μας άρεσε και τι μας έκανε να αναρωτηθούμε, τι γέννησε μέσα μας μια απορία, μια εικόνα, μια σκέψη. Πώς καταφέρνει ο συγγραφέας να μας κρατήσει στην ιστορία; Πού αλλάζει ο ρυθμός; Τι κρύβεται πίσω από μια φαινομενικά απλή περιγραφή; Όσο πιο συνειδητά διαβάζουμε, τόσο περισσότερο εκπαιδεύουμε τη δική μας πένα.

Οι περιορισμοί που απελευθερώνουν.

Παραδόξως, η απόλυτη ελευθερία παραλύει. Μπροστά σε μια λευκή σελίδα που μπορεί να γεμίσει με οτιδήποτε, πολλοί δεν γράφουν τίποτα. Γι’ αυτό οι συγγραφείς εφευρίσκουν περιορισμούς. Ένας περιορισμός μπορεί να είναι ο χρόνος, για παράδειγμα δέκα λεπτά και τίποτα παραπάνω. Μπορεί να είναι ο χώρος, μια ιστορία που διαδραματίζεται εξ ολοκλήρου σε ένα ασανσέρ. Μπορεί να είναι η μορφή, ένα κείμενο ακριβώς εκατό λέξεων. Μπορεί να είναι η απαγόρευση, μια σκηνή χωρίς το γράμμα «α» ή χωρίς να ονομάζεται ποτέ το κύριο πρόσωπο. Ο περιορισμός δουλεύει επειδή αντικαθιστά το αόριστο «γράψε κάτι» με ένα συγκεκριμένο πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Και οι ιδέες έρχονται πιο εύκολα όταν έχουμε ένα πρόβλημα να λύσουμε παρά όταν περιμένουμε να μας επισκεφθεί η έμπνευση χωρίς λόγο.

Συνήθειες που δουλεύουν.

Οι συνήθειες των συγγραφέων διαφέρουν πολύ αλλά κάποιες αρχές επαναλαμβάνονται. Η πρώτη είναι η σταθερή ώρα. Όποιος γράφει πάντα την ίδια ώρα, το πρωί πριν ξυπνήσει το σπίτι ή το βράδυ όταν ησυχάσει, βρίσκει ότι το μυαλό του προσαρμόζεται σε αυτή τη συνήθεια. Η δεύτερη είναι ο μικρός στόχος. Μια σελίδα ή τριακόσιες λέξεις την ημέρα συγκεντρώνουν, σε έναν χρόνο, ένα ολόκληρο βιβλίο. Η τρίτη είναι ένα κόλπο που διηγούνται για τον Έρνεστ Χέμινγουέι, ότι σταματούσε τη δουλειά της ημέρας την ώρα που ήξερε ακόμη τι θα γράψει στη συνέχεια. Έτσι, την επόμενη μέρα, δεν ξεκινούσε από το μηδέν. Είτε ισχύει ακριβώς έτσι είτε όχι, η ιδέα είναι χρήσιμη. Σταμάτα την ημέρα σου όταν η δουλειά ρέει, όχι όταν έχεις στερέψει. Η τέταρτη αρχή είναι να χωρίζεις τη γραφή από την κριτική. Την ώρα που γράφεις, γράφεις. Δεν σβήνεις, δεν ξαναδιαβάζεις, δεν κρίνεις. Η επεξεργασία έρχεται αργότερα και θα της αφιερώσουμε ολόκληρο άρθρο στο τέλος της σειράς.

Για αρχάριους.

Αν μόλις ξεκινάς, πιθανότατα νιώθεις ότι οι ιδέες σου δεν είναι αρκετά καλές. Δεν πειράζει γιατί κανείς δεν ξεκινά με καλές ιδέες. Ξεκινά με πολλές και κρατά τις καλύτερες. Αυτά είναι τρία απλά βήματα.

• Αγόρασε ένα τετράδιο. Μικρό, ώστε να χωράει στην τσάντα ή στην τσέπη. Γράψε σε αυτό τρεις παρατηρήσεις την ημέρα, όσο ασήμαντες κι αν φαίνονται.
• Κλείσε ένα ραντεβού με τον εαυτό σου. Διάλεξε μια ώρα και ένα σημείο και γράψε εκεί για δέκα λεπτά κάθε μέρα, για δύο εβδομάδες.
• Διάβασε με το μολύβι. Επέλεξε ένα κείμενο που σου αρέσει και σημείωσε τρία σημεία που σου έκαναν εντύπωση. Ρώτα τον εαυτό σου τι ακριβώς έκανε ο συγγραφέας εκεί.

Για όσους γράφουν ήδη.

Αν γράφεις εδώ και καιρό, ο κίνδυνος είναι διαφορετικός. Δεν σου λείπουν οι ιδέες, αλλά η ποικιλία. Οι περισσότεροι γράφοντες καταλήγουν να κινούνται στο ίδιο ύφος, στα ίδια θέματα και στις ίδιες λύσεις. Μερικοί τρόποι να ταράξεις τα νερά σου.

• Δώσε στον εαυτό σου έναν περιορισμό που δεν έχεις δοκιμάσει, μια άλλη οπτική γωνία, ένα άλλο πρόσωπο αφήγησης, μια άλλη εποχή.
• Γράψε σε είδος που δεν συνηθίζεις. Αν γράφεις πεζό, δοκίμασε ένα ποίημα. Αν γράφεις ποίηση, δοκίμασε έναν διάλογο.
• Ξαναδιάβασε το παλιό σου τετράδιο ή τα παλιά σου πρόχειρα. Ψάξε ιδέες που εγκατέλειψες. Συχνά, αυτό που δεν μπορούσες να γράψεις πριν από πέντε χρόνια, σήμερα γράφεται εύκολα.

Άσκηση γραφής

Για μία εβδομάδα κράτησε ένα τετράδιο παρατηρήσεων. Κάθε μέρα σημείωσε τρία πράγματα, μια φράση που άκουσες, μια εικόνα που είδες και μια σκέψη που σε απασχόλησε. Μην προσπαθήσεις να τα κάνεις «λογοτεχνικά». Απλώς κατάγραψέ τα με ακρίβεια.

Την όγδοη ημέρα διάλεξε δύο σημειώσεις που δεν έχουν καμία φανερή σχέση μεταξύ τους και γράψε, για δέκα λεπτά, ένα σύντομο κείμενο που να τις συνδέει. Θα εκπλαγείς με το πόσο εύκολα βρίσκεται μια σύνδεση και με το πόσο συχνά αυτή η σύνδεση αποτελεί την αρχή μιας ιστορίας. Φύλαξε και αυτό το κείμενο, γιατί θα μας φανεί χρήσιμο στο επόμενο άρθρο, που αφορά το πώς ξεκινά ένα κείμενο.