Πώς κατοχυρώνω τα πνευματικά δικαιώματα ενός κειμένου

Σύμφωνα με την παρ. 2 του άρθρου 6 του Ν. 2121/1993, τα πνευματικά δικαιώματα αποκτώνται πρωτογενώς χωρίς διατυπώσεις. Πρέπει όμως να μπορείτε να αποδείξετε πότε έγινε η δημιουργία ενός έργου και ότι το δημιουργήσατε εσείς, αν κάποτε χρειαστεί.

Τι προστατεύεται και τι όχι

Προστατεύεται η διατύπωση, όχι η ιδέα. Σύμφωνα με τον βασικό οδηγός του ΟΠΙ, προστατεύονται τα πρωτότυπα έργα λόγου, τέχνης ή επιστήμης, όποια μορφή κι αν έχουν και ανεξάρτητα από την αισθητική τους αξία. Έτσι προστατεύεται ένα μυθιστόρημα, ένα διήγημα, ένα ποίημα, ένα άρθρο ή ένας οδηγός, όπως ακριβώς το έγραψε ο συγγραφέας.

Στον νόμο αναφέρεται ότι έργο είναι κάθε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα λόγου, τέχνης ή επιστήμης, με οποιαδήποτε μορφή και η προστασία είναι ανεξάρτητη από την αξία και τον προορισμό του (άρθρο 2 παρ. 1 και 4). Εκτός προστασίας μένουν, κατά το άρθρο 2 παρ. 5, τα επίσημα κείμενα (νομοθετικά, διοικητικά, δικαστικά), οι εκφράσεις της λαϊκής παράδοσης, οι ειδήσεις και τα απλά γεγονότα ή στοιχεία.

Δεν προστατεύονται, κατά τον ίδιο οδηγό:

• οι ιδέες και οι επιχειρηματικές ιδέες,
• οι ειδήσεις και τα απλά γεγονότα,
• οι νόμοι, οι δικαστικές αποφάσεις και τα διοικητικά έγγραφα,
• οι μαθηματικοί τύποι, οι διαδικασίες και οι μέθοδοι,
• οι εκφράσεις της λαϊκής παράδοσης,
• τα έργα των οποίων η προστασία έχει λήξει.

Πώς αποδεικνύετε ότι το γράψατε εσείς και πότε

Επειδή προς το παρόν δεν υπάρχει κάποιο μητρώο, για το ζήτημα της απόδειξης του ποιος και πότε δημιούργησε το έργο, ο βασικός οδηγός του ΟΠΙ προτείνει τρεις πρακτικές.

Κάθε μία από αυτές δημιουργεί τεκμήριο υπέρ του δημιουργού το οποίο όμως μπορεί να ανατραπεί αν υπάρξουν αντίθετα αποδεικτικά στοιχεία. Στο άρθρο 10 παρ. 1 του νόμου αναφέρεται ότι τεκμαίρεται ως δημιουργός το πρόσωπο του οποίου το όνομα εμφανίζεται στον υλικό φορέα του έργου με τον συνήθη τρόπο, όπως για παράδειγμα στο εξώφυλλο ενός βιβλίου. Όμως και αυτό το τεκμήριο ανατρέπεται με αντίθετη απόδειξη (παρ. 4).

Κατάθεση στον ΟΠΙ ή στην Εθνική Βιβλιοθήκη

Καμία από τις δύο δεν είναι καταχώριση έργου με νομική ισχύ, όπως πολλοί πιστεύουν.

• ΟΠΙ. Είναι ο μόνος αρμόδιος φορέας στην Ελλάδα για την πνευματική ιδιοκτησία. Παρέχει την ηλεκτρονική χρονοσήμανση και πληροφορίες, όχι μητρώο έργων. Για ερωτήσεις: 213 214 7800, protocol@opi.gr.
• Εθνική Βιβλιοθήκη. Εκεί αποκτώνται μόνο οι κωδικοί ISBN, ISSN και ISMN. Η κατάθεση δεν αφορά την κατοχύρωση δικαιωμάτων, όπως τονίζει ο οδηγός του ΟΠΙ.

Αν το κείμενο θα γίνει βιβλίο, από την Εθνική Βιβλιοθήκη λαμβάνεται ο κωδικός ISBN, το οποίο δεν έχει σχέση με την προστασία του κειμένου. Δείτε και το σχετικό άρθρο μας «Πώς παίρνω ISBN στην Ελλάδα».

Το σύμβολο © και η σήμανση του κειμένου

Το © δεν χορηγεί το δικαίωμα αλλά δείχνει ότι το κείμενο προστατεύεται και ποιος είναι ο δικαιούχος. Ο βασικός οδηγός του ΟΠΙ το περιγράφει ως σημάδι ενημερωτικού και αποτρεπτικού χαρακτήρα. Αν το βάλετε, δεν χάνετε τίποτα. Αν το ξεχάσετε, επίσης δεν χάνετε τίποτα.

Η μορφή που συνήθως χρησιμοποιείται είναι το σύμβολο, η χρονιά δημοσίευσης και το όνομα του δικαιούχου, για παράδειγμα «© 2026 Όνομα Επώνυμο». Είναι συνήθεια, όχι νομική υποχρέωση.

Διάρκεια προστασίας και ηθικό δικαίωμα

Το περιουσιακό δικαίωμα διαρκεί όσο ζει ο δημιουργός και 70 χρόνια μετά τον θάνατό του με έναρξη του υπολογισμού από την 1η Ιανουαρίου του επόμενου έτους. Μετά τη λήξη το έργο γίνεται κοινό κτήμα.

Στην πραγματικότητα προστατεύετε δύο δικαιώματα:

• Περιουσιακό. Αφορά την οικονομική εκμετάλλευση, δηλαδή την αναπαραγωγή, τη δημιουργία παράγωγων έργων, τη διανομή, την εκμίσθωση, τη δημόσια εκτέλεση και την παρουσίαση στο κοινό αλλά και διαδικτυακά. Μπορεί να μεταβιβαστεί μερικώς ή εξ ολοκλήρου.
• Ηθικό. Περιλαμβάνει τη δημοσίευση, την αναγνώριση της πατρότητας (με δυνατότητα ανωνυμίας ή ψευδωνύμου) και τη διατήρηση της ακεραιότητας του έργου. Δεν μεταβιβάζεται μεταξύ ζώντων. Μετά τον θάνατο ασκείται από τους κληρονόμους, σύμφωνα με τη θέληση του δημιουργού, εφόσον αυτή έχει ρητά εκφραστεί (άρθρο 12 παρ. 2). Δηλαδή μπορείτε να πουλήσετε ή να αδειοδοτήσετε τα οικονομικά δικαιώματα, αλλά το όνομά σας ως συγγραφέα παραμένει δικό σας.

Για ανώνυμα ή ψευδώνυμα έργα η προστασία διαρκεί 70 χρόνια από την 1η Ιανουαρίου του έτους που έπεται εκείνου κατά το οποίο το έργο έγινε νόμιμα προσιτό στο κοινό, εκτός αν ο δημιουργός αποκαλύψει την ταυτότητά του (άρθρο 31 παρ. 1). Μετά τη λήξη της προστασίας, το Δημόσιο μπορεί να ασκεί την αναγνώριση της πατρότητας και την προστασία της ακεραιότητας του έργου (άρθρο 29 παρ. 2).

Όταν εκδίδετε ή δημοσιεύετε το κείμενο

Σύμφωνα με τον βασικό οδηγός του ΟΠΙ:

• Οι συμβάσεις και οι άδειες εκμετάλλευσης πρέπει να είναι γραπτές, αλλιώς είναι άκυρες και την ακυρότητα μπορεί να επικαλεστεί μόνο ο δημιουργός,
• Μπορούν να είναι αποκλειστικές ή μη αποκλειστικές,
• Ο νόμος προβλέπει προστατευτικές ρυθμίσεις υπέρ του δημιουργού, όπως αναλογική αμοιβή, πρόσθετη αμοιβή αν η αρχική αποδειχθεί δυσανάλογα χαμηλή και δυνατότητα ανάκλησης των αποκλειστικών συμβάσεων αν η εκμετάλλευση δεν πραγματοποιείται, μετά από εύλογο χρονικό διάστημα (άρθρο 15Β).

Διαβάστε λοιπόν το συμβόλαιο πριν υπογράψετε και δείτε τρία πράγματα: Ποια δικαιώματα μεταβιβάζονται, αν είναι αποκλειστικά ή όχι και για πόσο καιρό. Αν θέλετε να δώσετε άδεια χρήσης σε οποιονδήποτε χωρίς να συμφωνείτε κάθε φορά ξεχωριστά, υπάρχουν έτοιμες άδειες όπως οι Creative Commons, και είναι δική σας απόφαση αν θα τις χρησιμοποιήσετε. Ο οδηγός του ΟΠΙ δεν αναφέρεται σε αυτές.

Ο νόμος έχει και ειδικότερους κανόνες. Η γραπτή μορφή και η ακυρότητα που μπορεί να επικαλεστεί μόνο ο δημιουργός προβλέπονται στο άρθρο 14. Στο άρθρο 13 παρ. 4 και 5 ορίζεται ότι σε περίπτωση αμφιβολίας η σύμβαση θεωρείται μη αποκλειστική και ότι δεν μπορεί να καλύπτει το σύνολο των μελλοντικών έργων σας ούτε τρόπους εκμετάλλευσης άγνωστους κατά την υπογραφή. Για τις έντυπες εκδόσεις, το άρθρο 33 παρ. 1 προβλέπει αμοιβή σε ποσοστό επί της λιανικής τιμής των πωλούμενων αντιτύπων, με εξαιρέσεις στην παρ. 2 (π.χ. συλλογικά έργα, λεξικά, σχολικά βιβλία).

Συχνές ερωτήσεις

Χρειάζεται να πληρώσω ή να καταθέσω κάπου το κείμενο; Όχι. Το δικαίωμα αποκτάται αυτόματα με τη δημιουργία και προστατεύονται ακόμη και τα ημιτελή έργα.

Μπορώ να κατοχυρώσω μια ιδέα για βιβλίο; Όχι. Οι ιδέες, ακόμη και οι επιχειρηματικές, δεν προστατεύονται από την πνευματική ιδιοκτησία. Προστατεύεται το κείμενο που θα γράψετε.

Αρκεί να στείλω ένα email στον εαυτό μου; Το email δεν συμπεριλαμβάνεται στις τρεις πρακτικές που προτείνει ο ΟΠΙ. Αν το κείμενο έχει αξία για σας, επιλέξτε μία από αυτές.

Ο ISBN προστατεύει το βιβλίο μου; Όχι. Είναι αναγνωριστικός κωδικός, όχι κατοχύρωση δικαιωμάτων.

Τι αλλάζει αν δώσω το κείμενο σε εκδότη; Τα δικαιώματα που μεταβιβάζονται ορίζονται μόνο από τη γραπτή σύμβαση. Το ηθικό δικαίωμα δεν μεταβιβάζεται μεταξύ ζώντων.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Για συγκεκριμένη περίπτωση απευθυνθείτε σε δικηγόρο ή στον ΟΠΙ.